Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn kim lân

Thông qua những nét đẹp về đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Kim Lân chúng ta có thể tích lũy cho mình những trải nghiệm lý thú về một nhà văn tài hoa, điêu luyện, luôn “một lòng đi về

- -

NGUYỄN VĂN THÀNH

Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Kim Lân

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

LỜI CAM ĐOAN

Tôi Nguyễn Văn Thành xin cam đoan:

1 Những nội dung trong luận văn này là do tôi nghiên cứu thực hiện dưới sự hướng dẫn của thầy PGS.TS Nguyễn Phong Nam

2 Mọi tham khảo trong luận văn này đều được trích dẫn rõ ràng tên tác giả, tên công trình, thời gian, địa điểm công bố

3 Tôi xin chịu trách nhiệm về những nội dung khoa học trong công trình này

Đà Nẵng, 5/2012 Sinh viên

Nguyễn Văn Thành

Xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với thầy giáo PGS.TS Nguyễn Phong Nam đã hướng dẫn, giúp đỡ và chỉ bảo tận tình để tôi hoàn thành khóa luận này

Xin chân thành cảm ơn tất cả quý thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, cảm ơn những người bạn thân

đã nhiệt tình ủng hộ, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu

Đà Nẵng, 5/2012 Sinh viên thực hiện Nguyễn Văn Thành

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 9

5 Bố cục khóa luận 9

CHƯƠNG I KIM LÂN – CON NGƯỜI VÀ TÁC PHẨM 10

1.1 Kim Lân – nhà văn làng quê xuất sắc 10

1.2 Vị trí của Kim Lân trong quá trình phát triển của truyện ngắn Việt Nam thế kỷ XX 20

CHƯƠNG II NGHỆ THUẬT DỰNG TRUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN 25

2.1 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện độc đáo 25

2.2 Nghệ thuật miêu tả nhân vật sắc sảo 47

CHƯƠNG III NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN 59

3.1 Nét đặc sắc về giọng điệu 59

3.2 Nghệ thuật kể chuyện sinh động, lôi cuốn 62

3.3 Ngôn ngữ bình dị, trong sáng, gần gũi và hấp dẫn 65

KẾT LUẬN 71

TÀI LIỆU THAM KHẢO 73

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

“Năm mươi năm, một nửa thế kỷ cầm bút mà chỉ vẻn vẹn có chừng ngót chục truyện ngắn thì quả là quá ít ỏi Nhưng cũng kỳ lạ thay, mỗi khi lần mở những trang văn ít ỏi ấy, ta lại cảm thấy không có một bước ngoặt, một chặng đường nào của con người Việt Nam trong gần nửa thế kỷ qua mà Kim Lân không đả động tới dẫu chỉ bằng sự chạm trổ hết sức khiêm tốn là: truyện ngắn”[20, tr.42] Câu nói nhẹ nhàng nhưng cũng thật dí dỏm và thâm thúy

của Trần Ninh Hồ như một lời khẳng định rõ nét nhất cho tài năng và ngòi bút truyện ngắn điêu luyện của Kim Lân Hơn năm mươi năm cầm bút, Kim Lân

chỉ viết vẻn vẹn có trên ba mươi tác phẩm Thế nhưng, những “truyện ngắn

của ông thì quả là đặc sản, tinh vi, ranh mãnh, dồn nén và cả đáo để nữa”[20, tr.42] Kim Lân chính là một tác gia văn xuôi có tầm vóc, là nhà văn

xuất sắc của nền văn học Việt Nam Ông đã làm say đắm biết bao thế hệ độc giả bằng những truyện ngắn sắc sảo, độc đáo, hàm chứa những giá trị nhân

văn sâu sắc Kim Lân “vốn là con đẻ của đồng ruộng”, sinh ra và lớn lên trên

mảnh đất thân thương ấy, ông thấu hiểu tường tận và có cái nhìn đúng đắn, sâu sắc về cuộc sống của con người nơi đây Ông đã gửi gắm những thông điệp thiết tha, ân cần cùng trái tim chân thành của mình để hòa cùng nhịp đập với cuộc sống của những người dân quê bình dị Sáng tác của Kim Lân không chỉ đặc sắc, hàm súc về mặt nội dung mà còn hàm chứa những giá trị độc đáo, hấp dẫn về mặt nghệ thuật Tài năng của Kim Lân là kết quả của quá trình

sáng tạo “kỹ lưỡng tinh tế trong việc lựa chọn chi tiết, kỳ thu tài hoa trong

việc lựa chọn ngôn từ hình ảnh, là sự gắn chặt những điều từ cuộc sống để làm nghệ thuật”[20, tr.42] Truyện ngắn của ông giàu sức khám phá, sáng tạo

với phong cách đặc điểm nghệ thuật vô cùng độc đáo Nó luôn thể hiện sâu

sắc những nét đẹp trong sáng và chiếm lĩnh hầu hết các sáng tác của Kim Lân Chính điều này đã làm nổi rõ những giá trị nội dung mà ông muốn gửi gắm tới người đọc một cách dễ dàng và trọn vẹn hơn Tác phẩm của Kim Lân đã thực sự gây ấn tượng với người đọc bởi cách viết độc đáo, tài hoa của mình Bởi khi viết ông thường suy nghĩ thật sâu sắc, thận trọng chú không ngẫu hứng cao giọng, ông luôn có cái nhìn nhân hậu với đời với người cũng như trong sáng tạo văn chương, đặc biệt là thể tài truyện – truyện ngắn Kim Lân

đã mang tới cho người đọc những thước phim rực rỡ sắc màu, hàm súc về nội dung và cũng thật sắc nét về mặt nghệ thuật

Việc nghiên cứu và tìm hiểu về đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Kim

Lân với những đặc điểm riêng biệt, độc đáo và cũng vô cùng đặc sắc sẽ là một

đề tài lý thú cho mỗi chúng ta có cơ hội tìm tòi và khám phá Có thể nói đây

là một việc làm hết sức cần thiết và đầy ý nghĩa, nó đề cập đến một trong những phương diện cơ bản nhất nhằm đánh giá những thành tựu đầy sáng tạo của nhà văn Để qua đó, chúng ta có thể nhìn thấy nhiều vấn đề đặt ra trong sự

phát triển văn học của cả một giai đoạn Thông qua những nét đẹp về đặc

điểm nghệ thuật truyện ngắn Kim Lân chúng ta có thể tích lũy cho mình

những trải nghiệm lý thú về một nhà văn tài hoa, điêu luyện, luôn “một lòng

đi về với đất, với người, với thuần hậu nguyên thủy của cuộc sống”[20, tr.41]

như Kim Lân Và tìm hiểu về đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn của Kim Lân

cũng sẽ là một bước đi hữu ích, giúp chúng ta cảm nhận được những giá trị đặc sắc về nội dung cũng như phong cách nghệ thuật đầy cá tính riêng của Kim Lân Về những đóng góp của ông vào kho tàng truyện ngắn Việt Nam

Từ lâu, một số tác phẩm của Kim Lân đã được tuyển chọn vào chương

trình văn học ở nhà trường phổ thông và đại học Bởi vậy, nghiên cứu về đặc

điểm nghệ thuật truyện ngắn Kim Lân còn có ý nghĩa góp phần đi sâu hơn về

các nhà văn và tác phẩm trong nhà trường Đây là một việc làm thiết thực và

vô cùng lý thú Đó cũng chính là lý do mà chúng tôi lựa chọn vấn đề đặc điểm

nghệ thuật truyện ngắn Kim Lân để nghiên cứu và thực hiện đề tài này

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Những tác phẩm của những nhà văn viết theo “đơn đặt hàng”, theo

tiếng gọi của lòng hám danh, xu hướng giải trí của công chúng thì nó sẽ là

những tác phẩm “đoản mệnh”, sẽ nhạt nhòa, tàn phai theo thời gian Ngược

lại, những tác phẩm viết bằng sự trăn trở, suy ngẫm, trải nghiệm, viết bằng chính cảm xúc thực và tấm lòng chân thành của chính nhà văn thì cho dù lúc chào đời nó có thể như nốt trầm của bản nhạc, một gợn sóng nhẹ nhàng, những nó còn dư ba, lan tỏa mãi trong lòng người đọc Nó sẽ cuộn sâu và dạt mãi Bởi vì nó là kết quả tâm huyết, trí lực của nhà văn Nó sẽ có giá trị và sức lôi cuốn người đọc Sáng tác của Kim Lân cũng là những tác phẩm như thế Kim Lân là một nhà văn lớn trong nền văn học Việt Nam nói chung, của văn học hiện thực phê phán nói riêng, là một trong chín tác giả kiệt xuất của nền văn học dân tộc Sáng tác của ông giàu sức khám phá, sáng tạo với phong cách nghệ thuật vô cùng độc đáo Ngay từ những tác phẩm đầu tay, Kim Lân

đã nhận được những luồng phản hồi tích cực Ngay cả những nhà văn xuất sắc như Nguyễn Khải cũng đã xem Kim Lân như một tấm gương sáng về nghề

văn: “Về văn xuôi, là cái nghề của tôi, trước sau tôi thần phục có ba người là

các ông Nguyễn Tuân, Nam Cao và Kim Lân Sau này viết lách cái gì thường cũng lấy văn của ba ông ấy làm chuẩn”[20, tr.41] Với tầm vóc và tài năng

của mình, với những giá trị nội dung đặc sắc đan xen hài hòa trong những nét sáng tạo nghệ thuật tinh tế, độc đáo, Kim Lân luôn nhận được sự quan tâm xem xét kỹ lưỡng của các nhà nghiên cứu ở tất cả từng giai đoạn sáng tác, ở chân dung con người và cả ở khu vực phê bình, tiểu luận Dù không còn là một đề tài quá mới mẻ, nhưng đây vẫn luôn là mảnh đất huyền bí và có sức hút mãnh liệt, là nơi bắt nguồn cho những cảm hứng sáng tạo bất tận của các

nhà nghiên cứu Thực tế đã xuất hiện rất nhiều công trình nghiên cứu về Kim

Lân, về nghệ thuật truyện ngắn của ông Tuy nhiên các công trình phần lớn

chỉ mới tập trung khái quát về những giá trị nội dung lẫn nghệ thuật của truyện ngắn Kim Lân mà chưa đi sâu nghiên cứu một cách chi tiết, tỉ mỉ và

riêng biệt về đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Kim Lân như đề tài của tôi

Nguyễn Đăng Mạnh trong Tổng tập văn học Việt Nam đã có cái nhìn

tinh tế và những nhận định sắc sảo, mang tính khái quát cao về truyện ngắn

Kim Lân: “Văn Kim Lân tỏ ra độc đáo, hấp dẫn hơn khi ông viết về những

cái gọi là “thú đồng quê” hay “phong lưu đồng ruộng”[11, tr.64] Rồi ông lại

tiếp tục lí giải “Sở dĩ có sự hấp dẫn, không phải vì ở đấy những tập quán ngộ

nghĩnh, kỳ lạ, những thú chơi phiền phức, cầu kỳ được trình bày cặn kẽ, mà chính là nhờ nhà văn đã thể hiện lên được những con người ở làng quê Việt

Nam độc đáo kia, tuy nghèo khổ thiếu thốn mà vẫn yêu đời” [11, tr.64]

Nhà nghiên cứu cũng đã có đánh giá tổng quát về toàn bộ nội dung

truyện ngắn Kim Lân trước và sau Cách mạng tháng Tám 1945: “Đó là

những trang số phận của các đầu thừa, đuôi thẹo, được đưa từ các xó xỉnh tối khuất lên mặt trang giấy trắng chứa nhân thế, nhân tình hoặc những tran g tuy nghiêng về phía phong tục, trình bày cặn kẽ những thú chơi lành mạnh …, nhưng vẫn biểu hiện một phần vẻ đẹp tâm hồn của người nông dân trước Cách mạng tháng Tám những người sống vất vả, nghèo khổ nhưng vẫn yêu đời, trong sáng thông minh,tài hoa” [14, tr.369]

“Sau Cách mạng tháng Tám, ngòi bút Kim Lân tập trung vào phương diện xã hội chính trị, của đời sống nông dân gắn liền với vận mệnh của đất

nước Về đề tài này “Làng” và“Vợ nhặt” xứng đáng được xem là những

truyện ngắn xuất sắc nhất của văn học Việt Nam hiện đại” [11, tr.49]

Lữ Huy Nguyên trong Tuyển tập Kim Lân đã có nhận xét khá toàn diện

và đầy đủ về giá trị truyện ngắn Kim Lân: “Nếu có dịp đọc toàn bộ tác phẩm

của Kim Lân mà chủ yếu là truyên ngắn ta sẽ thấy, ông không chỉ là đại diện

văn học của loại nhân vật đầu thừa đuôi thẹo; ông còn là đại diện văn học

sáng giá của những người tài hoa, bặt thiệp, phong lưu riêng thú … chọi gà,

thả chim, đấu võ, đánh vật …” [15, tr.4]

Lại Nguyên Ân cũng đưa ra nhận xét “Đọc văn xuôi Kim Lân, ta bắt

gặp cái thế giới của những người dân nghèo vốn là hạng“hạ lưu” ở xã hội

cũ: Những người dân miền xuôi mất nhà, mất đất, xiêu dạt lên miền ngược,

táp vào một xóm chợ, bến sông, một góc phố hay ven một đồn điền, một xóm

trại, tiếp tục vật lộn với miếng sống sơ đẳng hàng ngày Đã có lúc nhà văn

gọi những nhân vật thân vật thân thuộc ấy của ngòi bút mình là “những đầu

thừa đuôi thẹo ở khắp xó xỉnh cuộc sống” Cách gọi giống như là sự tự mệnh

danh đầy đau xót của chính các nhân vật ấy (…) mạch kể chuyện của Kim

Lân dường như bắt rất nhạy vào những cảnh thương tâm: cảnh bỏ nhà xiêu

dạt vì công nợ, thuế khoá, cảnh ăn xin, cảnh chết đường chết chợ, cảnh bị áp

bức đọa đày ”[1, tr.4]

Khi bàn về nội dung truyện ngắn Kim Lân ở giai đoạn sau Cách mạng

tháng Tám, Lại Nguyên Ân cũng đưa ra nhận định vô cùng sắc sảo: “Do chỗ

tập trung miêu tả người nông dân trong cách mạng dân tộc dân chủ, cho nên

ở hầu hết truyện ngắn của ông, Kim Lân chưa chú trọng khám phá óc tư hữu

của họ Nét tâm lý căn bản này, chỉ cần bước vào thời kỳ đầu của cách mạng

xã hội chủ nghĩa là lập tức bộc lộ rõ rệt Nhà văn đã thấy ngay nét đó: ở ông

cả Luốn gốc me trong truyện ngắn cùng tên, nhà văn đã khá tinh tế nhận thấy

có một tương quan nào đó giữa gia trưởng và óc tư hữu trong tâm lý người

nông dân này (…) Đáng tiếc là những tâm lý ứng xử như vậy của người nông

dân trong cách mạng xã hội chủ nghĩa đã không được Kim Lân tiếp tục phân

tích và thể hiện nữa trong văn xuôi của ông: giữa những năm sáu mươi về

sau, hầu như ông đã thôi không sáng tác nữa” [1, tr.4]

Trần Hữu Tá trong Từ điển văn học cũng đã có những nhận xét ngắn

gọn nhưng vô cùng súc tích và mang tính khái quát cao về quan niệm viết văn

của Kim Lân:“Kim Lân quan niệm viết văn như cách đòi cho mình một thân

phận, một chỗ đứng trong cuộc sống nhỏ bé quẩn quanh của quê hương” [19,

tr.95]

Nhận xét về ngòi bút Kim Lân, các nhà nghiên cứu đã không chỉ ngợi

ca những truyện ngắn xuất sắc của ông mà còn thể hiện sự khâm phục cho tài năng của con người Kim Lân

Nhà văn Nguyên Hồng, trong Những nhân vật ấy đã sống với tôi đã kể

lại rằng: “Từ giữa những năm 1943 - 1944 ấy, tôi được đọc mấy truyện của

Kim Lân… Thoạt tiên tôi chẳng những không để ý mà còn thấy cái tên Kim Lân chương chướng thế nào ấy, hình như định chọi, định đả chữ nhau với một

số tên như Mộng Ngọc, Mộng Dương, hay Hoài Trạch, Hoài Tâm… lúc bấy giờ vậy Nhưng rồi chỉ bập vào mấy truyện của anh mà tôi thấy không phải loại ướt át một cách bợm bãi, trái lại có một cái gì đó chân chất của đời sống con người nghèo hèn, khổ đau, giọng văn nhiều rung cảm thắm thiết, đặc biệt

là lại gần gũi với mình…” [8, tr.38]

Nhà nghiên cứu Lữ Quốc Văn đã khẳng định thật xác đáng “Kim Lân

là nhà tiểu thuyết phong tục hạng nhất của Việt Nam”[20, tr.41] Và để bổ

sung nhấn mạnh điều này nhà nghiên cứu Lữ Huy Nguyên đã đưa ra nhận xét

như sau: “Con người ấy có cái gì đặc biệt lắm từ ngoại hình, lề lối, ăn mặc,

ứng xử… đến văn phong, nhân vật, cốt truyện, chữ nghĩa, vận nhịp… Con người ấy đáng kính, đáng trọng; chỉ có điều là hơi khác biệt, cái khác biệt của loại nghệ sĩ đã vượt qua được cái ngưỡng của thói thường đời sống” [15,

tr.85]

Nguyễn Khải cũng xem Kim Lân như một tấm gương sáng về nghề

văn: “Về văn xuôi, là cái nghề của tôi, trước sau tôi thần phục có ba người là

các ông Nguyễn Tuân, Nam Cao và Kim Lân Sau này viết lách cái gì thường cũng lấy văn của ba ông ấy làm chuẩn”[20, tr.41] Và ông cũng đã khái quát

lại toàn bộ truyện ngắn Kim Lân như sau “Nếu nhìn một cách hệ thống từ

những nhân vật xuất hiện trong tác phẩm Kim Lân viết trước Cách mạng đến các tác phẩm sau này, người đọc dễ dàng nhận ra nét riêng của Kim Lân là: Một ngòi bút sâu lắng, cẩn trọng, tỉ mẩn, luôn luôn cố gắng để đi tới tận cùng những nỗi niềm, tâm trạng từng con người, từng số phận riêng, để từ đó góp một tiếng nói riêng vào trang sử chung về tâm tư tình cảm con người Việt Nam của văn học Việt Nam hiện đại” [9, tr.98]

Để khẳng định tài năng viết truyện ngắn của Kim Lân, Hà Minh Đức đã

nhận xét “Kim Lân là một trong những cây bút truyện ngắn xuất sắc của văn

học Việt Nam hiện đại, Kim Lân đã tạo được cách viết độc đáo Phải nói rằng Kim Lân viết không nhiều nhưng những sáng tác của ông đã gây ấn tượng với bạn đọc” [4, tr.18]

Nhà thơ Trần Ninh Hồ, trên báo văn nghệ số 34, (1991) đã đưa ra nhận xét với tư cách của người rất hiểu truyện ngắn Kim Lân như sau: “Tuy tầm

vóc, vị trí của mỗi nhà văn một khác, nhưng Kim Lân cũng là một nhà văn thường đến với ta trong những khoảng chợt nhớ của đời người khó mà diễn đạt thành lời (…) Năm mươi năm, một nửa thế kỷ cầm bút mà chỉ vẻn vẹn có ngót chục truyện ngắn thì quả là quá ít ỏi Nhưng cũng kỳ lạ thay, mỗi khi lần

mở những trang văn ít ỏi ấy, ta lại cảm thấy không có một bước ngoặt, một chặng đường nào của con người Việt Nam trong gần nửa tế kỷ mà Kim Lân không đá động tới dẫu chỉ bằng sự chạm trổ hết sức khiêm tốn: truyện ngắn (…) Tất cả, tất cả dường như đã được ghi lại bằng những thân phận, những tâm trạng sắc sảo đến cốt, đến lõi Nếu cho rằng văn chương chính là “lịch

sử tâm trạng của con người” thì Kim Lân quả là một nhà văn đích thực trên cái nghĩa ấy” [7, tr.36]

Nhận xét về những tác phẩm nổi bật, về những giá trị độc đáo của truyện ngắn Kim Lân, các nhà nghiên cứu cũng không ngớt lời ngợi ca:

Nguyễn Đăng Mạnh trong 217 đề và bài văn đã có những nhận định sắc sảo về truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân – về sự sáng tạo nghệ thuật trong tác phẩm của nhà văn: “Nói đến nghệ thuật truyện ngắn, người ta thường coi ba

yếu tố sau đây là cơ bản nhất: tình huống truyện, nhân vật truyện và cách trần thuật Có nhiều truyện ngắn, sự sáng tạo tình huống đóng vai trò then chốt Đặt vào tình huống ấy, nhân vật truyện bộc lộ sâu sắc tâm lý, tính cách

Tư tưởng của thiên truyện cũng nhờ thế mà được thể hiện đậm đà Và xoay quanh tình huống ấy, các tình tiết cũng trở nên hấp dẫn Truyện Vợ nhặt củ a Kim Lân là một tác phẩm như thế” [14, tr.390]

Nguyễn Huy Thắng trong Ẩn sỉ giữa làng văn lại có một cách nhìn mới

mẻ về ngòi bút Kim Lân Nhà nghiên cứu đã tập hợp những bài viết của các nhà nghiên cứu khác để nhằm gửi gắm tới người đọc cách nhìn đa diện về con người cũng như tài năng văn chương của Kim Lân Đặc biệt cuối cuốn sách, nhà nghiên cứu đã gửi tới bạn đọc thư mục Sổ tay bạn yêu văn Trong đó tập hợp những ý kiến nhận định rất tinh tế và đặc sắc của các nhà nghiên cứu khác Chúng tôi xin trích dẫn một số ý kiến mà cuốn sách đã đề cập:

Ông là nhà văn kỹ lưỡng, tinh tế trong việc chọn lựa chi tiết, kỳ khu và tài hoa trong việc lựa chọn ngôn từ, hình ảnh (Nguyễn An)[20, tr.42]

Truyện ngắn Kim Lân mang tính hiện thực, chân chất Mỗi truyện như một mảng đời nhà văn, được “xắn ra” (chữ của Tô Hoài) từ mảnh đời sống của kiếp người thấm đẫm mồ hôi, nước mắt, lời than thở và…cả những nụ cười nhiều lúc hồn nhiên, xúc động”[20, tr.42]

Đây chính là những công trình hay, đặc sắc, là nguồn tài liệu quý giá để tôi có thể học hỏi, bổ sung thêm cho công trình nghiên cứu của mình Nghiên

cứu về đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Kim Lân chúng tôi sẽ đi sâu nghiên

cứu tỉ mỉ và chi tiết về những biểu hiện cũng như giá trị nghệ thuật sắc sảo mà Kim Lân gửi gắm trong mỗi truyện ngắn của mình

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn

Kim Lân, ở đây chúng tôi đi sâu nghiên cứu về những quan niệm nghệ thuật

của Kim Lân qua truyện ngắn, về đặc điểm nghệ thuật dựng truyện, về ngôn ngữ, giọng điệu trong truyện ngắn của Kim Lân

Phạm vi nghiên cứu của luận văn là 26 truyện ngắn nằm trong Tuyển

tập Kim Lân, nhà xuất bản văn học Hà Nội năm 1996 và Kim Lân tác phẩm chọn lọc, nhà xuất bản Hội nhà văn phát hành năm 2004 cùng Kim Lân truyện ngắn, nhà xuất bản Văn học năm 2010 Ngoài ra, chúng tôi còn tham khảo các

tác phẩm nằm trong các tài liệu khác mà chúng tôi thu thập được

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại

Chương I: Kim Lân – con người và tác phẩm

Chương II: Nghệ thuật dựng truyện trong truyện ngắn Kim Lân Chương III: Ngôn ngữ và giọng điệu trong truyện ngắn Kim Lân

CHƯƠNG I KIM LÂN – CON NGƯỜI VÀ TÁC PHẨM 1.1 Kim Lân – nhà văn làng quê xuất sắc

1.1.1 Cuộc đời của nhà văn Kim Lân

Kim Lân – nhà văn đồng quê, nhiều thế hệ độc giả vẫn thường gọi ông bằng cái tên giản dị và ý nghĩa như vậy Đó vừa là nhận xét thể hiện tình cảm yêu mến trân trọng của người đọc đối với Kim Lân, lại vừa phản ánh rõ nét vẻ đẹp trong ngòi bút Kim Lân Chất đồng quê, phong tục tập quán, nét đẹp sinh hoạt văn hóa làng mạc Việt Nam luôn được tái hiện một cách chân thực trong truyện ngắn của ông

Kim Lân tên thật là Nguyễn Văn Tài, sinh ngày 01/08/1921 (28 tháng

06 năm Tân Dậu) ở làng Phù Lưu, phủ Từ Sơn, nay là huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh Quê hương ông là một làng quê nổi tiếng với truyền thống văn hóa, yêu nước, cách mạng Làng ông còn có tên là làng Giầu, gọi theo tên của chợ làng, nơi người ta bán nhiều mặt hàng với đặc sản là lá trầu không (lá giầu) Chợ Giầu đã đi vào ca dao với những câu nổi tiếng như:

Ai lên quán dốc chợ Giầu

Để thương, để nhớ để sầu cho khách đường xa

Hay:

Chợ Giầu một tháng sáu phiên

Ai ơi nên nhớ chớ quên chợ Giầu

Suốt đời cầm bút, Kim Lân luôn nặng lòng với quê hương Dù chỉ viết

một tác phẩm duy nhất trực tiếp về làng mình – truyện ngắn Làng, song chỉ

từng ấy cũng đủ để ông lưu danh hậu thế Những lớp người sau này không chỉ đọc, chỉ học tác phẩm của ông mà còn tìm về nơi đây như một địa chỉ văn hiến, một địa danh đã đi vào những tác phẩm đặc sắc của văn học Việt Nam hiện đại

Làng Giầu thuộc vùng văn hiến Kinh Bắc, nơi có nhiều làng nghề, nhiều hội hè, lễ lạt, nhiều thú vui, trò chơi dân gian…Hồi nhỏ, cậu bé Tài học

ở trường làng Cậu sớm bộc lộ nhiều tài lẻ như vẽ, làm đèn trung thu, diễn kịch Đặc biệt cậu rất mê tuồng Bút danh Kim Lân của nhà văn sau này chính

là lấy tên nhân vật Đổng Kim Lân trong vở tuồng Sơn Hậu nổi tiếng mà ông yêu thích từ nhỏ

Kim Lân là con của người vợ thứ ba trong một gia đình (thường thường bậc trung) Trong nhà, thân mẫu Kim Lân được mọi người gọi là chị tam, và ban đầu cậu bé Tài đinh đinh tam chính là tên mẹ mình Nhưng sau cậu mới vỡ lẽ, Tam tức là ba, để chỉ mẹ cậu là vợ ba của cha cậu!

Mặc dù được gia đình cho ăn học, nhưng trước sau cậu bé tài vẫn chỉ là con người vợ lẽ, với tất cả những tủi nhục (công dân hạng hai) ngay trong gia đình mình Học đến lớp nhất thì cụ thân sinh mất, Nguyễn Văn Tài sớm phải

tự mình lo kiếm sống Anh từng lang bạc đây đó kiếm ăn, nhưng không có việc, cuối cùng đành quay về học nghề sơn guốc của một họa sỹ làng bên Sau

này nhà văn tâm sự: “trong sự rẽ rúng của gia đình, nhiều bạn bè, đồng học

vẫn đi, về, đèn sách nhởn nhơ, tôi buồn bực vô cùng Đúng ra là tự ái Tự nhiên, tôi nhìn xung quanh thấy thật nhiều sự nhăng nhít, vô lý, và nhất là lòng ham viết, thích viết của tôi lại càng nung nấu Ta cũng chẳng kém gì các ngươi’- cái ý nghĩ kiên quyết, ngây thơ đó đã khiến tôi cầm bút…”

Kim Lân xuất thân trong một gia đình khó khăn, nhà nghèo, hồi nhỏ cậu bé Tài chỉ học hết bậc tiểu học rồi phải đi phụ việc cho các thợ đàn anh

(sơn guốc, khắc tranh bình phong) để giúp gia đình kiếm sống Ông vừa làm

thợ, vừa viết văn Nhờ chịu khó quan sát và suy ngẫm, nhờ nhãn quan nghệ thuật tinh tế, sắc sảo cùng vốn hiểu biết khá dày dặn về cuộc sống ở làng quê, Kim Lân đã sáng tác nên những tác phẩm xuất sắc làm nức lòng biết bao thế

hệ độc giả Ông đã có những trang viết đặc sắc về phòng tục nông thôn Việt

Nam và nét sinh hoạt văn hóa phong phú ở làng quê Việt Nam Những tác phẩm đàu tay của Kim Lân là những truyện ngắn, xuất hiện khá đều đặn trên

các báo Tiểu thuyết thứ bảy, Trung Bắc chủ nhật trong những năm 1941 –

1944 Một số truyện của ông như Đứa con người vợ lẽ, Đứa con người cô đầu

mang tính chất tự truyện, nhưng vẫn có ý nghĩa xã hội đáng kể, vì đã tái hiện được không khí tiêu điều, ảm đạm của nông thôn Việt Nam và cuộc sống lam

lũ của người nông dân Ông được dư luận chú ý nhiều hơn khi đi vào các đề tài độc đáo: miêu tả những sinh hoạt văn hóa cổ truyền ở nông thôn như đánh

vật, chọi gà, thả chim, đấu võ…Các truyện nổi tiếng như Con Mã Mái, Đôi

chim thành, Chó săn…tuy nghiêng về phong tục, trình bày cặn kẽ những thú

chơi lành mạnh, tao nhã nhưng vẫn biểu hiện một phần vẻ đẹp tâm hồn của người nông dân trước cách mạng – những con người vất vả, trong khổ nghèo vẫn yêu đời, trong sáng, tài hoa

Kim Lân theo cách mạng từ năm 1944 trong Hội văn hóa cứu quốc

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, ông trở thành phóng viên

các báo của lực lượng vũ trang cách mạng như Chi Lăng, Xông Pha, Dân

quân Việt Bắc, trở thành bạn tri kỷ với Nguyên Hồng, Nam Cao – những nhà

văn của người cùng khổ Cách mạng tháng tám thành công, ông tích cực hoạt

động trong phong trào Văn hóa cứu quốc Từ năm 1948 làm việc tại Hội văn

nghệ Việt Nam Thời gian này ông đã viết truyện ngắn Làng, đánh dấu bước

chuyển mình của văn xuôi nước ta trên đường kháng chiến Sau khi hòa bình

lập lại năm 1954, ông lần lượt công tác tại các cơ quan văn nghệ như Nhà

xuất bản Văn học, Báo văn nghệ, Hội văn nghệ Hà Nội…cho đến lúc nghĩ

hưu

Từ sau cách mạng, Kim Lân vẫn chuyên viết truyện ngắn và vẫn viết về làng quê Việt Nam – mảng sống mà từ lâu ông đã hiểu biết sâu sắc và có nhiều kỷ niệm Sau này khi viết về nông thôn, ông đề cập đến sự đổi mới mặt

tính cách của người nông dân trong cách mạng và kháng chiến, sự đổi đời của

họ trong cải cách ruộng đất, những hoạt động phục vụ cách mạng Tuy thầm lặng, bình thường nhưng thật đáng quý trọng

Nếu nhìn một cách hệ thống từ những nhân vật xuất hiện trong các tác phẩm Kim Lân viết trước Cách mạng tháng Tám 1945 đến các tác phẩm sau này, người đọc dễ dàng nhận ra nét riêng của ông là một ngòi bút sâu lắng, cẩn trọng, tỉ mẩn, luôn cố gắng để đi tới tận cùng những nỗi niềm tâm trạng của từng con người, từng số phận riêng để từ đó góp một tiếng nói riêng vào trang sử chung về tâm tư, tình cảm con người Việt Nam của văn học hiện đại

chúng ta Về nhận xét này, nhà thơ Trần Ninh Hồ viết: "Tất cả, tất cả dường

như đã được ghi lại bằng những thân phận, những tâm trạng sắc sảo đến cốt, đến lõi Nếu như cho rằng văn chương là lịch sử tâm trạng con người thì Kim Lân quả là nhà văn đích thực trên cái ý nghĩa ấy" (Báo Văn nghệ - số 34 ngày 24/8/1991)

Không chỉ có các em học sinh, các giáo viên dạy văn, các bậc cha mẹ

yêu thích văn học cũng trân trọng tìm đọc những truyện ngắn hay của Kim Lân Ông có nhiều bạn bè thân quen trên mọi lĩnh vực: văn, thơ, họa, nhạc như Nam Cao, Văn Cao, Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, Nguyễn Đình Thi, Hoàng Cầm, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Sáng, Nguyễn Huy Tưởng đều là chỗ bạn bè thân quý của nhà văn Đối với những người viết văn trẻ, ông luôn luôn

có tấm lòng thực sự quý mến và trân trọng Ông thường nói vui với số anh chị

em này "Bây giờ là thời đại của các cậu - cánh tớ bây giờ già rồi, cần phải

lui về phía sau nhường chỗ cho cánh trẻ " Cuộc đời ông chính là một tấm

gương sáng giàu lòng nghị lực cho các thề hệ nhà văn kế cận có thể học hỏi

và noi gương

1.1.2 Sự nghiệp sáng tác của Kim Lân

1.1.2.1 Tác phẩm

Trong cả hai giai đoạn sáng tác, tuy viết không nhiều nhưng giai đoạn nào Kim Lân cũng có những tác phẩm hay Là một cây bút truyện ngắn vững vàng, ông đã viết về cuộc sống và con người ở nông thôn bằng tình cảm, tâm

hồn của một người vốn là “con đẻ của đồng ruộng”

Truyện ngắn Vợ nhặt và Làng của Kim Lân đã được đưa vào trong sách giáo khoa ở Việt Nam Năm 2005, truyện Vợ nhặt được đưa vào đề thi môn

văn kỳ thi của Đại học Kinh tế Huế và Nguyễn Thị Thu Trang đã đạt điểm

mười, gây xôn xao dư luận một thời Truyện Làng được viết về nông thôn

Việt Nam thời kháng chiến chống Pháp và một gia đình người tản cư thời

đó.Về tác phẩm Vợ nhặt, Kim Lân viết: "Khi viết về nạn đói người ta thường

viết về sự khốn cùng và bi thảm Khi viết về con người năm đói người ta hay nghĩ đến những con người chỉ nghĩ đến cái chết Tôi muốn viết một truyện ngắn với ý khác Trong hoàn cảnh khốn cùng, dù cận kề bên cái chết nhưng những con người ấy không nghĩ đến cái chết mà vẫn hướng tới sự sống, vẫn

hi vọng, tin tưởng ở tương lai Họ vẫn muốn sống, sống cho ra con người."

Những tác phẩm chính của Kim Lân: Nên vợ nên chồng (tập truyện ngắn, 1955), Con chó xấu xí ( tập truyện ngắn, 1962)

Tác phẩm của Kim Lân được giảng và học trong trường phổ thông:

Truyện ngắn Làng: lớp 9 Trung học cơ sở (theo chỉnh lý năm 1955 trở đi) Truyện ngắn Vợ nhặt: Lớp 12 Phổ thông trung học chưa phân ban và lớp 12

ban tự nhiên xã hội

1.1.2.2 Nội dung và cảm hứng trong truyện ngắn của Kim Lân

Kim Lân bước vào sự nghiệp văn chương như một lẽ tự nhiên của cuộc sống, như cái duyên trời của tài hoa Trước Cách mạng, gia đình và bản thân ông từng sống trong cảnh ngộ thật cơ cực và nghèo nàn nếu chưa muốn nói

đến nghèo hèn Ông vừa lao động chân tay để kiếm sống, vừa cầm bút viết văn cũng là để kiếm sống Song không chỉ có thế, cao hơn thế, Kim Lân quan

niệm: “viết văn là cách đòi cho mình một nhân phẩm, một chỗ đứng trong

cuộc sống nhỏ bé quẩn quanh của con người, của quê hương…” Đây chưa

phải là quan điểm sáng tác, cũng không phải triết lý cao siêu thuộc phạm trù

lý luận văn học mà chỉ là một tâm niệm, một sở nguyện chân thành, đẹp đẽ Phải chăng vì thế mà các sáng tác của Kim Lân tập trung ở hai mảng đề tài lớn: Cuộc sống và tâm tư tình cảm của những kiếp người nghèo khổ, những

người con vợ lẽ, con cô đầu, con ăn mày (truyện Đứa con người vợ lẽ, Đứa

con người cô đầu…) Hoặc đó là những người ngụ cư, từ nông thôn trôi dạt ra

thành phố sống tạm bợ ở vùng đất ven đô, làm nghề bán cám, đẩy xe bò, nhặt

thóc rơi bên các kho lớn của nhà nước…(truyện Vợ nhặt) Hoặc những người tản cư, rời quê hương bản quán sống nhờ, ở trọ (truyện Làng, Con chó xấu

xí…)

Mảng đề tài thứ hai trong truyện ngắn Kim Lân là: Những sinh hoạt văn hóa cổ truyền, những thuần phong mỹ tục ở nông thôn, sau lũy tre làng

(Con mã mái, Đôi chim thành…) Qua những tác phẩm này người đọc vừa

hiểu được tường tận những công việc, những quy tắc, luật lệ rất kỳ công trong thú vui tao nhã của ông cha ta, vừa như được cuốn vào các cuộc chơi, sống những giây phút hồn nhiên trong trẻo, đậm tình quê

Kim Lân đã từng tâm sự “những truyện tôi thích và cũng được nhiều

người thích, đều là những cái tôi viết về chính mình, về làng xóm mình, người thân mình” Nên đa số tác phẩm của nhà văn thuộc loại tự truyện Do đó,

truyện ngắn Kim Lân mang tính hiện thực, chân chất Mỗi truyện như một

mảng đời nhà văn, được “xắn ra” (chữ của Tô Hoài) từ mảnh đất sống của

kiếp người thấm đẫm mồ hôi, nước mắt, lời than thở và… cả những nụ cười nhiều lúc hồn nhiên, xúc động Đó là cảnh một xóm ngụ cư vào lúc nhập

nhoạng tối có những nông dân đói rách “lũ lượt bồng bế, dắt díu nhau đi xanh

xám như bóng ma…Người chết như ngả rạ …Không khí vẩn lên mùi ẩm lên mùi ẩm thối của rác rưởi và mùi gây của xác người…Tiếng quạ trên mấy cây gạo ngoài bãi chợ cứ gào lên từng hồi thê thiết…”(Vợ nhặt) Đó là chuyện

gia đình một trí thức nghèo chạy giặc, lỉnh kỉnh những nồi niêu, xoong chảo,

vợ thì yếu, con còn thơ, lo chạy cho người chưa vẹn, nên đành phải bỏ lại con

chó con gầy gò, xấu xí trong nỗi bùi ngùi ân hận “Trong ánh lửa cháy bập

bùng ở bếp hắt ra, tôi thấy mắt nó có hai đốm lửa nhỏ tý Hai đốm lửa ấy nhìn vào tôi oán trách, cầu khẩn, lúc lại thấy như thù hằn giận dữ Tôi cúi mặt xuống, không dám nhìn vào con chó ấy nữa…”(Con chó xấu xí) Đọc

truyện ngắn Kim Lân, chúng ta bắt gặp rất nhiều đoạn văn xúc động như thế

Đó là hiện thực cuộc sống của nhân dân ta trước Cách mạng và trong kháng chiến chống Pháp Không phải chỉ những tác phẩm viết sau này mà ngay những dòng văn trình làng thời kỳ trước Cách mạng, tác phẩm của Kim Lân

đã có sức lay động mạnh mẽ tình cảm người đọc bởi những sự thật giàu ý

nghĩa Nhà văn Nguyên Hồng kể rằng “Từ giữa năm 1943-1944 ấy, tôi được

đọc mấy truyện của Kim Lân…Thoạt tiên, tôi chẳng những khồn để ý mà còn thấy cái tên Kim Lân chương chướng thế nào ấy, hình như định chọi , định đả chữ nhau một số tên như Mộng Ngọc, Mộng Dương, hay Hoài Trạch, Hoài Tâm v.v…lúc bấy giờ vậy Nhưng rồi, chỉ bập vào mấy truyện của anh mà tôi thấy không phải loại ướt át một cách bợm bãi, trái lại có một cái gì chân chất của đời sống và con người nghèo hèn, khổ đau, giọng văn nhiều rung cảm, thắm thiết, đặc biệt là lại gần gũi với mình, thì tội liền tự trách và giữ ngay số báo…”[8, tr.38]

Truyện ngắn Kim Lân cũng vô cùng nổi bật ở những phương thức thể hiện giá trị nhân văn cao đẹp Đó là những tác phẩm thể hiện nỗi niềm xót xa, yêu thương con người sâu sắc, niềm đồng cảm và cả sự trân trọng ngợi ca

những phẩm chất cao đẹp của những người lao động nghèo Bên cạnh đó Kim Lân cũng hướng ngòi bút phê phán sự bất công, xấu xa của xã hội phong kiến thối nát

Chính những giá trị ấy đã làm nên một sự nghiệp xuất sắc của nhà văn Kim Lân Dù nó không đồ sộ nhưng lại vô cùng độc đáo, đặc sắc và ý nghĩa

1.1.3 Quan niệm nghệ thuật của Kim Lân

Kim Lân đã có những quan niệm sắc sảo và độc đáo về con người và về làng quê Việt Nam Ông đã thể hiện những quan niệm ấy rất thành công trong truyện ngắn của mình

Trước hết là quan niệm nghệ thuật về con người Đây là yếu tố cơ bản nhất, then chốt nhất của một chỉnh thể nghệ thuật chi phối toàn bộ tính độc đáo và hệ thống nghệ thuật của chỉnh thể ấy Quan niệm về con người giúp cho chúng ta thâm nhập vào cơ chế tư duy của văn học, khám phá quy luật vận động phát triển của hình thức (thể loại, phong cách văn học) Đó chính là nội dung ẩn chứa bên trong mỗi tác phẩm Quan niệm nghệ thuật về con người là hình thức đặc thù nhất cho sự phản ánh nghệ thuật, trong đó thể hiện

sự tác động qua lại của nghệ thuật với hình thái ý thức xã hội khác Đó cũng

là hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật, là thước đo hình thức văn học và là cơ sở của tư duy nghệ thuật, tạo nên cá tính sáng tạo của nhà văn

Kim Lân là nhà văn xuất sắc, ông sinh ra trong hoàn cảnh xã hội rối ren đầy biến động Cũng là giai đoạn nở rộ của rất nhiều tài năng văn xuôi, với nhiều cây bút cự phách và già dặn như Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng hay cả đội ngũ nhà văn trẻ xuất sắc cũng xuất hiện trên văn đàn như Nam Cao, Nguyên Hồng, Tô Hoài…Hoàn cảnh lịch sử xã hội với những mâu thuẫn sâu sắc và sự đấu tranh giai cấp gay gắt, quyết liệt, sự chèn ép và

bóc lột con người nghiệt ngã, độc đoán của bọn thực dân Pháp và phát xít Nhật đã làm cho bầu không khí xã hội ngột ngạt hơn bao giờ hết Hoàn cảnh

xã hội đầy biến động ấy đã tác động lớn vào khuynh hướng văn học, trong đó

có văn học hiện thực Thời kỳ này các nhà văn hiện thực không phản ánh xã hội một cách trực diện mà phải lựa chọn cách đi riêng: viết về con người, đi sâu vào mối quan hệ làng xóm, gia đình, thông qua số phận cá nhân để khám phá thế giới nội tâm con người…Mỗi nhân vật lại có cách nhìn, cách nghĩ và những quan niệm nghệ thuật khác nhau về con người Nó là sự hội tụ và kết tinh cao đẹp để tạo nên sự đa dạng cho văn học hiện thực Việt Nam

Khi viết về con người – Kim Lân chọn cho mình một lối đi riêng giàu tính sáng tạo Ông cũng viết về đời sống của người nông dân, những người lao động nghèo của làng quê Việt Nam Tuy nhiên Kim Lân đã không dẫm đạp lên lối mòn xưa cũ mà những đàn anh như Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan đã đi Ông đã chú tâm vào cảnh đời cụ thể, chọn một khoảnh khắc tiêu biểu trong cuộc sống của nhân vật để miêu tả Kim Lân đã mang tới cho người đọc sự cảm thông, tình yêu thương xen lẫn nổi xót xa, cay đắng về thân

phận của những kiếp người nhỏ bé “những con người bị cái đói nghèo đọa

đày cho đến thành tàn tật, thành ngơ ngẩn” Kim Lân sáng tác truyện ngắn

của mình bằng cảm hứng dạt dào yêu thương của một trái tim nhân hậu và tấm lòng rộng mở vì những người lao động nghèo Giống như Nguyễn Đăng

Mạnh từng nhận xét: “là những trang số phận của các đầu thừa đuôi thẹo,

được đưa từ khắp các xó xỉnh tối khuất lên mặt giấy trắng chất chứa nhân thế, nhân tình” [14, tr.369] Kim Lân cũng có những khám phá đầy tinh tế khi

nêu lên giá trị ré rúng của những nhân vật ấy Con chó nhà chị Dậu còn được vài hào, còn con người ở đây như những cọng rơm nát vứt đầu đường xó chợ, con người trong truyện là những sinh linh nhỏ bé yếu ớt chậm bước về nghĩa địa

Những trang văn Kim Lân viết về con người, ngẫm nghĩ về cảnh đời, cảnh người, những kiếp người đau khổ…ta thấy ông không dựng chúng lên từ một góc nhìn mà từ vài ba góc nhìn Đó là cách nhìn nhận vừa tinh tế lại vừa

đa chiều Chính điều này đã giúp Kim Lân có những cảm nhận thật sắc sảo và đúng đắn về cuộc sống của họ Đó chính là những quan niệm sắc sảo, đúng đắn của ngòi bút của Kim Lân về con người

Ngoài những quan niệm nghệ thuật về con người, Kim Lân cũng chọn

và viết về đời sống nông thôn Việt Nam nhưng ông không dẫm đạp lên lối mòn xưa cũ của những đàn anh như Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan đã đi Kim Lân chủ yếu tiếp cận làng quê từ bình diện phong tục, sinh hoạt văn hóa

và những câu chuyện bình dị hàng ngày Nhà văn đã có những trang viết mô

tả rất chân thực, tinh tế và sống động những thuần phong mỹ tục của người làng quê sau lũy tre làng Ông đã làm cho truyện ngắn của mình có cách hấp dẫn riêng từ chính những khám phá các giá trị văn hóa cổ truyền của vùng đất Kinh Bắc, quê hương ông

Có thể nói suốt cả một đời văn Kim Lân chuyên viết truyện ngắn về làng quê Việt Nam - mảng sống từ lâu ông hiểu biết khá cặn kẽ Sau này vẫn viết về nông thôn, ông đề cập đến sự đổi mới mặt tình cảm của người nông dân trong cách mạng và kháng chiến, sự đổi đời của họ trong cải cách ruộng đất những hoạt động phục vụ cách mạng Tuy thầm lặng, bình thường nhưng thật đáng quý trọng Kim Lân đã có những phút giây hòa vào những thú vui tươi tắn ấy, ông thấu hiểu được những dư vị ngọt ngào, thoải mái mà nó mang lại cho cuộc sống Những nét đẹp sinh hoạt văn hóa làng quê như chọi gà, thả chim, đánh vật đã trở thành món ăn tinh thần quan trọng không thể thiếu nơi vùng quê bình dị Ông đã có những quan sát tỉ mỉ, những ngẫm nghĩ vui thú

về những khoảnh khắc ấy Và nét đẹp sinh hoạt văn hóa làng quê đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận để ngòi bút Kim Lân thỏa sức khám phá và viết lách

Những truyện ngắn Chó săn, Cầu đánh vật, Con Mã Mái, Đôi chim thành…là

những minh chứng tiêu biểu và sinh động nhất Với nguồn cảm hứng và chất văn tài hoa của mình, Kim Lân đã mang tới những truyện ngắn thật sự đặc sắc, hấp dẫn và lôi cuốn người đọc về những sinh hoạt văn hóa làng quê bình

kỵ cái sự “đánh bóng mạ kền” mà ngày càng có nhiều người làm vẫn mắc

phải Là người sống tình cảm, quý bạn, quý người Ông thích đánh bạn với bất cứ ai, miễn là hợp tính, hợp chuyện, không cứ là nhà văn, nghệ sĩ

Ông là tác giả của nhiều tác phẩm xuất sắc đã từng xuất bản như: Nên

vợ nên chồng (1955), Con chó xấu xí (1962), Hiệp Sĩ gỗ, Ông Cản Ngũ (1998), Tuyển tập Kim Lân (2003)… Kim Lân là tác giả nhiều truyện ngắn

đặc sắc như: Vợ nhặt, Làng, Con chó xấu xí, Ông Cả Luốn gốc me… Kim Lân

đã được giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật đợt 1/2001

Ngoài việc viết truyện ngắn, Kim Lân còn tham gia đóng phim: Vợ

chồng A Phủ (vai thống lý Pá Tra), Làng Vũ Đại ngày ấy (vai Lão Hạc), Chị Dậu (vai Lý Cựu)… Cùng với các nhà văn Nguyên Hồng, Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Nam Cao… Kim Lân tham gia Hội Văn hoá Cứu quốc từ trước năm 1945 Sau hoà bình ông làm công tác biên tập ở Nhà xuất bản Văn học,

Báo Văn Nghệ và giảng dạy tại trường bồi dưỡng những người viết văn trẻ, Trường viết văn Nguyễn Du… Sự nghiệp văn học của nhà văn Kim Lân tuy

không đồ sộ nhưng lại rất đặc sắc và khó trộn lẫn Một số truyện ngắn của ông

được xếp vào hàng “Kinh điển” trong văn xuôi Việt Nam thế kỷ XX Nhiều nhà nghiên cứu đã nhận xét: “Chỉ với ba truyện Vợ Nhặt, Làng, Con chó xấu

xí…Kim Lân đã có thể đàng hoàng ngồi vào chiếu trên trong làng văn Việt Nam”[20, tr.42] Tuy học vấn theo kiểu trường lớp của ông không nhiều

nhưng tài năng văn học thiên phú của ông đã được khẳng định Trên nửa thế

kỷ đã trôi qua, truyện ngắn Kim Lân vẫn được giảng dạy trong nhà trường và chọn làm đề thi văn của nhiều trường Đại học trong cả nước Ông là mẫu nhà

văn “Quý hồ tinh bất quý hồ đa”, viết kỹ lưỡng, viết từ gan ruột, không chấp

nhận sự nhạt nhẽo, sự giả tạo trong văn học Là con vợ lẽ của một gia đình ở làng Phù Lưu, Kim Lân chỉ được học hết bậc tiểu học Trước Cách mạng tháng tám, bản thân Kim Lân đã nhiều năm phải sống lăn lóc trong cảnh đói

nghèo Thân phận của cu Tràng lấy Vợ Nhặt, thậm chí cả “Con chó xấu xí”

đều mang hình bóng của tác giả Kim Lân là nhà văn của những số phận thiệt thòi, những kiếp người cùng khổ, của làng quê Việt Nam giữa thế kỷ XX Đặc biệt cảnh sắc và con người trong văn Kim Lân đều thấm đậm hồn cốt của vùng Đông Ngàn – Từ Sơn, một vùng không thể thiếu của văn hiến Kinh Bắc Chính vì vậy, cùng viết về đề tài nông thôn, nhưng Kim Lân không giống với Nam Cao Hai vùng quê khác nhau đã tạo nên hai cái đỉnh của Văn học Việt Nam hiện đại Từ sau năm 1960 hầu như Kim Lân gác bút Đang ở độ tuổi bốn mươi, với nghệ thuật viết truyện bậc thầy, cái sự gác bút của ông quả là chuyện lạ Có người nói văn tài của ông đã hết Có người lại bảo ông muốn né tránh, không muốn can dự vào chuyện văn, chuyện người, vốn dĩ nhiều lúc vàng thau lẫn lộn Người từng trải và hiểu rõ khí phách Kim Lân thì đồ rằng ông đã sớm nhận ra điểm dừng của văn nghiệp mình

M.Gorki đã từng nói: “Dấu hiệu của một tài năng còn ở chỗ anh ta đã

biết dừng lại đúng lúc” Thay vào công việc viết văn, Kim Lân tham gia biên

tập sách báo và bồi dưỡng lực lượng viết văn trẻ Nhiều thế hệ các nhà văn chống Mỹ và sau 1975 đều quần tụ bên ông, vừa kính trọng vừa thân thiết như người nhà Ông cũng dồn sức hướng nghiệp cho các con Đến nay trong bảy người con thì năm người là hoạ sĩ Nhiều người đã có danh tiếng như: Thành Chương, Nguyễn Thị Hiền, Việt Tuấn… Một số tờ báo lớn trong nước đã gọi nhà văn Kim Lân là người tốt phúc Tuy số lượng tác phẩm không nhiều nhưng vị trí của ông thật vững chắc trên văn đàn, trong lòng bạn đọc nhiều thế

hệ và trụ lại được với thời gian Con cái đều thành đạt và có vị thế trong xã hội Trời còn cho ông hưởng thọ đến 87 tuổi Với tư cách là một nhà văn, ông không chen lấn ai và cũng không phải đỏ mặt với bất kỳ người nào Kim Lân giống như một loại đồ cổ quý hiếm cất giữ trong đó nhiều bụi vàng văn hoá thẳm sâu của nền văn minh sông Hồng

Nhà văn qua đời ngày 20 tháng 7 năm 2007, thọ 86 tuổi Ông mất đi, làng văn Việt Nam mới chợt nhận ra khoảng trống vắng mà ông để lại sau lưng mình Kim Lân chính là cây bút cự phách, xuất sắc, già giặn và vững vàng của truyện ngắn Việt Nam thế kỷ XX

1.2.2 Tấm lòng cao đẹp và giàu lòng nhân đạo sâu sắc của Kim Lân

Tác phẩm của Kim Lân không chỉ “chân chất của đời sống và con

người nghèo hèn”như Nguyên Hồng nhận xét, mà còn ấm áp tình người, tình

cảm những con người lao động đôn hậu, nhân ái thủy chung và giàu khát vọng

Những truyện viết trước Cách mạng như Đứa con người vợ lẽ, Đứa con

người cô đầu bên những thân phận con người lam lũ, vất vả, vẫn phập phồng

trái tim yêu đời, những mong muốn tuy mơ hồ nhưng da diết con người đối

xử với nhau bao dung, nhân hậu hơn

Bước vào cuộc kháng chiến chống Pháp, vẫn đề tài những mảnh đời bình dị, thiếu đói như trước, nhưng tình người sâu lắng hơn, hình tượng nhân

vật mang ý nghĩa xã hội rộng lớn hơn Tiêu biểu là truyện ngắn Làng Ông Hai - nhân vật chính trong truyện Làng- là một nông dân đôn hậu, từng gắn

bó với nhà cửa, ruộng vườn, đường làng, ngõ xóm, cánh đồng quê hương Vậy mà ông phải rứt ruột từ bỏ tất cả để tản cư , đi theo kháng chiến Tấm lòng đôn hậu, tình quê và tình yêu Tổ quốc, niềm tin và niềm tự hào của con người đã được giải phóng hòa quyện trong trái tim lão nông ấy, cũng là vẻ đẹp trong tâm hồn rất nhiều người nông dân Việt Nam bình thường khác

Hình tượng nhân vật ông Hai trong truyện Làng của Kim Lân được xem là

một phát hiện có ý nghĩa điển hình cho văn học kháng chiến khi miêu tả sự đổi đời của người lao động Việt Nam

Đến những truyện Kim Lân viết sau khi hòa bình từ 1954 trở đi, tiêu

biểu là Vợ nhặt, thì vẻ đẹp của tình người, cảm hứng nhân bản, nhân đạo lại

càng cao đẹp hơn Cảm hứng nhân bản toát ra trong từng câu chữ, từng tình huống, chi tiết truyện không chỉ là nỗi cảm thương các nhân vật trong truyện

mà chính là giải bày một chặng đời cơ cực của chính mình.: “Tôi với nhà tôi

cũng từ nhà quê ra Hà Nội bán cám, cũng đẩy xe bò…còn cảnh ăn cháo cám tôi với nhà tôi cũng đã từng…Tất cả những cái đó, lúc viết cứ tự dưng nhớ ra,

cứ ghi lại, rồi thành truyện” Kim Lân đã tâm sự như thế về trường hợp viết

Vợ nhặt Tác phẩm ấm nóng hơi thở, mồ hôi và nước mắt của nhà văn Cảm

hứng nhân bản của Vợ nhặt nói riêng, rất nhiều truyện của Kim Lân nói chung

không chỉ là sự phát hiện mà còn khẳng định bản chất lành mạnh, khỏe khoắn

trong nhân cách người lao động, như khẳng định một chân lí “Những người

đói, họ không nghĩ đến cái chết, mà họ nghĩ đến cái sống Và người đói ngày

ấy cũng có đạo lí của họ”

Không chỉ những tác phẩm viết về nông dân nghèo khổ mà rất nhiều truyện ngắn khác viết về phong tục, về các thú vui đồng nội, hoặc viết cho thiếu nhi, ngòi bút của Kim Lân cũng luôn hướng tới điều thiện, phát hiện và

ca ngợi những con người lương thiện giàu lòng bao dung, giàu khát vọng hạnh phúc, công bằng Và cao hơn hết, họ là những người yêu nước, yêu đời Điển hình là cụ Cả Lẫm trong keo vật quyết liệt với đô vật tăm tiếng lẫy lừng Cản Ngũ đã dùng miếng võ tuyệt chiêu chắc thắng trăm phần trăm, bỗng

dừng tay chịu thua, vì một nguyên cớ cao đẹp “…đã là người đô vật mình, dù

ở đâu cũng là dân Việt ta…Trong cái buổi còn đang nước mất nhà tan này có nên vì hơn thua một keo vật mà đánh người nghĩa khí, một người vì dân, vì nước như bác đây thành người tàn phế ,bỏ đi được không?”(truyện ngắn Ông Cản Ngũ)

Đó chính là tấm lòng cao đẹp và giàu lòng nhân đạo sâu sắc mà Kim Lân đã gửi gắm qua tác phẩm của mình

CHƯƠNG II NGHỆ THUẬT DỰNG TRUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN 2.1 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện độc đáo

2.1.1 Cốt truyện đơn giản, chọn lọc

2.1.1.1 Những cốt truyện mang tính dung dị, giản đơn của đời thường

Cốt truyện là một phương diện của lĩnh vực hình thức nghệ thuật, nó trỏ lớp biến cố của hình thức tác phẩm Chính hệ thống biến cố đã tạo ra sự vận động của nội dung cuộc sống được miêu tả Nó là cái sườn sự kiện trong

đó diễn ra hoạt động và quan hệ của các nhân vật Cốt truyện hình thành từ những mối quan hệ phức tạp, chồng chéo giữa nhân vật và hoàn cảnh, vừa bộc lộ tính cách nhân vật, vừa phản ánh mối quan hệ xã hội Là một phẩm chất có giá trị quan trọng của văn học, sân khấu, điện ảnh và các nghệ thuật cùng loại, cốt truyện đã trở thành thành phần quan trọng thiết yếu của tự sự, kịch Tính chất của mỗi tác phẩm đòi hỏi nhà văn phải có sự sàng lọc, lựa chọn và cảm thụ cho mình một góc nhìn tinh tế về cuộc sống để tạo nên cốt truyện hấp dẫn, mang giá trị nghệ thuật độc đáo riêng

Kim Lân là nhà văn chung thủy của làng quê Kim Lân viết rất hay về

những cái gọi là “thú đồng quê” hay “phong lưu đồng ruộng” Những truyện

của Kim Lân viết về phong tục tập quán hấp dẫn không chỉ vì đã cung cấp được những tri thức về phong tục mà chủ yếu là nhà văn đã làm nổi bật lên được cuộc sống và con người của làng quê Việt Nam cổ truyền, tuy nghèo khổ, thiếu thốn mà vẫn có nhiều thú vui thanh tao, trang nhã Những con người thật thà, chất phác nhưng thông minh, hóm hỉnh và tài hoa, đã đặt tất cả những niềm vui của mình vào những thú chơi giản dị mà vui tươi, tinh tế ấy, chẳng khác gì những tâm hồn nghệ sĩ say mê sáng tạo nghệ thuật Truyện ngắn Kim Lân với cốt truyện thật mộc mạc, dung dị, chân thật, gần gũi mang đậm phong vị của làng quê và người dân quê bình dị Với những cốt truyện

đơn giản, mang hơi thở của cuộc sống đời thường như vậy, Kim Lân đã chọn cho mình một lối đi riêng phù hợp với những cái nhỏ bé, vụn vặt của cuộc sống làng quê

Cứ đọc lại nhiều trang văn viết về những thú chơi ở làng quê, những tập tục ở làng quê, ta thấy ông là một nhà văn xuôi thực thụ đã đành, ta cũng thấy ông có cái cốt cách phong độ của một nhà thơ theo cái lối riêng Đồng thời, ngẫm nghĩ về những cảnh đời, cảnh người, cảnh trời, cảnh đồng đất…thấy ông không dựng chúng lên từ một góc nhìn mà từ vai ba góc nhìn Cách xây dựng cốt truyện như vậy đủ thấy Kim Lân sắc sảo như thế nào dù những truyện ngắn của ông chỉ đơn giản, dung dị là vậy

Chúng ta bắt gặp trong truyện ngắn Kim Lân những truyện “gần như

không có cốt chuyện” như Đứa con người vợ lẽ, Đứa con người cô đầu, Người kép già, Nỗi này ai có biết…Cốt truyện rất đơn giản, sơ lược, không có

nhiều những sự kiện nổi bật để khắc họa một cách sinh động và độc đáo cuộc sống của những người lao động nghèo trước Cách mạng tháng tám Xoay quanh mối quan hệ bản thân, gia đình, làng xóm, họ tộc – những mối quan hệ nhỏ nhặt, rất đỗi thân quen nơi cuộc sống làng quê, Kim Lân đã gửi gắm và chỉ rõ sự tồn tại sống động của vài ba mối quan hệ vặt vãnh nơi cuộc sống đời thường, gợi nên những dư vị buồn thương, tội nghiệp

Đứa con người vợ lẽ là truyện ngắn đầu tay, đánh dấu và khẳng định

chỗ đứng của Kim Lân trên văn đàn Tác phẩm là thước phim giản dị, ghi lại một cách tinh tế cuộc sống đói nghèo, thân phận bất hạnh, bần cùng của mẹ con Tư Tư là nhân vật chính và cũng là quân cờ trong trò chơi xấu xa của chế

độ phong kiến Dưới sự tồn tại nghiệt ngã của chế độ đa thê, Tư trở thành đứa con người vợ lẽ thứ ba – một sinh linh ra đời từ một cuộc hôn nhân không tình yêu Sống trong mối quan hệ ấy, mẹ con Tư bị ruồng bỏ, hắt hủi, ghẻ lạnh Họ không chỉ bị đày đọa về thể xác mà còn bị hành hạ về tinh thần

Truyện mở đầu bằng hình ảnh đói lả người của Tư, cuộc sống thiếu thốn đã đẩy Tư đến bờ vực của sự khốn cùng Cốt truyện chỉ dừng lại ở sự mô tả cuộc sống, số phận của nhân vật Tư Song, xoay quanh mối quan hệ nhỏ nhặt giữa

Tư và một số nhân vật khác như ông Cả, Thân… Kim Lân đã gợi lên trong lòng người đọc những cái nhìn phũ phàng chua xót về cuộc sống nghèo khổ, thê thảm của những kiếp người bất hạnh, luôn bị sự giày xé, đày đọa của cuộc sống Dù cốt truyện đơn giản nhưng nó vẫn đọng lại trong lòng người đọc nhiều dư vị sâu sắc về tình người trong cuộc sống Đó là nổi đau xót xa khi nhân vật Tư tự chua xót suy ngẫm về cuộc sống của mình: “Làm một thằng con người vợ lẽ, không phải vì hương khói, chỉ là một thằng thừa trong gia đình”[16, tr.9] Hay nỗi niềm xúc động về hình ảnh chia sẻ thân thương những hạt mít của Thân dành cho Tư Và cả sự hiếu thảo, sẻ chia ngọt ngào khi Tư để dành hạt mít lại cho mẹ Tất cả đã dựng nên một cốt truyện rất đỗi dung dị, thấm đẫm hơi thở của cuộc sống đời thường nhưng cũng chan chứa tình yêu thương Viết về một cảnh đời như vậy, Kim Lân không chỉ thể hiện nổi cảm thông, sự xót thương cho thân phận của những người lao động nghèo

Đó cũng là chân trời riêng để nhà văn bộc lộ cuốn tự truyện về cuộc đời:

“Truyện ngắn đầu tiên của tôi có cái tên là Đứa con người vợ lẽ, in ở tờ Trung Bắc chủ nhật, khoảng năm 40 – 41 Đúng là chuyện của mình, với tất

cả nỗi hờn tủi của mẹ con tôi” Cốt truyện trong truyện ngắn Kim Lân, vừa

giản dị lại vừa mang yếu tố tự truyện cao là vậy

Nếu như Đứa con người vợ lẽ là tập truyện ngắn đầu tay đánh dấu con đường nghệ thuật của Kim Lân thì Đứa con người cô đầu là sự tiếp nối đẹp đẽ

cho nghệ thuật văn xuôi Kim Lân Truyện cũng có cốt truyện đơn giản, mang đậm hơi thở của cuộc sống miền quê Đó là một buổi tối nóng nực, tĩnh mịch nơi làng quê hẻo lánh Tư nghe những lời tâm sự của Thạ - đứa con người cô đầu Đó là một số phận bi thảm, khổ đau Cốt truyện là dòng hồi tưởng về quá

khứ êm đềm của Thạ, về sự sa sút và bần cùng của cuộc sống hiện tại Từ những góc nhìn sắc sảo khác nhau, Kim Lân đã mang tới cho người đọc những rung động chua xót về nổi đau của những kiếp người nghèo khổ trong

xã hội phong kiến Hình ảnh Thạ ở cuối tác phẩm như một lời cảnh báo của Kim Lân về cuộc sống của những người lao động nghèo Cốt truyện chỉ dung

dị, giản đơn với những dòng tâm sự, ký ức của nhân vật để rồi nó phác họa rõ nét chân dung của cuộc sống người lao động nghèo trước Cách mạng tháng Tám với biết bao hờn tủi, đắng cay

Không chỉ viết về những kiếp người lao động nghèo, Kim Lân còn hướng ngòi bút điêu luyện của mình khi xây dựng các truyện ngắn về phong tục sinh hoạt văn hóa làng quê Từ những thú vui tao nhã, bình dị của chọi gà

trong Con Mã Mái, chơi chim trong Đôi chim thành cho đến những truyện bảng lảng màu sắc huyền thoại, cổ tích như truyện Thượng tướng Trần Quang

Khải, Ông Cản Ngũ…Đó là sự đan xem kỳ diệu giữa quá khứ và hiện tại, sự

hòa điệu ngọt ngào giữa thực và hư Cốt truyện cũng vô cùng đơn giản, trong sáng, mang màu sắc và im đậm phong vị của làng quê

Chúng ta bắt gặp mô tip quen thuộc khi Kim Lân miêu tả về những thú

vui tao nhã nhưng thân thương và vui nhộn nơi làng quê trong Con Mã Mái

và Đôi chim thành Đây là những truyện ngắn hết sức dung dị, được Kim Lân xây dựng một cách độc đáo, lôi cuốn và hấp dẫn người đọc Con Mã Mái là

truyện ngắn đặc sắc viết về nét sinh hoạt văn hóa mang đậm chất quê là chọi

gà Từ sự quan sát tỉ mỉ, góc nhìn tinh tế trong việc lựa chọn hình ảnh, biểu thị hành động cho tới những phút giây nghẹt thở trong trận đánh quyết liệt của con Mã Mái Tất cả đều nín lặng dõi theo một cách say sưa, để rồi người đọc được vỡ òa trong niềm hân hoan của chiến thắng và hạnh phúc Con Mã Mái bằng sức chiến đấu kiên cường và dẻo dai đã quật ngã đối phương để thành nhà vô địch Cốt truyện chỉ đơn giản viết về nét sinh hoạt văn hóa làng quê là

vậy nhưng nó cũng đủ sức cuốn hút người đọc bởi những chi tiết vô cùng đặc

sắc Đôi chim thành cũng là một truyện ngắn có cốt truyện đơn giản viết về

hình ảnh đôi chim xinh xắn luôn gắn bó thân thiết với chủ nó, mang lại không khí vui tươi, rộn ràng cho cuộc sống làng quê Thế nhưng một trận giông bão đột nhiên tới, cuốn theo đôi chim vào không gian vô tận Những tưởng người đọc sẽ hụt hẫng thế nào khi chứng kiến cảnh tượng đau lòng ấy Thật ngạc nhiên và cao đẹp biết nhường nào khi đôi chim ấy đã vượt qua giông tố để trở

về với mái nhà xưa thân thương Dù nó đã gầy gò, xanh xao, phờ phạc vì sương gió và thiếu sự săn sóc, nhưng lòng trung thành của nó thì thật đẹp biết bao Cốt truyện nhẹ nhàng, dung dị là vậy nhưng nó vẫn đọng lại trong lòng người đọc những nốt thắt đáng suy ngẫm về cuộc sống

Có lẽ đặc sắc và thành công nhất của ngòi bút Kim Lân là ở những trang viết về nạn đói 1945, kháng chiến chống Pháp, về cải cách ruộng đất, xây dựng cuộc sống mới…Những tác phẩm đã làm say đắm biết bao thế hệ

độc giả và nhận được sự đánh giá cao của các nhà nghiên cứu như Vợ nhặt,

Làng, Con chó xấu xí…cốt truyện cũng hết sức đơn giản, chủ yếu trôi theo

dòng chảy diễn biến tâm lý nhân vật Đó là sự hồi tưởng về quá khứ với

những ký ức khổ đau Truyện ngắn Con chó xấu xí là một minh chứng thật

sinh động và rõ nét Với ngoại hình xấu xí, bẩn thỉu, nó bị sự ruồng rẫy, ghẻ lạnh khinh thường của chủ nó Thế nhưng trải qua biết bao cay đắng và tủi nhục ấy, nó vẫn trở về trung thành với chủ nó, ấm áp nhưng cũng thật xót xa

Nó đã lã đi và chết thật thê thảm vì không chịu nổi sự chèn ép nghiệt ngã của cuộc sống Ngày đoàn tụ chủ nó cũng là ngày chia li đau đớn, nó ra đi trong niềm thanh thản, trong vòng tay yêu thương và sự luyến tiếc của chủ nó Nó vẫn sẽ sống mãi nơi sâu thẳm trái tim của mọi người

Truyện ngắn của Kim Lân với cốt truyện giản dị là vậy, nhưng kết cấu lại chặt chẽ, chi tiết truyện vô cùng lôi cuốn hấp dẫn Đặc biệt hơn, đọng lại

sau mỗi cốt truyện ấy là những giá trị mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, những bài học thâm thúy, đáng để trải nghiệm, lưu tâm Truyện ngắn của ông, với sự đan xen hài hòa của những đề tài viết về thú vui, nét sinh hoạt văn hóa làng quê, về cuộc sống của những người lao động nghèo hay nạn đói 1945…Tất cả đều được Kim Lân thể hiện bằng ngòi bút tài hoa, tinh tế, với cốt truyện mộc mạc, chan chứa hơi thở của cuộc sống quê hương

2.1.1.2 Cốt truyện đơn giản nhưng hấp dẫn bởi sự sàng lọc kỹ càng của những chi tiết truyện

Truyện ngắn Kim Lân với những mảng đề tài viết về làng quê và cuộc sống của những người lao động nghèo, ngòi bút của ông đã hướng đến những nét chấm phá đơn sơ, mộc mạc, rất đỗi dung dị về những thú vui đồng quê ấy

Dù nó đơn giản những lại rất đặc sắc về chi tiết truyện Cốt lõi trong những truyện ngắn của Kim Lân là những tác phẩm với cốt truyện hàm chứa nhiều chi tiết hấp dẫn, lôi cuốn, có sự sàng lọc kỹ càng

Truyện ngắn Đứa con người cô đầu với cốt truyện gần như không có

truyện Nhưng nó vẫn tồn tại tĩnh tại những chi tiết sống động gợi lên trong lòng người đọc những ấn tượng khó quên Ở đó Kim Lân đã mang tới cho người đọc những khoảng lặng, những nốt thắt nơi sâu thẳm nơi lòng mình:

“Thoáng thấy tôi, hắn đội lệch cái mũ trắng rúm ró che mặt rồi quay ngoắt vào phố khác Độ này hắn gầy quá Quần áo rộng lùng bùng Sợi đã bạc nên mặc dầu vá chằng vá đụp, áo nó vẫn rách tả tơi để hở những miếng da đen sạn

vì cháy nắng Bóng cậu học trò xinh xắn, trắng trẻo không còn ở hắn nữa Tôi bùi ngùi nhìn theo Nhớ đến mẹ hắn hiện giờ đang yên thân no ấm, bỏ mặc đứa con bé dại, trơ vơ, tôi giận và buồn vẩn vơ

- Kem! kem ơi!

Tiếng dao kem từ cuối xóm thoảng lại”[16, tr.21]

Chắc hẳn người đọc cũng không thể quên được chi tiết cảm động miêu

tả hình ảnh đầy xúc động thân thương ở cuối truyện ngắn Đôi chim thành

Kim Lân bằng ngòi bút tài hoa, tinh luyện của mình, ông đã dẫn dắt người đọc bởi những chi tiết miêu tả tỉ mỉ, kỹ lưỡng các thú tiêu khiển thanh tao Để rồi độc giả đã tìm thấy sự đam mê, thích thú qua những thú vui tao nhã ấy Chi tiết ông Trưởng thuận bỏ ăn, bỏ ngủ đến phát bệnh vì mòn mỏi đợi chờ đôi chim quý và bất chợt vỡ òa sung sướng vì sự trở về bất ngờ của đôi chim thành là một khoảnh khắc ấn tượng nhất: “Ý nghĩ của ông cu Tạm chợt nhạt dần, chập chờn theo giấc ngủ Bỗng nó nghe mơ hồ như có tiếng chim bay Vun vút, phanh phách, mỗi lúc một rõ Nó tỉnh dậy, cố nhướng cặp mắt ngái ngủ nhìn ra sân Một bóng…rồi hai bóng chao đi chao lại trên sân nắng Nó chạy xồ ra Đôi chim đã bay xà xà xuống nóc nhà Tạm mừng rỡ cuống quýt ,gọi: - Thầy ơi! Đôi chim thành đã về!

Ông Trưởng đang rên hừ hừ, vùng trở dậy, run lẩy bẩy chạy ra sân, miệng hỏi:

Đâu! Thật không?

Ông dụi mắt nhìn lên nóc nhà Quả đôi chim quý báu của ông thật Chúng nó đang há hốc mỏ ra thở; lông cánh phờ phạc, nom gầy tọp đi Hai mắt sáng lên vì sung sướng Cặp môi héo của ông nở một nụ cười rất tươi”[16, tr.41]

Hay ở truyện ngắn Con Mã Mái, chi tiết con Mã Mái bằng sức chiến

đấu kiên cường và dẻo dai đã vùng dậy đánh gục con Hoa Mơ cũng là chi tiết rất lôi cuốn và đặc sắc: “Con Hoa Mơ được thể đá tiếp dồn dập, thốc tháo Bỗng con Mã Mái cáu tiết phóng liền một đòn Hoa Mơ rụt hẳn đầu lại, ngây mặt ra, đuôi phập phổng, người rung rung Hăng máu, Mã Mái ngoặp lấy đầu Hoa Mơ đá liền hai chiếc nữa Hoa Mơ kêu “quác” một tiếng lớn, ngã chúi

xuống, nằm thẳng cẳng, chân cánh giãy lên đành đạch Một lúc rồi yếu dần…dần…Máu ở mũi, ở mồm xỏe ra chan hòa” [16, tr.69]

Những sáng tác của Kim Lân viết về kháng chiến chống Pháp, viết về nạn đói 1945 cũng nổi bật bởi cốt truyện giản đơn những hàm chứa nhiều chi tiết lôi cuốn, hấp dẫn và sắc sảo Kim Lân quan niệm chi tiết là những hình tượng nghệ thuật mà qua đó người đọc cảm nhận được những điều nhà văn

muốn nói Bố con ông gác máy bay trên núi Cô Kê là một truyện ngắn thường

được nhiều nhà nghiên cứu say sưa khám phá Với những chi tiết truyện độc đáo, có sự sàng lọc kỹ càng bằng việc phản ánh chân thực con người kháng chiến Những trang văn miêu tả cảnh hai bố con ông Tư Mủng chạy bom tìm con, rồi những trang tả cảnh đám đông họp chợ theo hiệu lệnh tiếng kẻng gác máy bay của ông Tư…là những chi tiết thú vị, đọc rất lôi cuốn, như mê đi, như xem phim có cảnh liền cảnh, bất ngờ mà hợp lý trong sự dẫn dắt có ma lực mà rất chặt chẽ

Viết về nạn đói 1945, Kim Lân đã sáng tạo nên một tác phẩm giàu chất hiện thực, diễn tả một cách rùng rợn cuộc sống khốn cùng của con người

trong xã hội phong kiến thối nát Viết truyện ngắn Vợ nhặt, Kim Lân đã

không dừng lại ở việc tái hiện hiện thực nghiệt ngã trên cái nền cuộc sống tăm tối mà ông còn khám phá những phẩm chất tinh thần đẹp đẽ Đó là tấm lòng đồng cảm yêu thương, niềm khát khao mái ấm gia đình nhỏ nhoi, niềm lạc quan hi vọng vào ngày mai tươi sáng Cốt truyện tuy đơn giản là vậy nhưng

nó ẩn chứa rất nhiều chi tiết đặc sắc Kim Lân đã xây dựng nhiều chi tiết tinh

tế, mang tính chọn lọc và mô tả tâm lý sắc sảo Tiêu biểu là chi tiết suy ngẫm trằn trọc và thấm thía của bà Cụ Tứ về cuộc đời: “Bà lão cúi đầu nín lặng Bà lão hiểu rồi Lòng người mẹ nghèo khổ ấy còn hiểu ra biết bao nhiêu cơ sự, vừa ai oán vừa xót thương cho số kiếp đứa con mình Chao ôi, người ta dựng

vợ gả chồng cho con trong lúc trong nhà ăn nên làm nổi, những mong sinh

con đẻ cái mở mặt sau này Con mình thì…Trong kẽ mắt kèm nhèm của bà cụ

rủ xuống hai dòng nước mắt…Biết rằng chúng nó có nuôi được nhau qua cơn đói khát này không?”[14, tr.390]

Đó là những minh chứng tiêu biểu và sinh động nhất thể hiện ngòi bút sắc sảo cùng phong cách nghệ thuật độc đáo của Kim Lân Với những truyện ngắn có cốt truyện dung dị, giản đơn, mang hơi thở cuộc sống dân giã nhưng lại nổi bật bởi nhiều chi tiết truyện có sự sàng lọc kỹ càng, thu hút hấp dẫn người đọc bởi tính chất tự truyện của nó Chính điều đó đã mang lại cho truyện ngắn của ông những đặc sắc riêng mang tính nghệ thuật độc đáo của ngòi bút Kim Lân

2.1.2 Tình huống truyện phong phú, đa dạng

Nói đến nghệ thuật truyện ngắn, người ta thường coi ba yếu tố sau là cơ bản nhất: Tình huống truyện, nhân vật truyện và cách trần thuật Có nhiều truyện ngắn, sự sáng tạo tình huống, diễn biến các sự kiện đóng vai trò then chốt Đặt vào tình huống ấy, nhân vật truyện bộc lộ sâu sắc tâm lý, tính cách

Tư tưởng của truyện cũng nhờ thế mà được thể hiện đậm đà Và xoay quanh tình huống ấy, các tình tiết cũng trở nên hấp dẫn Có thể nói, tình huống trong truyện ngắn là lát cắt của đời sống mà qua đó tính cách của nhân vật được bộc

lộ sắc nét nhất và tư tưởng nhà văn được thể hiện rõ ràng nhất Giống như nhà văn Nguyễn Minh Châu từng nhận định rất sắc sảo về tình huống trong truyện

ngắn: “Tình huống truyện là một lát cắt, một khúc của đời sống Nhưng qua

lát cắt, qua khúc ấy người ta thấy được trăm năm của đời thảo mộc” Tình

huống truyện cũng giống như thứ nước rửa ảnh làm nổi lên hình sắc hài hòa của nhân vật và tư tưởng của nhà văn

Kim Lân bằng sự tài hoa của mình, ông đã khám phá và có nhiều sáng tạo mới mẻ, độc đáo trong xây dựng các sự kiện và tình huống truyện Có những tình huống diễn ra một cách bất ngờ, gây ngỡ ngàng cho người đọc,

cũng có những tình huống vừa hiện thực, vừa mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc Thông qua những tình huống bất ngờ, éo le khiến nhân vật rơi vào những hoàn cảnh bi đát, đứng trước ranh giới mong manh của cuộc sống mà ở đó sự thử thách đến với họ thật khủng khiếp Kim Lân đã gửi gắm đế người đọc những thông điệp thiết tha, ân cần mang đậm ý nghĩa xã hội và giá trị nhân văn sâu sắc

Hình ảnh cụ Cả Nhiêu trong truyện ngắn Cơm con là một minh chứng

vô cùng sinh động, điển hình cho sự kiện và tình huống truyện độc đáo, bất ngờ trong truyện ngắn của Kim Lân Cụ Cả Nhiêu đã rơi vào tình cảnh thật trớ trêu, tội nghiệp khi trao hết ruộng đất cho con cái chỉ vì xuất phát từ tình thương ấm áp, ngọt ngào của mình, mong cho con cái được cuộc sống ấm no hạnh phúc Thế nhưng, ước mơ nhỏ nhoi, thân thương ấy của cụ đã bị sự chà đạp phũ phàng và xót xa bởi đứa con bất hiếu Lòng tham vô độ đã làm lu mờ đứa con của cụ, cướp đi lòng tự trọng và nhân cách của con người Cụ Cả

Nhiêu trở thành “con nợ” trong mắt người con bất hiếu ấy Để rồi đọng lại

mãi trong chúng ta là những câu nói phũ phàng ở đầu và cuối tác phẩm:

“Cơm vợ thì ngon

Cơm con thì đắng”…

“Trong khi ấy, ở mãi tận góc nhà, bên ngọn đèn hoa kỳ vàng kệnh, thằng Kề nhớn ra rả học bài luân lý:

- Bổn phận đối a với a cha mẹ Bổn ư a phận đối a với a cha mẹ

Cách ngôn: cha mẹ nuôi a con bằng a trời bằng bể; con nuôi cha mẹ con kể từng ngày”[16, tr.86]

Nó như những dòng thác khủng khiếp vẫn âm ỉ chảy, để rồi xoáy sâu vào nổi đau của những kiếp người bất hạnh Đặt nhân vật vào những tình huống bất ngờ và éo le như vậy, Kim Lân muốn gửi gắm những nổi niềm

chua xót, đớn đau của lòng mình trước tình cảnh thảm thương của những kiếp người nghèo khổ

Và cả Thạ trong Đứa con người cô đầu cũng rơi vào một tình huống trớ

trêu, ai oán của cuộc sống Vì cảnh nhà rơi vào túng quẫn, mẹ Thạ đi lấy chồng bỏ mặc Thạ bơ vơ bất vất nơi cõi người Một mình bươn chải đầu tắt mặt tối với cuộc sống, Thạ thật cô đơn và tội nghiệp Thạ đã không tránh khỏi

sự xấu hổ, thẹn thùng khi gặp nhân vật tôi ở cuối tác phẩm Một tình huống thật trớ trêu, nghiệt ngã Dường như những phút giây huy hoàng, sung túc của đời Thạ đã hoàn toàn chìm vào trong dĩ vãng, còn đâu những mơ mộng của tuổi thơ, Thạ phải quằn quại, cật lực để kiếm miếng cơm manh áo sống sót qua ngày: “Tôi phải đi rạt vào vỉa hè cho có bóng mát Lưng tôi ướt đẫmmồ hôi Hai mi mắt nặng nề buông xuống, sợ ánh sáng Bỗng tiếng dao kem Nhật vang lên, rướn lên Nghe quen quen,tôi quay lại Thì ra Thạ ” [16, tr.21]

Tình huống trong truyện ngắn Kim Lân không chỉ là những tình huống độc đáo, bất ngờ đẩy nhân vật rơi vào những tình cảnh bi đát, thảm thương

mà đó còn là những tình huống vô cùng đặc sắc, hấp dẫn, mang nhiều yếu tố thử thách buộc nhân vật phải vượt qua

Chúng ta bắt gặp tình huống chị Nhâm trong truyện ngắn cùng tên khi

bỗng nhiên nhận được sự săn sóc chu đáo của vợ chồng tổng Đáng Đó là sự quan tâm với tính toán kỹ lưỡng, ma mãnh nhằm đưa chị Nhâm vào cánh cửa địa ngục Tưởng chừng như cánh cửa thiên đường bỗng mở ra khi chị nhận được sự ưu ái, nâng đỡ ấy Nhưng bất chợt chị cũng cảm thấy những ngờ vực, khuất tất ẩn chứa sau tình cảm giả dối ấy Họ chỉ muốn tìm kẻ giữ nhà, kẻ hầu người hạ trung thành để thõa mãn hành vi bóc lột của mình Những khó khăn liên tục ập tới với chị, nó mãnh liệt như những dòng thác không dễ vượt qua

Và chị Nhâm, bằng mọi giá phải trốn chạy và vượt qua thử thách khắc nghiệt

ấy Kim Lân đã vô cùng tài hoa và xuất sắc khi xây dựng những tình huống

bất ngờ, giàu thử thách như vậy Nó mang đến cho người đọc những rùng mình ghê gớm, những giây phút hồi hộp và cuốn hút bởi tình huống truyện đầy hấp dẫn

Có lẽ thành công và độc đáo hơn cả trong truyện ngắn Kim Lân khi xây dựng tình huống nằm ở hai tác phẩm tiêu biểu nhất của ông viết về cuộc

kháng chiến chống Pháp và nạn đói 1945 Đó là Làng và Vợ nhặt

Trong truyện ngắn Làng, nhà văn Kim Lân đã đặt nhân vật ông Hai vào

một tình huống vô cùng bất ngờ và gây cấn Ông Hai vốn rất yêu làng, lúc nào cũng tự hào và khoe khoang về ngôi làng của mình với sự trù phú và truyền thống anh hùng Nhưng đột nhiên ông nhận được tin khủng khiếp như sét đánh ngang tai từ người dân tản cư – làng ông theo Tây, làm Việt gian Ông Hai vô cùng đau đớn, tủi hổ và nhục nhã Từ thái độ bàng hoàng, chua xót của ông Hai, người đọc cũng cảm nhận được tinh thần yêu quê hương tha thiết và gắn bó bền chặt của nhân vật và tinh thần kháng chiến của người nông dân Việt Nam thời kỳ đầu kháng chiến Kim Lân đã có cách xây dựng tình huống đầy bất ngờ, gây cấn và cũng thật trớ trêu

Đặc sắc hơn cả về nghệ thuật dựng truyện phải kể tới tình huống độc đáo chưa từng có trong các tác phẩm văn học từ trước đến nay xuất hiện trong

truyện ngắn Vợ nhặt Ngay từ tên truyện người đọc đã có những cảm nhận lý

thú Tràng – một anh nông dân nhặt được vợ Mà nào anh ta có bảnh bao hấp dẫn gì: vừa nghèo, vừa xấu trai, lại là dân ngụ cư Vậy mà chỉ “tầm phơ tầm

phào” mấy câu mà có vợ theo về Sự hấp dẫn của tình huống truyện trước hết

là ở đó Như một nghịch lý, nó gây ngạc nhiên cho mọi người trong xóm ngụ

cư, cho bà cụ Tứ, mẹ Tràng, và cho cả bản thân Tràng là kẻ đã “nhặt” được

vợ “ người trong xóm lạ lắm: Họ đứng cả trong ngưỡng cửa nhìn ra bàn tán ” Đến khi hiểu ra là Tràng có vợ theo về, thì họ lại càng ngạc nhiên hơn

nữa Người thì “cười lên rung rúc” Người lại lo giùm cho anh ta”- Ôi chao!