Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết “pháo đài trắng” của orhan pamuk

Với Tuyết, nhà nghiên cứu Lê Quang viết: “Lôi cuốn không kém những câu chuyện phức tạp chất chứa đầy trắc ẩn, đó là giọng văn nửa siêu thực, nửa hiện đại của Orhan Pamuk khi mô tả một t

KHOA NGỮ VĂN

- -

HOÀNG THU TRANG

Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết

“Pháo đài trắng” của Orhan Pamuk

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng cảm ơn chân thành đến Th.S Phạm Thị Thu Hương - người đã nhiệt tình hướng dẫn tôi hoàn thành khóa luận này Tôi xin cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng đã chỉ bảo giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài Nhân dịp này, tôi xin chân thành cảm ơn bạn bè và người thân đã luôn quan tâm, khích lệ tôi hoàn thành khóa luận này

Mặc dù có nhiều cố gắng, song do trình độ còn hạn chế nên không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự đóng góp chân thành của thầy cô, bạn bè

để đề tài được hoàn thiện hơn

Đà Nẵng, ngày 10 tháng 5 năm 2012

Tác giả

Hoàng Thu Trang

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của Th.S Phạm Thị Thu Hương

Các kết quả, số liệu trong khóa luận này là hoàn toàn trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác Tôi xin chịu mọi trách nhiệm về nội dung khoa học của công trình này

Đà Nẵng, ngày 10 tháng 5 năm 2012

Tác giả

Hoàng Thu Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

2.1 Về Orhan Pamuk và các tác phẩm tiêu biểu 2

2.2 Về tác phẩm “Pháo đài trắng” 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 5

4.1 Phương pháp thống kê - miêu tả 5

4.2 Phương pháp phân tích - tổng hợp 5

4.3 Phương pháp so sánh - đối chiếu 5

5 Bố cục khóa luận tốt nghiệp 5

NỘI DUNG 7

Chương 1: Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của Orhan Pamuk 7

1.1 Orhan Pamuk – “ngôi sao mới đang lên ở phương Đông” 7

1.1.1 Những trải nghiệm của cuộc đời 7

1.1.2 “Nàng Shêhêrazát” của Thổ Nhĩ Kì 8

1.2 “Pháo đài trắng” – “một cuốn sách kì lạ và tài tình” 16

1.2.1 Từ hành trình đi tìm lời giải đáp “Tại sao ta lại là ta?” 16

1.2.2…đến sự va chạm và gắn kết các nền văn hóa 18

Chương 2: Nghệ thuật tổ chức các yếu tố tự sự trong tiểu thuyết Pháo đài trắng của Orhan Pamuk 20

2.1 Tổ chức điểm nhìn trần thuật 20

2.1.1 Câu chuyện lịch sử được kể hoàn toàn từ điểm nhìn bên trong 20

2.1.2 Sự chuyển điểm nhìn nhờ thủ pháp đổi vai 22

2.2 Người kể chuyện đồng sự trong tác phẩm 23

2.2.2 Người kể chuyện – sợi dây liên kết hệ thống nhân vật và cốt truyện 26

2.2.3 Khúc biến tấu trong giọng kể 28

2.3 Không gian nghệ thuật đa chiều 36

2.3.1 Sự phối cảnh không gian trong truyện kể 36

2.3.1.1 Không gian đất nước Thổ Nhĩ Kì rộng lớn 36

2.3.1.2 Không gian tâm tưởng của nhân vật Tôi 37

2.3.1.3 Không gian cung đình, văn hóa và khoa học 40

2.3.1.4 Không gian chiến trận trên đất Ba Lan 42

2.3.2 Những mô – típ mâu thuẫn của không gian 42

2.4 Các tầng bậc thời gian trần thuật 44

2.4.1 Thời gian lịch sử Thổ Nhĩ Kì thế kỉ XVII 44

2.4.2 Thời gian văn hóa thể hiện mối quan hệ Đông – Tây 46

2.4.3 Thời gian tâm trạng khúc xạ qua lăng kính nhân vật 47

2.4.4 Cách xử lí trật tự và tốc độ thời gian 49

Chương 3: Nghệ thuật tự sự với sự hình thành chủ đề tác phẩm 57

3.1 Tái hiện một thời đại trong một câu chuyện đơn giản 57

3.2 Quá trình giao thoa văn hóa Đông – Tây 58

3.3 Sự đau đớn trong quá trình khám phá bản thân 60

KẾT LUẬN 63

TÀI LIỆU THAM KHẢO 64

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, lý thuyết tự sự học đã trở nên phổ biến trong chuyên ngành nghiên cứu lý luận văn học Nhiều thành tựu của phân ngành này đã được ứng dụng vào phân tích tác phẩm văn học và mang lại những cảm nhận mới

mẻ, độc đáo Có thể nói, sự xuất hiện của tự sự học đã thổi một làn gió mới vào việc nghiên cứu và phê bình văn học trên toàn thế giới Nghiên cứu dưới góc độ tự sự

học mở ra một cái nhìn mới mẻ, toàn diện hơn cho tác phẩm văn học Pháo đài

trắng của Orhan Pamuk là một trong số đó

Xuất hiện trên văn đàn thế giới với nhiều tác phẩm nổi tiếng, Orhan Pamuk được xem là “một trong những tiếng nói mới mẻ và độc đáo nhất trong văn chương

đương đại” (tờ Independent on Sunday), “tiểu thuyết gia tiên phong của Thổ Nhĩ Kì

và ở bất cứ đâu cũng là một trong những nhân vật thú vị nhất trong làng văn” (báo

Times Literary Supplement) Ngòi bút của ông đi sâu vào khai thác những vấn đề

mang tầm cỡ nhân loại, tạo ra một thế giới đầy tính nhân bản bằng tài năng khác

thường Trong quá trình sáng tạo ấy, Pháo đài trắng được xem là một tác phẩm

tuyệt vời “không phải bởi nó đã tái hiện một thời đại, mà vì nó đã khám phá bí mật

cá nhân con người và trên hết vì Pamuk đã gói gọn những suy tư đó trong một câu

chuyện đơn giản đến nhường ấy” (tờ Guardian) Cùng với hành trình đi tìm lời giải đáp cho câu hỏi Tại sao ta lại là ta? và sự gặp gỡ văn hóa Đông – Tây, có thể nói, nghệ thuật tự sự chính là một đặc điểm nổi bật của cuốn tiểu thuyết Pháo đài trắng Nghiên cứu Pháo đài trắng – một trong số những tác phẩm tiêu biểu của Nobel Văn

học 2006 Orhan Pamuk dưới ánh sáng của tự sự học là một cách tiếp cận khoa học

để đi sâu tìm hiểu giá trị nghệ thuật độc đáo của tác phẩm Đồng thời qua đây, chúng tôi bước đầu khái quát những nét chính trong phong cách nghệ thuật của tiểu thuyết gia tài ba này

Với những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn Nghệ thuật tự sự trong tiểu

thuyết “Pháo đài trắng” của Orhan Pamuk làm đề tài cho khóa luận tốt nghiệp

của mình

tác phẩm xuất sắc của ông, nhất là Pháo đài trắng

2.1 Về Orhan Pamuk và các tác phẩm tiêu biểu

Pamuk là một tiểu thuyết gia lớn của nền văn học Thổ Nhĩ Kì Báo chí nước ngoài đánh giá rất cao tài năng của Orhan Pamuk cùng các tác phẩm nổi tiếng của

ông Báo New York Times gọi Orhan Pamuk là “một ngôi sao mới đang lên ở phương Đông,…là một người kể chuyện tài hoa như Sêhêrazat” [18, bìa 4] Còn tờ

Independent đã viết: “Cuốn tiểu thuyết xuất sắc của Orhan Pamuk về những ảnh

hưởng ngoại lai đã đem đến cho chúng ta một cái nhìn điềm tĩnh và thành kiến một

cách tao nhã vào kết quả của phát tán văn hóa” khi nhận định về Pháo đài trắng

[18, bìa 4]

Ở Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu về cuộc đời và văn nghiệp của Orhan Pamuk, nhất là sau khi nhà văn đoạt giải Nobel Văn học năm 2006 Hoàng Đạo nhấn mạnh vấn đề giao thoa văn hóa trong tác phẩm của Orhan Pamuk qua bài nói chuyện của nhà văn với Elizabeth Farnsworth [5] Nguyễn Mạnh Trinh cho rằng sáng tác của Orhan Pamuk “mang đậm những tư duy nghệ thuật mang tính chính trị” [29] Trên cơ sở tiếp thu những ý kiến đánh giá của nhiều nhà phê bình và bạn đọc, Thăng Xuyên xem Orhan Pamuk “là một hiện tượng văn học vừa dân tộc vừa nhân loại” [30]

Với công trình luận án Thạc sĩ của mình, Võ Thị Cúc đã một lần nữa khẳng

định tài năng của nàng Sheherazat Pamuk: “Không hoài công khai thác những lối viết mà các thiên tài xưa đã vắt kiệt, bằng sự nỗ lực không ngừng, bằng những cách

tân táo bạo, Pamuk từng bước khẳng định được mình trên văn đàn Ông đã đem lại niềm tin cho độc giả yêu văn học qua những trang văn giàu giá trị về nội dung tư tưởng cũng như sự mới mẻ trong cách thể hiện.” [3, tr 3]

Tên tôi là Đỏ là một trong những tác phẩm tiêu biểu của Pamuk Không chỉ

là một tác phẩm lôi cuốn, sâu sắc, Tên tôi là Đỏ còn được đánh giá cao bởi những sáng tạo nghệ thuật độc đáo Nhà phê bình Kelly viết trên tờ Scotland on Sunday:

“Một hỗn hợp sắc bén giữa truyện vụ án, ngụ ngôn hậu hiện đại và tiểu thuyết lãng

mạn lịch sử Tên tôi là Đỏ, với những câu chuyện lồng trong chuyện, tư biện triết

học và những nhân vật phức tạp, là một minh chứng tuyệt vời về những gì tiểu thuyết có thể làm được ”[28]

Với Tuyết, nhà nghiên cứu Lê Quang viết: “Lôi cuốn không kém những câu

chuyện phức tạp chất chứa đầy trắc ẩn, đó là giọng văn nửa siêu thực, nửa hiện đại của Orhan Pamuk khi mô tả một thành phố biên giới nhiều bất an Và không kém

phần ngạc nhiên là nhân vật người kể chuyện xưng tôi suốt từ đầu cuốn sách, đến phần kết lại mở ra cái tên nhà văn Orhan cùng cơn mưa tuyết và những giọt nước

mắt Có lẽ đó là lý do khiến tác phẩm của Orhan Pamuk lôi cuốn được nhiều tầng lớp độc giả, khi miêu tả khá tinh tường những cuộc xung đột tôn giáo và chính trị, đặc trưng cho xã hội Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay.” [21]

Trong luận văn tốt nghiệp đại học của mình, Nguyễn Thị Hồng cho rằng:

“Thế giới của Tuyết là thế giới của bi kịch Đó không chỉ là bi kịch của một cá nhân

mà còn là bi kịch của một thành phố, một cộng đồng, một đất nước, một thời đại Orhan Pamuk đã thực sự nhạy cảm khi nắm bắt và viết về điều này Đọc tác phẩm

ta cũng phần nào cảm nhận được tâm hồn ông: yêu người, yêu đời với mong muốn một thế giới yên bình, không bạo lực, không chia rẽ, không xung đột và không bất hạnh.” [9, tr 92]

Ngoài ra, các tác phẩm khác của Pamuk cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu

và các bạn đọc đón nhận và yêu thích

2.2 Về tác phẩm “Pháo đài trắng”

Trên chuyên mục Mỗi ngày một cuốn sách, biên tập viên Thu Nga của VTV1

- Đài truyền hình Việt Nam cũng đã dành cho Pháo đài trắng những nhận xét đầy

ưu ái: “Pháo đài trắng là một cuốn tiểu thuyết không hề dễ đọc Độc giả phải thực

sự yêu thích văn học, có cảm nhận sâu sắc về cuộc sống, về triết học và có đủ trải

nghiệm thì mới có đủ kiên nhẫn khám phá, bóc tách những hàm ý sâu xa trong tác phẩm này Hầu như không có những lời đối thoại, toàn bộ nội dung và diễn biến

truyện chảy trôi trong hồi ức của nhân vật Tôi, những hồi ức miên man, nặng nề,

nhiều cảm xúc lẫn lộn” [15]

Trên diễn đàn nghiên cứu văn học, nhà báo Đỗ Tuyết Khanh đã bộc lộ sự

thích thú của mình khi lần đầu tiếp xúc với văn bản: “Pháo đài trắng xoáy vào vấn

đề bản ngã con người qua lịch sử phát triển và hội nhập văn hóa của thế giới hiện đại bằng một câu chuyện tưởng như khó có thể đơn giản hơn mà đầy sức nặng” [11]

Một điểm đáng chú ý khác là giọng điệu kể chuyện đầy lôi cuốn của Pamuk

trong Pháo đài trắng Là cuốn tiểu thuyết thứ ba của nhà văn nổi tiếng Thổ Nhĩ Kỳ từng đoạt giải Nobel văn học năm 2006, Pháo đài trắng như một tấm gương soi để người đọc nhìn lại chính mình và tự khám phá “Được ví như Sêhêrazát trong Nghìn

lẻ một đêm, tác giả cứ lần lượt mở ra những ngăn hộp, hé mở về sự đau đớn trong

quá trình tự khám phá bản thân của hai người đàn ông - một người đến từ phương Đông, người kia đến từ phương Tây trong khoảnh khắc gặp gỡ” [12]

Với luận văn Thạc sĩ Cách xử lí không gian – thời gian nghệ thuật của

Orhan Pamuk qua hai tiểu thuyết “Pháo đài trắng” và “Tuyết”, Đặng Thị Thúy đã

có sự so sánh, đối chiếu giữa hai tác phẩm, qua đó nêu bật được những đặc trưng

trong cách xử lí không gian – thời gian nghệ thuật của Pamuk qua Pháo đài trắng

Đồng thời qua đây, tác giả công trình nghiên cứu còn bước đầu khái quát những nét chính trong phong cách của nhà văn tài ba này

Nhìn chung, các công trình này đã bước đầu giới thiệu với bạn đọc về một

“tiểu thuyết gia tiên phong của Thổ Nhĩ Kì và bất cứ đâu cũng là một trong những

nhân vật thú vị nhất trong làng văn” [18, bìa 4] Tuy nhiên, cũng cần thấy rằng, các

công trình trên còn mang tính khái quát, chưa đi sâu khai thác những giá trị nghệ thuật độc đáo của tác phẩm, đặc biệt là nghệ thuật tự sự Bởi vậy, ở đề tài này,

chúng tôi mạnh dạn bước đầu tìm hiểu về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Pháo

đài trắng của Orhan Pamuk

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Đề tài của chúng tôi nghiên cứu về nghệ thuật tự sự

trong tiểu thuyết Pháo đài trắng của Orhan Pamuk

Phạm vi nghiên cứu: Trong quá trình nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong Pháo

đài trắng của Orhan Pamuk (bản dịch của dịch giả Nguyễn Thị Kim Hiền, NXB

Trẻ, 2008), chúng tôi đi sâu tìm hiểu những khía cạnh tiêu biểu về điểm nhìn trần thuật, người kể chuyện, không – thời gian nghệ thuật của tiểu thuyết

4 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận với đề tài Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết “Pháo

đài trắng” của Orhan Pamuk, chúng tôi nghiên cứu trên cơ sở kết hợp các phương

pháp nghiên cứu sau:

4.1 Phương pháp thống kê - miêu tả

Chúng tôi tiến hành thống kê các tác phẩm của Orhan Pamuk, các công trình

nghiên cứu về Pamuk cùng các tác phẩm nổi tiếng của ông, trong đó có Pháo đài

trắng Trên cơ sở đó, chúng tôi đi vào khẳng định những giá trị nghệ thuật của tiểu

thuyết

4.2 Phương pháp phân tích - tổng hợp

Phương pháp phân tích, tổng hợp cần được thực hiện một cách lô – gíc, hợp

lý Trong đề tài này, chúng tôi phân tích các yếu tố góp phần tạo nên nghệ thuật tự

sự độc đáo của tác phẩm Sau đó, chúng tôi khái quát lại những nét đặc sắc, tiêu biểu nhất

4.3 Phương pháp so sánh - đối chiếu

Trên cơ sở so sánh, đối chiếu giữa các tác phẩm tiêu biểu của nhà văn Orhan

Pamuk, chúng tôi tìm ra những nét tiêu biểu trong nghệ thuật tự sự của Pháo đài

trắng

5 Bố cục khóa luận tốt nghiệp

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, mục lục và tài liệu tham khảo, phần nội

dung của chúng tôi gồm có ba chương:

Chương 1: Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của Orhan Pamuk

Chương 2: Nghệ thuật tổ chức các yếu tố tự sự trong tiểu thuyết Pháo đài trắng của Orhan Pamuk

Chương 3: Nghệ thuật tự sự với sự hình thành chủ đề của tác phẩm

NỘI DUNG Chương 1: Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của Orhan Pamuk

1.1 Orhan Pamuk – “ngôi sao mới đang lên ở phương Đông”

1.1.1 Những trải nghiệm của cuộc đời

Orhan Pamuk sinh ngày 7 tháng 6 năm 1952 trong một gia đình tư sản giàu

có ở Istanbul Sinh ra từ cái nôi quyền quý nhưng gia đình lại theo xu hướng Tây hóa, Pamuk sớm có những trải nghiệm mạnh mẽ trong cuộc đời Tuổi thơ của nhà văn chứng kiến sự xuống dốc của kinh tế gia đình nhưng bù lại, cảnh sắc tuyệt vời ở Istanbul đã để lại những dấu ấn mạnh mẽ trong đời văn của ông Không hòa mình vào những gì hoa lệ của thành phố, Pamuk sớm tinh tế nhận ra những nét riêng rất Istanbul: “Vẻ đẹp mà những xóm nghèo dâng tặng cư dân thành phố Istanbul nằm hoàn toàn ở những bờ tường hoang phế, ở cỏ, dây leo, rong rêu và cả những cây cối vẫn còn tiếp tục mọc khi tôi vẫn còn là một đứa trẻ con…Vẻ đẹp của một giếng nước bể vỡ, một biệt thự xiêu vẹo, một trạm xăng hoang tàn, già khằn trăm tuổi, bức tường đổ của một ngôi giáo đường, những cây nho và những cây tiêu huyền

quấn quýt, làm rợp bóng những bức tường cũ mèm, đen thui.” [20, tr.379] Để rồi

với ông, “chính những điêu tàn buồn bã này (bây giờ đã biến mất) đã đem đến cho

Istanbul một linh hồn.” [20, tr.380] Từ nhỏ, Pamuk sớm nuôi ước mơ trở thành họa

sĩ để hiện thực hóa giấc mơ một Istanbul tuyệt vời qua những bức vẽ Đó là lí do tại

sao ông từng học dự bị đại học ở trường Cao đẳng Robert rồi sau đó chuyển sang học kiến trúc tại Đại học Kiến trúc Istanbul – một ngành rất gần với ước mơ họa sĩ

Tuy nhiên, bằng sự quan sát tinh tế và tâm hồn nhạy cảm của mình, chỉ ba năm sau đó, Pamuk bỏ kiến trúc và dành thời gian cho việc viết văn Ông tốt nghiệp học viện báo chí Istanbul năm 1976 và bắt đầu viết tiểu thuyết đầu tay Năm 30 tuổi (1982), Pamuk cưới sử gia Aylin Turegen Từ năm 1985 đến năm 1988, khi vợ mình du học ở Đại học Columbia, Pamuk cũng xin được một học bổng ở đó Thời

gian này, cuốn tiểu thuyết Sách đen đã ra đời

Sau đó, Pamuk trở về Istanbul Vợ ông sinh con gái đầu lòng Ruya, trong

tiếng Thổ Nhĩ Kì nghĩa là giấc mơ Pamuk xem sự ra đời của Ruya và sự êm ấm của

gia đình là nguồn hạnh phúc bất tận, thúc đẩy ngòi bút ông thêm phần sáng tạo vô biên Rất tiếc, hạnh phúc ấy không kéo dài: năm 2001, hai vợ chồng nhà văn li dị

Năm 2005, sự nghiệp của Pamuk bị bao phủ một đám mây u ám khi ông đối mặt với cáo buộc xúc phạm bản sắc Thổ Nhĩ Kì, bị tẩy chay và buộc phải lưu vong

ra nước ngoài một thời gian Trước đó, trong một lần trả lời phỏng vấn báo Das

Magazin (Thụy Sĩ), ông nói rằng ở Thổ Nhĩ Kì không ai dám đề cập vụ thảm sát

một triệu người Armenia trong Chiến tranh thế giới thứ nhất hay vụ giết hại ba mươi ngàn người Kurd Vấn đề gây tranh cãi này được Pamuk đưa ra vào thời điểm nhạy cảm của Thổ Nhĩ Kì nên ông bị buộc tội theo điều 301 Bộ luật Hình sự mới của nước này nhưng sau đó đã được tuyên trắng án

Năm 2006, Pamuk làm giáo sư thỉnh giảng ở Đại học Columbia Cũng trong năm này, một vinh dự lớn đến với Pamuk khi ông được nhận giải thưởng Nobel về văn học và là nhà văn Thổ Nhĩ Kì đầu tiên nhận được giải thưởng cao quý này Có thể nói sự kiện Nobel 2006 không chỉ đánh dấu một trang mới trong đời văn Pamuk

mà còn là dấu mốc quan trọng đưa nền văn học Thổ Nhĩ Kì đến gần hơn với độc giả trên toàn thế giới Tháng 5 năm 2007, Pamuk lại tiếp tục nhận được vinh dự lớn khi

là một trong những thành viên Ban giám khảo Liên hoan phim Cannes Rồi sau đó, trong khoảng hai năm 2007 – 2008, Pamuk trở lại Đại học Columbia giảng dạy bộ môn Văn học so sánh Hiện nay, với cương vị là một thành viên của Ủy ban tư duy toàn cầu ở Đại học Columbia đồng thời làm việc cho khoa Ngôn ngữ và văn hóa Trung Đông và châu Á thuộc ngành Xã hội – Nhân văn của trường, Orhan Pamuk vẫn sáng tác rất đều tay với nhiều tác phẩm nổi tiếng

1.1.2 “Nàng Shêhêrazát” của Thổ Nhĩ Kì

Không chỉ nổi tiếng với tiểu thuyết Pháo đài trắng (The White Castle), khi

nhắc tới chủ nhân của giải Nobel văn học 2006, người ta nghĩ ngay đến những tác phẩm tiêu biểu như: Tên tôi là Đỏ (My name is Red), Tuyết (Snow), Istanbul – hồi

ức và thành phố (Istanbul – memories and city), Sách đen (The black book), Bảo tàng của sự hồn nhiên (The museum of Innocence)… Trong phạm vi khóa luận,

chúng tôi chỉ giới thiệu một số tác phẩm tiêu biểu

Tên tôi là Đỏ: là câu chuyện kể xoay quanh hai vụ án mạng bí ẩn trong giới

tiểu hoạ Istanbul thế kỷ mười sáu, câu chuyện, mà theo John Updike nhận định, đã dụng tới nghệ thuật tiểu hoạ để khám phá những bí ẩn trong tâm hồn của cả một dân tộc

Mùa đông năm 1591, kỷ niệm một ngàn năm Hegira, hoàng đế Thổ lệnh cho bậc cao niên trong làng tiểu hoạ Enishte thực hiện một cuốn sách có minh hoạ theo phong cách Venice Để hoàn thành ý nguyện này, Enishte đêm đêm bí mật gặp gỡ bốn nhà tiểu hoạ bậc thầy: Zeytin, Zarif, Leylek, Kelebek, giao cho mỗi người phần việc riêng lẻ và không một ai được thấy bức tranh hoàn chỉnh Bởi đặt trong bối cảnh tôn giáo và văn hoá Thổ đương thời, lối minh hoạ theo phong cách Tây vực bị coi là báng bổ và có thể gây tai hoạ cho người thực hiện Thế nhưng, ngay khi cuốn sách còn dang dở, Zarif – người thợ mạ vàng tài hoa bị giết chết thảm khốc và ném xác xuống giếng hoang, rồi sau đó là Enishte bị hạ sát ngay tại nhà bằng chiếc bình mực cổ Và kẻ sát nhân, không ai khác, là một trong ba nhà tiểu hoạ còn lại Bị thôi

thúc bởi lời hứa với tân nương Shekure – con gái của Enishte – chàng Siyah đa tình

đã cùng sư phụ Osman lần theo dấu vết kỳ lạ trên bức vẽ kẻ giết người bỏ lại hiện trường để tìm ra hắn là ai: Zeytin, Leylek hay Kelebek?

Tên tôi là Đỏ sử dụng phương thức trần thuật ngôi thứ nhất với một sự cách

tân độc đáo, đó là nhà văn nhường quyền cho toàn bộ thế giới nhân vật của mình

xưng tôi kể chuyện Có bao nhiêu nhân vật thì có bấy nhiêu người trần thuật xưng

tôi kể chuyện và tham gia vào hành động truyện Tác phẩm là sự cộng sinh bởi

nhiều lời kể khác nhau Thế nhưng, dàn đồng ca kể chuyện ấy không chỉ hấp dẫn độc giả bởi sự kết hợp nhiều giọng nói mà còn thể hiện ở chính bản thân những chủ

thể phát ngôn Bên cạnh những người kể chuyện tôi thì còn có các tuyến người kể

chuyện đặc biệt, tạo nên một sự mới mẻ đến lạ kì trong thiên truyện này Đó là tiếng nói của những linh hồn vọng lên từ cái chết, những cái tôi tự phân thân để nhận diện những cái tôi còn lại cũng như bày tỏ những chiêm nghiệm của mình ở thế giới bên kia Đó còn là tiếng nói của những vật vô tri vô giác Xây dựng hình tượng người

trần thuật với nhiều nhân vật thay phiên nhau kể chuyện thể hiện sự cách tân trong

nghệ thuật tiểu thuyết của Pamuk, đó là nghệ thuật phân mảnh

Giọng điệu trong tác phẩm như một bản nhạc đa âm phức điệu dẫn người đọc vào một thế giới đầy màu sắc Giọng điệu trải nghiệm, tự thuật tạo điều kiện cho người kể chuyện giãi bày cùng độc giả tất cả những kinh nghiệm có được trong suốt cuộc đời mình Giọng điệu triết lý, tranh luận bày tỏ những chiêm nghiệm, suy tư trong cuộc đời cũng như thể hiện niềm khát khao được khám phá và lý giải đến cùng mọi phương diện của cuộc sống Giọng dằn vặt, bất an là giọng điệu đặc trưng của kẻ sát nhân, một nhà tiểu họa bậc thầy với những dằn vặt, ám ảnh với những tội lỗi mà mình đã gây ra Giọng hài hước, châm biếm mang lại cho người đọc những phút giây thoải mái, làm dịu sự căng thẳng trong vụ án phức tạp Giọng xót xa, bất lực biểu hiện rõ ở nhân vật Osman với mong ước giữ gìn và phát triển nền tiểu họa truyền thống nhưng lại bất lực trước lối vẽ phương Tây Giọng ngọt ngào sâu lắng xuất hiện khi nhân vật hồi tưởng về những năm tháng êm đềm tuổi thơ, ở những niềm vui, nỗi nhớ của hiện tại, khi kể về những sở thích, ham muốn đầy mê hoặc

Tên tôi là Đỏ nổi bật với hiện tượng đa điểm nhìn: điểm nhìn kì ảo của nhân

vật tử thi Zarif, điểm nhìn gắn với lăng kính nhạy cảm, giàu hồi ức và kỷ niệm của nhân vật Siyah, điểm nhìn gắn với nỗi ám ảnh, sự hoài nghi và niềm khao khát của

kẻ sát nhân, điểm nhìn gắn với niềm tin và đam mê tột cùng nghệ thuật hội họa truyền thống của sư phụ Osman, điểm nhìn gắn với tâm trạng đầy phức tạp của một nghệ sĩ cách tân Enishte, điểm nhìn gắn với cảm thức hoang mang và hoài nghi của các họa sĩ; điểm nhìn gắn với tâm hồn người phụ nữ cô đơn, đa cảm và khát khao tình yêu của Shekure, điểm nhìn di động và hướng ngoại của người môi giới hồn nhiên Esther; điểm nhìn trẻ thơ của Orhan; điểm nhìn hóa thân và biến hình của người kể chuyện rong ở quán cà phê “Việc sử dụng hệ thống đa điểm nhìn cho phép tác giả thể hiện được chiều sâu của sự phản ánh hiện thực, kích thích người đọc hào hứng cùng ông đi tìm hiểu ý nghĩa tồn tại của nhân vật, đồng thời thể hiện thành công tính đa chủ đề của tác phẩm” [3, tr.52]

Sử dụng kết cấu đa tuyến theo hình thức truyện lồng truyện, Tên tôi là Đỏ được xem là cuốn Ngàn lẻ một đêm mới đã làm sống dậy một giai đoạn huy hoàng

của nghệ thuật truyền thống với những bản sắc riêng, độc đáo của đất nước Thổ Nhĩ Kỳ trong sự đối thoại với nghệ thuật phương Tây

Về không gian nghệ thuật, Pamuk đã xây dựng không gian thực trong sự đối lập, mang tính biểu tượng và kỳ ảo Không gian đầu tiên mở ra trước mắt độc giả đó

là không gian thực, nơi tồn tại của thế giới nhân vật, nơi diễn ra câu chuyện

Istanbul chính là không gian bao trùm Tên tôi là Đỏ với đầy đủ mọi góc nhìn khác

nhau Ngoài ra, với tư cách là một phương tiện để nhà văn xây dựng thế giới nghệ

thuật nhằm bộc lộ quan điểm, tư tưởng của mình, không gian nghệ thuật trong Tên

tôi là Đỏ mang tính biểu tượng cao Đó chính là sự lặp đi lặp lại của hình ảnh con

đường mờ mịt trong đêm tối ngỡ như những ngõ cụt trong cuộc đời tên sát nhân

Tên tôi là Đỏ còn thể hiện sự bùng nổ trí tưởng tượng của tác giả qua những yếu tố

mang màu sắc kỳ ảo: nghệ thuật xây dựng không gian chứa đựng những linh hồn đã chết

Về thời gian nghệ thuật, điểm cần chú ý trong tác phẩm là thời gian xảy ra vụ

án cho đến lúc điều tra xong chỉ diễn ra trong chín ngày mùa đông lạnh giá “Với kỹ thuật tạo độ nén thời gian, tác giả đã thể hiện được nhiều hành động và sự kiện xảy

ra hoặc liền kề nhau trong cùng một thời điểm Tài năng của tác giả ở đây là vừa tạo được nhịp độ nhanh, duy trì được độ căng thẳng, sự hồi hộp và tính khó đoán trước

mà một tiểu thuyết trinh thám cần đạt được, đồng thời một cách khéo léo, nhà văn từng bước dẫn người đọc đi vào khám phá, chiêm nghiệm những hoạt cảnh đời sống muôn màu muôn vẻ của đất nước Thổ Nhĩ Kỳ lúc bấy giờ Đây chính là một trong những yếu tố làm nên tính đa chủ đề của tác phẩm” [3, tr 75]

Tuyết: Sau mười hai năm lưu vong ở Đức, nhà thơ Ka trở về Thổ Nhĩ Kỳ để

bắt đầu một cuộc sống mới Người bạn thân khuyên anh nên tìm đến thị trấn Kars với tư cách của một nhà báo Cả đất nước đang chú ý tới vùng này sau một loạt vụ tự tử của những phụ nữ trẻ Khi phỏng vấn những người trong vùng, Ka

thấy được những vụ tự sát đã tạo nên một cuộc tranh cãi lớn, bởi trong đạo Hồi, tín

đồ không được phép tự tử

Khi Ka tới nơi, tuyết bắt đầu rơi, tách rời thị trấn với những vùng lân cận Ở

đó, nhà thơ tái ngộ với Ipek – người phụ nữ mà thuở thanh xuân đã khiến anh rung động, đồng thời cũng là con gái của người chủ khách sạn anh đang ở Ipek đã lập gia đình, nhưng rồi họ ly dị bởi người chồng bị cuốn vào chính trị Khi Ka và Ipek trò chuyện trong tiệm cà phê, hai người vô tình chứng kiến cảnh những tên Hồi giáo cực đoan giết chết viên giám đốc viện Giáo dục Chúng tin rằng ông ta đã gây ra cái chết của một phụ nữ - người tự sát vì ông giám đốc đưa ra lệnh cấm trùm khăn trong trường, trong khi đó là một quy tắc bắt buộc với người Hồi giáo Sau sự kiện

đó, Ka bị cuốn vào hàng loạt rắc rối, anh như bơi trên mặt biển là thị trấn Kars giờ đang trở thành ốc đảo giữa tuyết trắng, những cuộc ẩu đả diễn ra khắp nơi, mâu thuẫn tôn giáo – chính trị đang trở nên sôi sục Nhưng thật bất ngờ, tất cả đã trở

thành cảm hứng cho Ka viết ra bài thơ: Tuyết

Tuyết nổi bật với nghệ thuật tự sự đặc sắc Tác phẩm có hai kiểu người kể

chuyện, người kể chuyện là tác giả và người kể chuyện là nhân vật Trong tiểu thuyết có sự chuyển hóa từ người kể chuyện ngôi thứ nhất đến người kể chuyện ngôi thứ ba hàm ẩn và ngược lại Orhan Pamuk đã xây dựng nên cấu trúc người kể chuyện kì lạ và độc đáo Mở đầu tác phẩm, người kể chuyện xưng tôi, giới thiệu mình là bạn Ka và kể lại câu chuyện về Ka: “Song tôi cũng không giấu gì mọi người: Tôi là bạn cũ của Ka và trước khi bắt đầu kể chuyện này thì tôi đã biết hết những gì đang đợi ông ở Kars rồi” (19, tr.9) Đến cuối tác phẩm, người kể chuyện ngôi thứ ba lại chuyển hóa thành ngôi thứ nhất Lúc này, người kể chuyện lại xưng

tôi, tức là một nhân vật trong câu chuyện của mình Nhà văn Pamuk đã kể lại cuộc

hành trình của mình đi đến Frankfurt để tìm hiểu về cái chết của Ka

Như vậy, “người kể chuyện đã có sự vận động từ ngôi thứ nhất sang ngôi thứ

ba, rồi lại trở về kể chuyện ở ngôi thứ nhất đó là một sự chuyển hóa độc đáo và nhịp nhàng, tạo ra mối quan hệ biện chứng giữa hai ngôi kể trong tác phẩm,…, tạo cho tác phẩm tiếng nói khách quan mà lại chủ quan, phức tạp và tinh tế, ẩn chứa

nhiều tầng nghĩa ở trong đó Cách kể chuyện này cũng tạo ra cảm giác gần gũi, chân thật và đáng tin cậy với độc giả” [27, tr 59]

Tuyết với điểm nhìn bên trong và điểm nhìn bên ngoài của người kể chuyện

có sự chuyển hóa từ ngôi thứ nhất sang ngôi thứ ba hàm ẩn và ngược lại Pamuk xây dựng điểm nhìn bên ngoài gắn với hình tượng người kể chuyện ngôi thứ ba Người kể chuyện chỉ đứng bên ngoài miêu tả các nhân vật, các sự vật, sự việc bằng đôi mắt khách quan của mình, không tham gia bình luận, đánh giá gì thêm Khác với điểm nhìn bên ngoài, điểm nhìn bên trong gắn với người kể chuyện hàm ẩn gần như bao quát toàn bộ tác phẩm nhưng lại thông qua lăng kính nhân vật Ka, đó là điểm nhìn chủ quan hóa và khách quan hóa bên trong của nhân vật Ka

Thời gian nghệ thuật trong tác phẩm là thời gian chính trị - xã hội ở thành phố biên giới Kars cuối thế kỉ XX trong ba ngày bị bão tuyết phong tỏa Những vấn

đề nhức nhối của thời đại đem lại một không khí căng thẳng, chết chóc và nỗi bất hạnh cho người dân Kars Kars như một bức tranh xã hội thu nhỏ vô cùng phức tạp

và có sự pha trộn nhiều vấn đề gay gắt trong xã hội hiện đại Thổ Nhĩ Kì Tuyết cũng

thể hiện rất rõ sự mâu thuẫn văn hóa Đông – Tây trong cộng đồng người Thổ tạo nên thời gian văn hóa Đông – Tây mang tính xung đột cao Thời gian văn hóa đã thể hiện sự xung đột gay gắt giữa hai nền văn hóa quá khứ và hiện đại, cũng như mâu thuẫn giữa một bên là sự bảo thủ về nguyên tắc của thể chế truyền thống tôn giáo đạo Hồi và một bên là sự đổi mới của thể chế thế tục phương Tây hóa trong xã hội Thổ Nhĩ Kì Thời gian ba ngày Ka đến Kars cũng là thời gian ba ngày kết tinh tình yêu và tan vỡ tình yêu giữa Kar và Ipek Lồng vào thời gian chính trị căng thẳng ở thành phố Kars là thời gian của tình yêu vừa chớm nở đã vội tan vỡ Tài năng của Pamuk là tạo ra sự đan xen giữa cốt truyện chính trị và cốt truyện tình yêu trong khoảng thời gian chỉ có ba ngày Tất cả đã diễn ra trong say đắm tột cùng để những

gì còn lại mãi là dấu ấn khó phai mờ trong cuộc đời mỗi nhân vật

Trong Tuyết, Pamuk đã kết hợp hai cách xử lí thời gian là đảo thuật và dự thuật Đảo thuật như: bài thơ Hộp Sôcôla viết về ký ức về hộp sôcôla chú Ka mua từ Thụy Sĩ về làm quà lúc Ka đang nhỏ, bài Con chó là kỷ niệm về những ngày ấu thơ

sợ chó hàng xóm Đặc biệt, Tuyết có rất nhiều dự thuật được người kể chuyện thông báo trước khi sự kiện xảy ra Câu chuyện trong Tuyết được trần thuật từ góc nhìn

của một người kể chuyện biết tuốt với cái nhìn siêu tụ điểm, nên nhà văn lại càng thoải mái dự báo trước về những điều sẽ xảy ra ở tương lai, giống như một kiểu báo trước cho người đọc chuẩn bị đón nhận một biến cố nào đó Người kể chuyện ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba hàm ẩn đã có những dự báo trước về số phận các nhân vật

Kỹ thuật cô đặc thời gian trần thuật thể hiện rõ ở chỗ thời gian ba ngày được kể trong bốn mươi chương (ba chương cuối kể câu chuyện bốn năm sau đó) Trong hầu như toàn bộ tác phẩm, Pamuk rất ít khi dùng tĩnh lược và chính tốc độ trần thuật chậm cũng khiến tác giả có thời gian dừng lại để mô tả cảnh vật thiên nhiên và khắc họa tâm lý nhân vật

Không gian thành phố Kars trong ba ngày bị tuyết phong tỏa cắt lìa với thế giới bên ngoài được mô tả là một thành phố xa lắc và tiều tụy, nằm ở phía Đông Bắc Thổ Nhĩ Kì Không gian đó đem lại cho con người cảm giác về một thành phố

bị lãng quên nhưng lại mang trong mình bao nhiêu sự phức tạp

Trong suy nghĩ của của mọi người, không gian nhập cư của những người sống lưu vong ở thành phố Frankfurt là chốn phồn hoa đô hội thuộc về thế giới văn minh của phương Tây Nhưng với những người tị nạn như Ka thì đó là một không gian lưu vong, một cuộc đời xa xứ buồn tẻ, luôn mang nỗi nhớ thiếu quê hương Không gian này cũng tối tăm, chật chội và u ám như chính cuộc đời Ka Khoảng trời Ka nhìn thấy sau cùng ấy cũng hạn hẹp và bị bao quanh, che lấp bởi những vật cản, những chướng ngại như trên hành trình đi tìm hạnh phúc Ngay phút cuối cuộc đời, Ka cũng không thể thoát khỏi đớn đau và bi kịch

Istanbul – hồi ức và thành phố: là cuốn sách ghi chép lại cuộc sống nơi

thành phố Istanbul với những kỉ niệm của nhà văn về gia đình, về “những bức hình trong viện bảo tàng ảm đạm, về những con tàu đi ngang qua vịnh Bosphorus, những trận cháy nổi tiếng, về nỗi buồn của sự hoang phế, về bốn nhà văn cô đơn buồn bã

của Istanbul”…[20, tr.8] Nhà văn đã kể cho chúng ta về một nỗi buồn bã vô hình và

ám ảnh nhất của một thành phố Đây chính là cuốn sách biến Pamuk trở thành nhà

văn của thành phố Istanbul, đúng như cách thức đã từng làm cho James Joyce là nhà văn của Dublin và Paul Auster thuộc về New York

Với tư cách là người đã từng sinh ra và lớn lên ở Istanbul, nhà văn viết về thành phố của mình qua những kỉ niệm vui buồn từ thời ấu thơ cho đến lúc trưởng thành Nhân vật chính của những dòng hồi ức miên man ấy chính là nhà văn Pamuk

Sử dụng người kể chuyện đồng sự trải nghiệm, Pamuk truyền vào trong ấy miền kí

ức mênh mang về thành phố quê hương ông Một Istanbul xinh đẹp xuất hiện qua giọng kể tự nhiên, chân thực, giàu tình cảm Không gian thành phố hiện lên với những cảnh vật gần gũi và những con người thân thuộc nhất với văn sĩ: tuổi thơ, gia đình, bè bạn, viện bảo tàng, những con tàu, bao con phố nhỏ, những nỗi buồn Không ngạc nhiên khi nhắc tới Istanbul, người ta nhớ ngay tới tiểu thuyết gia tài ba Orhan Pamuk

Với tài năng của mình, Pamuk đã dành được nhiều giải thưởng văn chương danh giá

Bắt đầu văn nghiệp từ năm 1974, Pamuk từng đoạt được nhiều giải thưởng văn chương của Thổ Nhĩ Kì và thế giới, trong đó có giải thưởng Prix Medicis – một trong những giải thưởng danh giá nhất của Pháp dành cho văn học nước ngoài, giải thưởng Hòa bình do Hiệp hội các nhà xuất bản và phát hành sách Đức trao tặng, đặc

biệt là giải Nobel Văn học 2006…New York Time trân trọng ghi nhận tài năng và

nhận xét Pamuk là “ngôi sao mới đang lên ở phương Đông”

Tác phẩm của Pamuk thường nói lên những va chạm của quá khứ và hiện tại, phương Đông và phương Tây, khuynh hướng phi Tôn giáo và Hồi giáo Điểm nổi bật trong sáng tác của Pamuk là thể hiện tâm trạng ngổn ngang hoặc hụt hẫng khi bản sắc dân tộc bị mai một do những xung đột giữa các giá trị châu Âu và Thổ Nhĩ

Kì Viện Hàn lâm khoa học Hoàng gia Thụy Điển ca ngợi: “Trong hành trình khám phá linh hồn sầu muộn của quê hương, nhà văn Pamuk đã phát hiện những biểu

tượng mới cho sự va chạm và đan quyện của các nền văn hóa” [8] Và một trong

những lí do Pamuk nhận được giải Nobel là do ông đã mở rộng các yếu tố cơ bản

của tiểu thuyết đương đại thông qua sự kết nối cả văn hóa phương Đông và phương

Tây Với tài kể chuyện khéo léo của mình, Pamuk được mệnh danh là nàng

Shêhêrazát của Thổ Nhĩ Kì

Không chỉ tài năng về mặt nghệ thuật kể chuyện, Pamuk còn được xem là một tiểu thuyết gia có cá tính độc đáo Tác phẩm của ông đã được dịch ra trên dưới

60 thứ tiếng trên toàn thế giới nhưng Pamuk vẫn chưa hài lòng bởi ông cảm thấy

giới phê bình phương Tây luôn cố địa phương hóa những sáng tác của ông Nhà văn

tự tin nêu ý kiến: “Tôi rất bực mình khi họ cứ cố làm giảm giá trị tác phẩm của tôi

và cho rằng tôi không có khả năng thể hiện những vấn đề mang tính toàn cầu” Chính cách thể hiện thẳng thắn, cá tính này làm cho những tác phẩm của nàng

Shêhêrazát có một dấu ấn riêng biệt Có lẽ vì thế mà tờ Independent coi Orhan

Pamuk là một con người “lịch lãm và có sức nặng…Sẽ không ngoa chút nào nếu so sánh Pamuk với Kafka và Calvino; cũng nghiêm túc như thế, cũng duyên dáng,

cũng tinh tế như vậy Ta có mọi bằng chứng về điều đó” [18, bìa 4]

1.2 “Pháo đài trắng” – “một cuốn sách kì lạ và tài tình”

1.2.1 Từ hành trình đi tìm lời giải đáp “Tại sao ta lại là ta?”

Pháo đài trắng được mở đầu bằng định mệnh của một nhà khoa học trẻ

người Ý bị bắt làm nô lệ Số phận đưa anh xích lại gần một người đàn ông có bề ngoài giống mình một cách đáng kinh ngạc Câu chuyện xảy ra từ thế kỷ XVII và

người kể chuyện là người nô lệ cố tình quên tên thật của mình, xưng tôi trong cuốn

sách này

Mỗi một chương sách lật giở dần mối quan hệ kỳ lạ giữa hai người đàn ông trong quãng thời gian dài chung sống Từ chỗ cả hai khinh miệt nhau, Hoja quan sát, ngắm nghía người nô lệ giống mình hệt như bản sao, đến việc anh yêu cầu tên

nô lệ phải dạy mình tất cả những kiến thức đang nắm giữ Mối quan hệ có phần kỳ

dị này được duy trì suốt mười một năm trời Ba năm đầu trôi qua, Hoja cố tình hạ nhục người nô lệ giỏi giang, nỗ lực chứng tỏ sức mạnh của riêng mình một cách đầy kiêu hãnh bằng chính những gì học được từ người nô lệ Cho tới lúc anh ta đứng

trước lời cật vấn từ bên trong Tại sao ta lại là ta? khiến Hoja buộc phải trò chuyện với cái tôi thứ hai ấy của mình

Theo thời gian, mối quan hệ của hai người đàn ông ngày càng nảy sinh những diễn biến phức tạp Hoja đã không giữ nổi bình tĩnh và buộc người nô lệ phải viết hết những gì đã xảy ra khi còn trẻ Anh ta thậm chí đã trói người đàn ông Ý này bên bàn để buộc phải viết theo đòi hỏi của mình Đây là giai đoạn mà Hoja bộc lộ

về bản thân một cách rõ rệt nhất, mà theo người nô lệ thì hai tháng ấy đủ cho anh biết về Hoja nhiều hơn rất nhiều khoảng thời gian dài cận kề bên nhau

Đỉnh điểm của sự va chạm giữa hai con người này đã xảy ra cùng sự xuất hiện của bệnh dịch hạch Vì sợ chết, anh ta càng ráo riết bắt người nô lệ phải cùng chịu đựng sự lo lắng, truyền sang cho người kia nỗi sợ của mình Đây chính là giao điểm giữa hai con người trong một mái nhà, cùng ăn cùng ở với nhau suốt mười một năm Họ đều cảm thấy mình là anh em sinh đôi, người này thấy mình cần phải

là người kia Họ ý thức mình không chỉ giống nhau về ngoại hình, mà còn có cả sự hoảng sợ vì là bản sao của nhau

Cuộc rượt đuổi tâm lý ấy cứ lần lượt diễn ra như điều phải có Người nô lệ

bỏ trốn ra đảo nhưng lại được Hoja đưa về nhà Họ lại cùng lặng lẽ bên nhau trong những dự án khoa học mới, những cuốn sách mới, nhất là ý tưởng chế tạo một loại

vũ khí khổng lồ Nhưng mọi cái chỉ nhằm để vắt kiệt sức lực, che mắt cho họ khỏi nhìn vào nhau Dễ hiểu vì sao Hoja đã dồn biết bao công sức và tiền bạc cho thứ vũ khí tối tân này, ngay sau đó quay sang một mục tiêu hoàn toàn trái ngược, tìm và đánh đập những người nông dân, tra khảo để nghe họ thú nhận về tội lỗi đã từng phạm phải

Ở phần cuối cuốn sách, hai người đàn ông này đã tiến hành tráo vị trí cho nhau Người này tiếp tục phần còn lại của người kia ở một thế giới khác Hoja lên đường đi Ý và ráp nối lại cuộc sống trước kia của người nô lệ, thậm chí cưới cô gái

ngày trước của người ấy còn nhà khoa học trẻ chấp nhận ở lại Thổ Nhĩ Kì, thừa

hưởng gia sản của Hoja

Mười mấy năm ròng sống trong một thế giới lẫn lộn, Tôi và Hoja dường như

ngày càng ít quan tâm đến vấn đề bản thân mình là ai Và cả khi dường như quên bẵng về con người thật của mình trước đó, họ vẫn cảm thấy có mối liên lạc kỳ lạ

khó giải thích về nhau, họ yêu quý nhau như chính hình ảnh kỳ lạ, đáng thương của

mình Thậm chí nhiều lúc tôi còn tưởng như mình đang sống cuộc sống của Hoja và ngược lại Có lẽ vì thế mà Pháo đài trắng được ví như một ngụ ngôn về nhân dạng,

một câu chuyện hậu hiện đại khám phá khía cạnh u ám và khuất lấp trong thuyết tự

ý thức của Đề - các Với tài kể chuyện của một nàng Shêhêrazát, Orhan Pamuk đã

bàn đến một trong những câu hỏi ráo riết nhất thời đại của một con người có khả

năng tự ý thức: Tại sao ta lại là ta?

1.2.2…đến sự va chạm và gắn kết các nền văn hóa

Keyserling từng phát biểu: “Nền văn minh của chúng ta tự nó đã trở thành

không vĩnh cửu đối với những ai đã không sinh ra trong nó và vì nó” Đấy là một nhận xét hợp lí nếu ta nghĩ đến những gì mà cuộc va chạm giữa phương Đông và phương Tây đã mang lại trên toàn thế giới Lý tưởng của phương Đông là lý tưởng

về minh triết, thuận lợi cho cuộc sống yên bình hạnh phúc Lý tưởng của phương Tây thiên về sức mạnh nhằm khuất phục các lực lượng của tự nhiên để phục vụ con người Khoa học làm ra ngày càng nhiều phương tiện, tạo nên các nhu cầu, kích thích các ham muốn, và đưa ý chí về quyền lực lên đến độ cao nhất của nó, làm cho con người phương Tây tràn ra khỏi môi trường tự nhiên của mình và ném họ vào cuộc chinh phục thế giới Từ đây sự cân bằng bị phá vỡ: phương Tây lao về phương Đông và gây ra những cuộc va chạm dữ dội Một trong những tác động của sự va chạm ấy là tạo ra sự gắn kết văn hóa Đông – Tây

Sự va chạm và gắn kết các nền văn hóa cũng được Pamuk thể hiện rõ trong

Pháo đài trắng Ở đây có một sự tiếp xúc giữa hai nền văn hoá Đông –Tây, vốn là

một vấn đề lớn của thế giới hiện đại Nhân vật tôi đến từ nước Ý mang theo những

tiến bộ khoa học kĩ thuật, đại diện cho văn minh, văn hóa phương Tây Trong khi

đó, anh chàng Hoja người Thổ Nhĩ Kì lại mang đậm những nét tính cách của con người phương Đông “Trong suốt thiên tiểu thuyết, người ta có thể chứng kiến sự pha trộn siêu việt của những gì Pamuk thực sự thấy bằng con mắt của một kẻ quá hướng về Tây phương trong khi bề ngoài lại quá thiên về Trung Đông Trong

khoảnh khắc, Đông – Tây đã gặp gỡ” [18, bìa 4] Có thể nói, Pamuk chưa bao giờ

có ý hạ thấp hay phủ nhận những giá trị của văn hoá phương Đông Ngược lại, ông luôn cố gắng tìm hiểu những qui luật bên trong của văn hoá phương Đông và tìm cách giải mã nó Tác giả cứ lần lượt mở ra những ngăn hộp, hé mở về sự đau đớn trong quá trình tự khám phá bản thân của hai người đàn ông – một người đến từ phương Đông, người kia đến từ phương Tây mà trong khoảnh khắc, số phận đã đưa

họ đến với nhau

Tuy nhiên, giới phê bình văn học và rất nhiều độc giả cũng cho rằng: sự thiếu vắng của những đoạn hội thoại trực tiếp cùng nhiều trang liên tiếp đầy những kiến thức khoa học, nhất là khoa học về thiên văn, khiến không ít độc giả mệt mỏi khi dấn sâu vào câu chuyện đơn giản nhưng không hề dễ đọc này

Chương 2: Nghệ thuật tổ chức các yếu tố tự sự trong tiểu thuyết

Pháo đài trắng của Orhan Pamuk 2.1 Tổ chức điểm nhìn trần thuật

Điểm nhìn là một khái niệm được dùng trong nhiều lĩnh vực như hội họa, điện ảnh, văn chương…Điểm nhìn hiểu theo phương diện văn bản nghệ thuật chính

là chỗ đứng của người trần thuật để quan sát, đánh giá các sự kiện, tình tiết Hay hiểu một cách đơn giản, điểm nhìn trần thuật là vị trí mà từ đó người trần thuật nhìn

và miêu tả sự vật trong tác phẩm Trong tiểu thuyết Pháo đài trắng, Pamuk sử dụng

điểm nhìn bên trong

2.1.1 Câu chuyện lịch sử được kể hoàn toàn từ điểm nhìn bên trong

Thông thường, trong văn học truyền thống, người kể chuyện thường là người

biết trước tất cả mọi chuyện Anh ta nắm trong tay sự phát triển mạch truyện và số phận nhân vật Do đó, điểm nhìn trần thuật thường là điểm nhìn toàn tri hoặc điểm nhìn bên ngoài Điều này làm cho người kể chuyện khó có thể đi sâu vào khai thác những trạng thái tâm lý phức tạp của nhân vật Văn học hiện đại với sự đa dạng

điểm nhìn đã góp phần làm cho tác phẩm chưa bao giờ bị đông cứng lại (Bakhtin)

Một trong số các cách thức đó là sử dụng điểm nhìn bên trong, tức là sự quan sát nhân vật từ cảm nhận nội tâm của chính nhân vật trong tác phẩm

Pháo đài trắng kể câu chuyện về cuộc sống hai nhân vật giống nhau y đúc

Họ đã ở bên nhau, cùng sống, cùng làm việc và nghiên cứu khoa học suốt mười một năm trời Họ cùng nhau trải nghiệm cuộc sống song sinh trong bối cảnh Istanbul thế

kỷ XVII Đó là một thời kì huy hoàng của đế quốc Ottoman nhưng cũng đầy những biến động xã hội với những cuộc chiến tranh xảy ra liên miên giữa quân Thổ và quân các nước như Đức, Ý, Ba Lan, Ba Tư, Áo, Nga…; sự tranh giành ngôi vị hoàng tộc, chia bè kết phái của các quan đại thần; sự thay thế lần lượt bốn vị đại sư chiêm tinh vì biết quá nhiều các vấn đề hệ trọng của hoàng tộc, của đất nước Hệ quả kéo theo là họ đều có những kết cục đau thương và bất hạnh trong những năm cuối đời

Câu chuyện ấy được kể hoàn toàn từ điểm nhìn bên trong Điểm nhìn bên

trong là điểm nhìn của chính nhân vật trong câu chuyện Nhân vật xưng tôi và kể lại

câu chuyện ấy dưới điểm nhìn của chính mình Do đó, hầu như tất cả những sự kiện

xảy ra trong tác phẩm đều xuất hiện thông qua cái nhìn của nhân vật xưng tôi và dĩ

nhiên, nó mang tính chủ quan của người kể nhiều hơn: “Nhớ đến đặc điểm rụt rè trước đây của mình, tôi liền viết về những gì liên quan đến điều đó hồi tôi còn nhỏ Khi tôi đọc những dòng Hoja viết về những thói xấu của người khác, một ý nghĩ có

vẻ quan trọng lóe lên trong đầu tôi: Hoja cần phải viết về những phẩm chất xấu xa

của chính bản thân mình” [18, tr 102]

Trong Pháo đài trắng, điểm nhìn bên trong là của nhân vật xưng Tôi Nhân vật này đã cố tình giấu đi cái tên của mình Tôi xuất hiện từ đầu chí cuối trong tác phẩm, Tôi đã kể lại mọi chuyện xảy ra trong thời gian hai người sống với nhau dưới

cái nhìn chủ quan của mình Từ chuyện Tôi bị bắt trên chiến thuyền, chuyện Tôi gặp Hoja, những chuyện xảy ra trong triều đình Ottoman, những cuộc hành quân qua các nước của quân đội Thổ Nhĩ Kỳ, việc hai người hoán đổi thân xác cho

nhau…đến những này tháng Tôi đang ngồi viết lại miền ký ức này Tất cả mọi chuyện đều được khúc xạ qua lăng kính của nhân vật Tôi và truyền đến độc giả:

“Giờ đây, khi tôi ngồi bên chiếc bàn cũ để viết cuốn sách này và nhớ lại màu sắc

của những galera Thổ Nhĩ Kỳ nhô lên từ màn sương, tôi nghĩ hôm nay chính là thời điểm thích hợp để bắt đầu và kết thúc một câu chuyện nào đó” [18, tr.16]

Nhiều nhà nghiên cứu xem Pháo đài trắng là một cuốn tiểu thuyết lịch sử

Nhưng cũng cần phải nhấn mạnh: đây là một cuốn tiểu thuyết lịch sử đặc biệt Thông thường, các tiểu thuyết lịch sử thường được viết với điểm nhìn bên ngoài nhằm đảm bảo tính khách quan của câu chuyện Pamuk lại có một hướng tiếp cận khác khi tiếp xúc với thể loại này Tác phẩm nhìn lịch sử từ điểm nhìn bên trong: cuộc đời nhân vật đặt trong bối cảnh lịch sử đế chế Ottoman thế kỷ XVII Thông qua câu chuyện về cuộc đời hai nhân vật chính, người đọc nhận ra cả một thời kỳ lịch sử huy hoàng nhưng cũng đầy biến động của lịch sử Thổ Nhĩ Kỳ Đây được xem là cách tiếp cận tiểu thuyết lịch sử mới lạ và giàu màu sắc hiện đại

Không thể phủ nhận rằng chính điểm nhìn bên trong đã giúp cho ngòi bút Pamuk xoáy sâu vào miền ký ức những ngày hai người sống bên nhau, làm bật

được tâm trạng của Tôi trong những năm tháng ấy và mãi sau này

2.1.2 Sự chuyển điểm nhìn nhờ thủ pháp đổi vai

Thành công trong nghệ thuật tự sự của Pamuk phải kể đến sự chuyển điểm

nhìn nhờ thủ pháp đổi vai Từ phương diện nào đó, có thể nói, sự đan xen và dịch chuyển liên tục điểm nhìn cũng là một cách thức để tạo nên tính phức điệu của tiểu thuyết Theo đó, văn bản nghệ thuật trở thành một cấu trúc đa tầng, có khả năng phá

vỡ tính đơn âm và cùng lúc vang lên nhiều tiếng nói khác nhau

Pháo đài trắng xây dựng hai cách xưng hô là tôi và chúng tôi Mọi chuyện

đều xuất phát từ cái nhìn của tôi và Hoja, gắn với cảm nhận và suy nghĩ của hai

nhân vật Dĩ nhiên Tôi và Hoja đều mang những cách nhìn riêng Điểm nhìn của Tôi

là điểm nhìn bao quát toàn bộ câu chuyện Ngoài nhân vật Tôi, Hoja là người được trao điểm nhìn nhiều nhất Hoja đã kể cho Tôi nghe về những ngày tháng sống cùng

ba dượng, mẹ và các em Trong suy nghĩ của mình, “Hoja cho rằng tất cả những người em trai của anh ta đều dốt nát, họ chỉ tiếp xúc với anh ta khi cần tiền, bởi

Hoja hiến mình cho việc học tập” [18, tr 99] Suy nghĩ về những người nông dân của Hoja cũng có nhiều sự khác biệt với Tôi sau này Trong mắt Hoja, đó là những

người vô học và chỉ biết giấu diếm sự thật: “Hoja bảo là những người nông dân vẫn chưa kể hết, họ còn che giấu sự thật, hồi trước tôi còn đi xa hơn nhiều Nghĩa là họ thực sự có những tội lỗi nghiêm trọng Và đó chính là điều khác biệt giữa chúng ta

và chúng nó Để thuyết phục Padishah và biết được sự thật, để chứng minh chúng ta

khác chúng nó như thế nào, anh ta sẵn sàng sử dụng vũ lực” [18, tr 210]

Nhưng điểm nhìn của Tôi và Hoja cũng có nhiều nét tương đồng với nhau, bởi cả hai đều là những nhân vật song sinh đồng dạng Dường như Tôi và Hoja hòa chung điểm nhìn vào nhau để nhân vật Tôi kể lại câu chuyện về cuộc đời của hai người khi thì xưng Tôi, khi lại xưng chúng tôi Càng về cuối tác phẩm, người đọc

càng khó nhận ra đó là điểm nhìn của ai Đặc biệt từ sau khi hai người đổi vai cho nhau, điểm nhìn của nhân vật bị nhà văn làm mờ đi Người đọc chơi vơi không xác

định được đâu là điểm nhìn của nhân vật Tôi, đâu là điểm nhìn của Hoja Cả hai điểm nhìn như hòa làm một và Tôi là người kể lại các câu chuyện đã xảy ra giữa hai

người

Ngoài ra, Pamuk còn đôi lần trao điểm nhìn cho một số nhân vật khác như Padishah, vị chỉ huy pháo binh, các viên quan trong triều…Chính điều này làm cho

điểm nhìn bên trong của nhân vật Tôi vẫn ít nhiều mang tính khách quan Từ một

cậu bé chín tuổi, Padishah cũng đã trưởng thành hơn rất nhiều sau những lần thay đổi đại sư chiêm tinh Suốt chiều dài thời gian trị vì của mình, vị ấu vương trẻ tuổi

và thông minh cũng đã có nhiều cái nhìn sâu sắc về Tôi và Hoja Padishah không ngừng thắc mắc liệu có hay không sự hoán đổi vị trí giữa hai người đàn ông này? Trong mắt Padishah, “tất cả mọi quyển sách, mọi tấm lịch và những lời tiên đoán được dâng lên Ngài đều do Người Ấy viết ra – ngay từ khi tôi ngồi nhà nghiên cứu chế tạo vũ khí, Padisha đã nói điều phỏng đoán này với Người Ấy Ngài tin là nhất định Người Ấy đã kể lại với tôi, cũng như tôi có chuyện gì cũng kể với Người Ấy

vậy” [18, tr 232] Việc trần thuật từ điểm nhìn của nhiều nhân vật đã tạo ra nhiều

góc nhìn khác nhau, làm cho đối tượng miêu tả trở nên đa chiều, cho phép nhà văn khai thác tối đa sức mạnh của tinh thần dân chủ trong tư duy tác phẩm

2.2 Người kể chuyện đồng sự trong tác phẩm

Theo Trần Đình Sử, “Người kể chuyện là hình tượng ước lệ về người trần thuật trong tác phẩm văn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyện được kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm Đó có thể là hình tượng của chính tác giả, có thể là một nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra, có thể là một người biết một câu

chuyện nào đó” [7, tr 221]

Dựa trên những tiêu chí nhất định, người ta có thể phân chia người kể chuyện thành nhiều loại khác nhau Genette đã dựa vào mức độ quan hệ với câu chuyện để chia người kể chuyện thành hai kiểu là người kể chuyện dị sự và người

kể chuyện đồng sự Người kể chuyện dị sự là người kể chuyện không hiện diện như một nhân vật trong câu chuyện Còn người kể chuyện đồng sự là người kể chuyện hiện diện như một nhân vật trong truyện Một trường hợp đặc biệt của người kể

chuyện đồng sự là tự truyện, trong đó người kể chuyện là tác giả của chính câu chuyện được kể

Người kể chuyện không chỉ là một yếu tố trong truyện kể mà nó còn tồn tại với tư cách là một phạm trù – một phương tiện để nhận thức thế giới nghệ thuật Người kể chuyện có chức năng trần thuật, chức năng truyền đạt thông tin, chức năng quản lý, bao quát câu chuyện được kể, chức năng chứng thực điều được kể và chức năng biểu lộ tư tưởng, quan điểm, ý kiến

Trong Pháo đài trắng, Pamuk đặc biệt sáng tạo khi xây dựng nên hình tượng người kể chuyện đồng sự là nhân vật xưng Tôi cùng người anh em song sinh đồng

dạng của anh ta

2.2.1 Người kể chuyện là cặp nhân vật song sinh đồng dạng

Như chúng tôi đã trình bày ở trên, câu chuyện được kể trong vòng bốn mươi

bảy năm, từ lúc nhân vật Tôi hai mươi ba tuổi đến lúc về già, đã ngoài bảy mươi Người chứng kiến và kể lại toàn bộ câu chuyện này trước hết là nhân vật Tôi Nhà

văn đã nhường toàn quyền kể chuyện cho nhân vật chính Người kể chuyện ở ngôi

thứ nhất với cách xưng Tôi kể chuyện về những trải nghiệm của bản thân mình Với

việc xây dựng người kể chuyện ở ngôi thứ nhất, nhà văn đã để cho nhân vật tự thể

hiện cá tính một cách hiệu quả nhất Tôi là người Ý, thông mình và hiểu biết rộng, nhất là hiểu biết về khoa học tự nhiên Nhưng Tôi lại có một số phận thật trớ trêu khi bị bắt làm tù binh trên đất Thổ Từ sau năm hai mươi ba tuổi, Tôi trải qua phần

đời còn lại của mình ở nền văn minh phương Đông mang tên Thổ Nhĩ Kì

Trong thời gian bị cầm tù, người kể chuyện vì khát khao tự do phải tiết lộ hết những kiến thức của mình cho ông chủ tạo nên mối quan hệ ông chủ - nô lệ đầy phức tạp, trong đó hai người đàn ông đều cố gắng hết sức trong trò chơi cân não với đối phương, để có thể vượt lên thống trị người kia Hoja là một người đàn ông ham học hỏi, đặc biệt là về khoa học và văn hóa phương Tây Người nô lệ, đôi khi nói với anh ta sự thật, đôi khi nói quá lên và đôi khi nói những điều hoàn toàn dối trá Tuy nhiên, đến khi trò chơi đi vào giai đoạn đấu tranh về mặt tâm lý, người nô lệ bắt đầu hiểu Hoja hơn, thực tâm quý mến anh ta và bắt đầu thực sự chia sẻ những

hiểu biết của mình Câu chuyện lên đến cao trào khi quân Thổ tiến đánh Ba Lan và muốn dùng vũ khí của Hoja để phá hủy pháo đài trắng

Bằng sự quan sát tinh tế và nhạy cảm của mình, người kể chuyện xưng Tôi

đã dựng lên trước mắt người đọc không gian Thổ Nhĩ Kỳ rộng lớn thế kỉ XVII dưới

sự trị vì của Padishah Những câu chuyện được kể lại một cách chân thực từ lúc Tôi

bị bắt đến lúc hai người hoán đổi vị trí cho nhau Đó là cả một khoảng thời gian dài

với nhiều biến động trong cuộc đời Tôi, trong đó, sự kiện đáng lưu ý nhất chính là việc Tôi trở thành nô lệ của Hoja Những chuyện xảy ra từ khi Tôi cùng sống với Hoja được kể lại bởi người kể chuyện xưng tôi và chúng tôi Thay đổi cách xưng hô

trong ngôi kể là dụng ý nghệ thuật của tác giả, nhằm làm cho câu chuyện vừa mang

tính chủ quan, vừa mang tính khách quan trong cảm nhận của người đọc Tôi cũng

là Hoja và Hoja cũng chính là Tôi Những nhà nghiên cứu tinh tế đã phát hiện có

những lúc, người kể chuyện – được giới thiệu là một thanh niên phương Tây -

không gọi Chúa ơi! mà gọi Đức Allah Đây hoàn toàn là cách gọi Chúa của một

người phương Đông tin theo đạo Hồi Nó tạo nên sự mập mờ về thân phận của người kể chuyện Có lẽ vì thế mà càng về cuối tác phẩm, người đọc lại càng khó có thể nhận ra ai là ai Và họ buộc phải hoang mang tự hỏi, thế thì thực sự ai đang kể

cho chúng ta nghe câu chuyện lịch sử có phần hoang đường này? Hai nhân vật Tôi

và Hoja đã hòa vào nhau với những cảm xúc, tâm trạng y hệt nhau Tôi cùng Hoja

sống những năm tháng bên nhau trong triều đình Ottoman và cùng nghiên cứu khoa

học Sau thất bại trên đất Ba Lan, Tôi và Hoja hoán đổi vị trí cho nhau và tiếp tục

phần đời còn lại của người kia ở một thế giới khác

Sau này, khi hai người không còn sống chung với nhau nữa, khi mỗi người

đã có một cuộc sống cho riêng mình, câu chuyện vẫn được tiếp tục với vai trò của

người kể chuyện Tôi Lúc này, theo thỏa thuận giữa hai người, Hoja tiếp tục cuộc sống của nhân vật Tôi Như vậy, trong chương cuối, nhân vật Người Ấy chính là Hoja Tôi đã kể tiếp phần truyện trong những năm cuối đời của hai người Trong những câu chuyện ấy, vẫn bằng giọng kể chủ quan ấy, Tôi đã đưa độc giả đến

những vùng cảm xúc miên man của mình Trong miền hồi ức của cuộc đời, không

thể thiếu những kỷ niệm lúc hai người bên nhau, cùng chia sẻ buồn vui, cùng nghiên cứu khoa học, cùng đi sâu khám phá những vùng tâm trạng u uẩn của nhau

Để rồi chợt nhận ra rằng, họ sinh ra là để ở bên nhau và khám phá tâm hồn nhau Tất cả những điều ấy đã được cặp song sinh đồng dạng chuyển đến người đọc qua một tác phẩm pha trộn siêu việt giữa Đông và Tây

2.2.2 Người kể chuyện – sợi dây liên kết hệ thống nhân vật và cốt truyện

“Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng Bản chất văn học là một quan hệ đối với đời sống, nó chỉ tái hiện được đời sống qua những chủ đề nhất định, đóng vai trò như những tấm gương trong cuộc đời” [3, tr 63]

Pamuk có cách xây dựng thế giới nhân vật rất riêng và độc đáo: kiểu nhân vật đồng dạng với thủ pháp đổi vai Tác phẩm xoay quanh những câu chuyện trong

cuộc đời của hai nhân vật chính Tôi và Hoja Tôi là nhà khoa học trẻ người Italia và

Hoja là một nhà khoa học người Thổ Hai con người đến từ những vùng đất khác

nhau, những hiểu biết khác nhau, những nền văn minh khác nhau Tôi đại diện cho

văn minh phương Tây với những tiến bộ lớn và phát triển vượt bậc về mọi mặt Hoja lại đại diện cho văn minh phương Đông có nền khoa học kỹ thuật còn kém phát triển Khác nhau là thế nhưng họ lại có vẻ ngoài hoàn toàn giống hệt nhau Nếu Hoja không để râu nữa thì thực sự người ta hoàn toàn không biết ai là ai cả

Xây dựng thế giới nhân vật trong Pháo đài trắng, Pamuk đã rất thành công với thủ pháp người trong gương Tôi và Hoja làm cho những ai gặp họ lần đầu đều

rất đỗi ngạc nhiên về sự giống nhau như hai giọt nước giữa hai con người không hề chung huyết thống Nhưng không chỉ giống về ngoại hình mà rất nhiều lần, họ có chung những suy nghĩ, những tâm trạng “Tưởng chừng hai nhân vật giống y hệt nhau nhưng thực tế lại không phải là một, vừa riêng lẻ lại vừa hòa nhập với nhau như một cặp song sinh đồng dạng Hai con người, hai nhân vật là tấm gương phản chiếu của nhau, người đó nhìn vào người kia để thấy rõ hơn con người mình và ngược lại Và rồi tới một lúc nào đó, họ không cần biết hai nhân vật đó ai là ai, cũng

như bản thân nhân vật đó không nhận ra đâu là người, đâu là mình; người và mình lẫn lộn đến mức khó phân biệt" [3, tr 64]

Thủ pháp người trong gương thể hiện rõ nhất là lúc hai người cùng đừng

trước gương, để rồi nhận ra rằng "Chúng tôi là song sinh, là bản sao của nhau! Bây giờ tôi đã ý thức được điều đó một cách rõ rệt nhất" [18, tr 128] Ngay cả Hoja

cũng kinh ngạc dọa dẫm Tôi: "Ta đã trở thành mi rồi" [18, tr 129] Từ sự giống

nhau về thể xác cùng sự đồng điệu về tâm hồn, hai con người học hỏi nhau về tri thức nhân loại, về nền văn hóa độc đáo của họ Để rồi họ lại đổi vai cho nhau, người này trở thành người kia, làm phần việc còn lại của nhau, gắn kết lại những mạch đứt

dở dang để sống tiếp phần đời còn lại của bản thân người khác Tôi trở thành Hoja

và ngược lại, Hoja sống cuộc đời của Tôi: “Chúng tôi bình thản và im lặng đổi

quần áo cho nhau Tôi đưa cho anh ta chiếc nhẫn và sợi dây chuyền lồng hình trái tim mà đến bây giờ vẫn giấu biệt Bên trong hình trái tim là chân dung bà tôi và một

lọn tóc nhỏ đã phai màu của người vợ chưa cưới của tôi" [18, tr 227] Như vậy, Tôi

và Hoja là cặp nhân vật song sinh đồng dạng đã đổi vai cho nhau thông qua người

kể chuyện đồng sự xưng tôi và chúng tôi

Bên cạnh hai nhân vật chính, Pamuk còn xây dựng thế giới nhân vật phụ với những nhân vật tiểu biểu như Pasha, Padishah, các đại sư chiêm tinh Trong khoảng hai trăm rưỡi trang với rất nhiều nội dung, ý nghĩa, số lượng nhân vật xuất hiện không nhiều Nhưng dù là nhân vật chính hay phụ thì nhà văn cũng không đi sâu vào miêu tả ngoại hình mà chỉ chú trọng vào thế giới nội tâm của nhân vật để làm bật chủ đề tác phẩm

Thế giới nhân vật trong tác phẩm luôn gắn liền với những cốt truyện khác nhau: cốt truyện lịch sử, cốt truyện cung đình, cốt truyện khoa học và cốt truyện đổi vai Trong đó, cốt truyện đổi vai là cốt truyện chính, cốt truyện trung tâm của tác phẩm, gắn kết ba cốt truyện kia với nhau, tạo sự xâu chuỗi liên kết trong tác phẩm

và thể hiện rõ nhất thông điệp của nhà văn Cốt truyện đổi vai đã thể hiện rõ nhất thông điệp của Pamuk thông qua thủ pháp đổi vai

Người kể chuyện đồng sự với lối xưng hô tôi và chúng tôi đã trở thành sợi dây liên kết giữa nhân vật và cốt truyện Trong Pháo đài trắng, cốt truyện trải dài

cả đời người: từ lúc nhân vật Tôi hai mươi ba tuổi đến mãi sau này Cốt truyện lịch

sử tạo bối cảnh cho các câu chuyện diễn ra; cốt truyện cung đình gắn với những chuyển biến của đế chế Ottoman thế kỷ XVII được nhìn nhận qua cuộc sống của hai

nhân vật chính; còn cốt truyện khoa học là nơi để Tôi và Hoja thể hiện hai con

người đại diện cho hai nền văn minh nhân loại Tất cả được kể lại qua giọng

kể độc đáo của người kể chuyện đồng sự trong tác phẩm

2.2.3 Khúc biến tấu trong giọng kể

“Giọng điệu là thái độ, tình cảm, lập trường, đạo đức của nhà văn với hiện tượng được miêu tả thể hiện trong lời văn quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ xa gần, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm” [7, tr 134] Giọng điệu là một yếu tố đặc trưng của hình tượng tác giả trong tác phẩm Nếu như trong đời sống, ta thường chỉ nghe giọng nói nhận ra con người thì trong văn học, giọng điệu giúp chúng ta nhận ra tác giả Người đọc có thể nhận thấy tất cả các chiều sâu tư tưởng, thái độ, vị thế, phong cách, tài năng cũng như sở trường ngôn ngữ, cảm hứng sáng tạo của người nghệ sĩ thông qua giọng điệu Nền tảng của giọng điệu là cảm hứng chủ đạo của nhà văn Trong khi trần thuật, tác giả

sử dụng nhiều giọng điệu, nhiều sắc thái trên cơ sở một giọng điệu cơ bản chủ đạo, chứ không đơn điệu

Vì được kể ở ngôi thứ nhất với điểm nhìn bên trong, Pháo đài trắng trước

hết mang giọng kể chủ quan chậm rãi, bình thản của người kể chuyện đồng sự Tất

cả mọi chuyện được kể lại trong tác phẩm đều mang cái nhìn chủ quan của Tôi Tôi

nhìn nhận và suy nghĩ như thế nào thì kể lại như thế ấy Hoàn toàn không có sự tham gia của điểm nhìn bên ngoài hay điểm nhìn toàn tri nên giọng chủ quan của

Tôi là giọng kể chủ yếu của tác phẩm này Từ lối kể chậm rãi, bình thản của nhân

vật chính, những dòng chữ như những mạch nước ngầm len lỏi vào trí não người đọc

Nhưng không chỉ có thế, đằng sau giọng điệu chủ quan ấy là một hệ thống giọng phong phú xuyên suốt mạch truyện Có lẽ vì thế mà giọng điệu trần thuật

trong Pháo đài trắng có tính đa âm phức điệu Các giọng này đan xen tránh cho tác

phẩm có cảm giác đơn điệu Sự giao hòa này đã góp phần làm mờ đi nhân vật và

người kể chuyện để làm nổi bật lên sự việc Pháo đài trắng có giọng khách quan,

giọng chua cay, có cả giọng triết lý

Giọng khách quan xuất hiện trong những đoạn hồi ức của Hoja về những

năm tháng sống cùng gia đình Tôi kể về gia đình Hoja với giọng điệu khách quan,

hoàn toàn không hề gửi gắm suy nghĩ gì trên câu chữ: “Thân phụ anh ta mất sớm, Hoja không nhớ mặt ông Mẹ anh ta là một người hay lam hay làm, sau đó đã tái giá Bà được hai người con, một trai một gai với ông chồng thứ nhất Xuất giá lần thứ hai, bà sinh thêm bốn đứa con trai Ông chồng sau có nghề làm chăn”…[18, tr 98] Hay là đoạn viết về cuộc sống của Hoja lúc mười hai tuổi ở Ediene: “Khi gia đình còn ở Ediene, Hoja mới mười hai tuổi, được theo mẹ và chị gái đến nhà thương trong giáo đường Beyazit để thăm ông ngoại Mẹ gửi đứa em trai út cho hàng xóm rồi mang chiếc bình đựng sữa chua đã chuẩn bị sẵn, cùng hai chị em Hoja lên đường; họ đi qua con đường tắt mát dịu dưới bóng những cây dương trắng Ông

ngoại hay kể cho họ nghe nhiều chuyện thú vị” [18, tr 124]

Giọng chua cay xuất hiện khi Tôi chứng kiến Hoja tra tấn những người nông

dân hiền lành vô tội trên đường hành quân tới Ba Lan Trong mắt Hoja và Padishah,

đó là một trò tiêu khiển trong chuỗi ngày lê thê nhàm chán Nhưng với Tôi, cuộc hỏi

cung ấy lại là “một trò chơi chẳng tốt lành gì: Những câu hỏi đó khiến tôi nhớ tới cơn thịnh nộ đã từng chứng kiến hồi còn dịch hạch, khi tôi bắt Hoja viết về thói hư tật xấu của anh ta Tôi cảm thấy chán ghét trong lòng, không chỉ tức Hoja, mà còn giận cả Padishah, vì Ngài tin tưởng Hoja và không cưỡng lại được sức hấp dẫn của một trò chơi chẳng tốt lành gì” [18, tr 109]

Là một tác phẩm đơn giản nhưng không hề dễ đọc, Pháo đài trắng mang

trong mình giọng điệu triết lý riêng biệt Giọng điệu ấy xuất hiện rải rác và hầu như

có mặt khắp các chương của tác phẩm Ngay ở chương một, khi suy tưởng về cuộc

đời mình, Tôi đã viết: “Cuộc đời, như ai cũng biết, chẳng bao giờ định trước được,

và tất cả những gì xảy ra chỉ là một chuỗi các sự kiện ngẫu nhiên Nhưng ngay cả những người biết được chân lý ấy, vào một thời điểm nào đó của cuộc đời, khi ngoảnh lại phía sau, cũng sẽ hiểu rằng tất cả những điều ngẫu nhiên mà họ trải qua

lại chính là quy luật” [18, tr 16] Đến khi bị bắt giam vào nhà tù, Tôi mới ý thức được giá trị của sự tự do Trong lòng Tôi dấy lên cảm giác muốn được quay về quê hương Tôi mường tưởng rằng chỉ cần là thầy thuốc, mình sẽ được đối đãi tử tế hơn nhiều Nhưng chính công trình bao quanh khu vườn của Pasha đã đưa Tôi về thực tại Ý thức về cái tôi cá nhân làm Tôi hiểu rằng: “Istanbul là một thành phố xinh

đẹp, nhưng phải sống ở đây như một ông chủ, chứ không phải như một tên nô lệ” [18, tr 23]

Trong những ngày tháng đầu tiên sống ở Istanbul, có một lần Tôi đã cận kề

cái chết Ấy là khi Pasha yêu cầu cải đạo, Tôi đã thẳng thắn khước từ Pasha yêu

cầu viên kiahia đem tôi giao cho các tên đao phủ chém đầu Trong giờ phút cận kề cái chết, Tôi nhận ra một triết lý rằng: “Tôn giáo là thứ mà vì nó người ta dễ mất mạng nhất” [18, tr 44] Sau này, vì một lý do nào đó, Tôi đã được tha bổng, thành

nô lệ của Hoja và tiếp tục những năm tháng cùng nhau nghiên cứu khoa học Ở chương hay nhất của tác phẩm – theo chúng tôi, chương 5 – hai người đã ngồi đối diện nhau trên bàn và viết về quá khứ của mình Một phần vì muốn tìm hiểu đối

phương, một phần khác là trong suy nghĩ của nhân vật Tôi, “con người ta phải yêu

quá khứ của mình, để sau này qua nhiều năm tháng, người ta phải hài lòng về những

gì đã ở phía sau lưng” [18, tr 99] Cho đến những năm cuối đời, tất cả các nhân vật

trong tác phẩm mới hiểu được rằng: “Thứ đáng kinh ngạc mà ta phải tìm kiếm lại ở trong thế gian này, chứ không ở trong chính bản thân ta! Một cuộc kiếm tìm nội tại,

những suy tư quá sức dai dẳng về bản thể khiến chúng ta trở thành bất hạnh” [18, tr

243]

Pháo đài trắng có rất ít đối thoại Dường như Pamuk đã hạn chế đến mức tối

đa sử dụng hội thoại trong tác phẩm của mình Khi người kể chuyện cần kể về một cuộc thoại, anh ta chỉ để cho một nhân vật sử dụng diễn ngôn trực tiếp (đặt trong