Những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh đối với nông dân bị thu hồi đất trong quá trình công nghiệp hoá hiện đại hoá ở nghệ an (tt)

Vì vậy để thực hiện được nhiệm vụ CNH, HĐH đưa đất nước trở thành một nước công nghiệp vào năm 2020 như muc tiêu Đại hội Đảng VIII đã đề ra, đòi hỏi phải giải quyết được những vấn đề kin

i

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sau 10 năm đổi mới 1986 -1996, với kế hoạch kinh tế - xã hội 5 năm, dưới

sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, nhân dân Việt Nam đã phát huy cao độ nội lực của dân tộc, kiên trì mục tiêu cách mạng XHCN, vì độc lập dân tộc, dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ, văn minh, đã giành được những thành tựu to lớn, đất nước đã có điều kiện chuyển sang thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH

Trong bối cảnh đó Đại hội lần thứ VIII của đảng cộng Sản Việt Nam đã chủ trương đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước Kiểm điểm đánh giá kết quả 5 năm thực hiện Nghị quyết Đại hội VII, Đại hội VIII đảng ta đã khẳng định "nhiệm vụ đề ra cho chặng đường đầu của thời kỳ quá độ là chuẩn bị tiền đề cho CNH đất nước cơ bản đã hoàn thành, cho phép chuyển sang thời kỳ mới đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước con đường đi lên CNXH ở nước ta, ngày càng được xác định rõ hơn"

"Căn cứ vào nhận định trên và cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH Đại hội khẳng định cần tiếp tục nắm vững hai nhiệm vụ chiến lược: Xây dựng CNXH và bảo vệ tổ quốc, đẩy mạnh CNH, HĐH Mục tiêu từ nay đến năm 2020 ra sức phấn đấu đưa nước ta cơ bản thành một nước công nghiệp"

Chúng ta biết rằng trong quá trình thực hiện CNH, HĐH đất nước thì đất đai (chủ yếu là đất nông nghiệp, lâm nghiệp) là yếu tố không thể thiếu và là tiềm năng lợi thế so sánh của Việt nam Điều đó cũng có nghĩa là cùng với việc thực hiện CNH, HĐH thì diện tích đất nông nghiệp, lâm nghiệp của nông dân ngày càng bị thu hẹp

Trong quá trình đó nảy sinh rất nhiều vấn đề xã hội đối với người nông dân bị thu hồi đất như: vấn đề vấn đề tái định cư; vấn đề học tập nâng cao trình

độ, đào tạo nghề; vấn đề việc làm và thu nhập; vấn đề thay đổi hệ thống nhu cầu;

vấn đề thay đổi quan hệ giữa người với người; vấn đề văn hoá truyền thống làng xã; Điều này ảnh hưởng tiêu cực đến sự tiến bộ xã hội

Vì vậy để thực hiện được nhiệm vụ CNH, HĐH đưa đất nước trở thành một nước công nghiệp vào năm 2020 như muc tiêu Đại hội Đảng VIII đã đề ra, đòi hỏi phải giải quyết được những vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân

bị thu hồi đất Đó là những vấn đề thực tiễn đang đặt ra cần phải được giải đáp

Đối với tỉnh Nghệ An với những đặc thù về đất đai, về tâm lý của người nông dân bị thu hồi đất và cả đặc thù về quá trình CNH, HĐH nên có những vấn

đề kinh tế - xã hội riêng nảy sinh đối với người nông dân trong quá trình bị thu hồi đất so với cả nước

Như vậy việc nghiên cứu và chọn đề tài: "Giải quyết những vấn đề kinh tế

- xã hội nảy sinh đối với nông dân bị thu hồi đất trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Nghệ An " làm luận văn thạc sỹ chuyên ngành kinh tế chính trị có

ý nghĩa rất lớn về mặt thực tiễn và lý luận

2 Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài:

Theo khảo sát của tác giả hiện đã có một số luận văn, công trình nghiên cứu, một số vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, HĐH đất nước như sau:

"Một số vấn đề tâm lý của người nông dân bị thu hồi đất để xây dựng các khu công nghiệp" do TS Lưu Song Hà làm chủ nhiệm (đề tài cấp bộ năm 2006)

"Vấn đề việc làm của nông dân hiện nay - bài toán không dễ giải" của Ths Phạm Thị Tuy - Học viện Chính trị thành phố Hồ Chí Minh năm 2008

" Giải quyết việc làm và ổn định đời sống dân cư vùng chuyển đổi sử dụng đất nông nghiệp" (Tạp chí Lao động và Xã hội số 322/2007)

"Thực trạng thu nhập, đời sống, việc làm của người có đất bị thu hồi để xây dựng các KCN, khu đô thị xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội Nhu cầu công cộng và lợi ích quốc gia "của GSTSKH Lê Du Phong (2005), Trường Đại học kinh tế Quốc dân"

iii

"Vấn đề nông nghiệp, nông dân và nông thôn - nhìn từ góc độ giữ vững định hướng XHCN" của đại tá PGS.TS Lại Ngọc Hải (2008)

Tuy nhiên cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống toàn diện và đầy đủ đến những vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất ở Nghệ An nói riêng, ở Việt Nam nói chung trong quá trình CNH, HĐH

3 Mục tiêu của đề tài:

- Làm rõ những vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, HĐH qua việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn

- Phân tích làm rõ hiện trạng những vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, HĐH ở tỉnh Nghệ An

- Kiến nghị phương hướng và một số giải pháp nhằm giải quyết những vấn

đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, HĐH ở tỉnh Nghệ An trong thời gian tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, HĐH ở Nghệ An Việc thu hồi đất của người nông dân trong quá trình CNH, HĐH làm nảy sinh nhiểu vấn đề kinh tế - xã hội Trong khuôn khổ một luận văn thạc sỹ, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu đến:

- Vấn đề tái định cư

- Vấn đề học tập nâng cao trình độ, đào tạo nghề cho người nông dân bị thu hồi đất

- Vấn đề giải việc làm, đảm bảo thu nhập cho người nông dân bị thu hồi đất

- Thời gian nghiên cứu: Từ năm 1998 - đến nay

5 Phương pháp nghiên cứu:

Luận văn sử dụng phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, trìu tượng hoá, kết hợp phương pháp logic và lịch sử, phương pháp phân tích tổng hợp, thống kê và so sánh, phương pháp chuyên gia

v

6 Một số đóng góp của luận văn:

- Góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn để giải quyết vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Nghệ An trong quá trình CNH, HĐH

- Khái quát thực trạng những vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất ở tỉnh Nghệ An trong quá trình CNH, HĐH hiện nay, chỉ ra những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế

- Khuyến nghị các giải pháp xây dựng hệ thống chính sách giải quyết vấn

đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, HĐH ở tỉnh Nghệ An hiện nay

7 Kết cấu của luận văn:

Ngoài phần lời mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về những vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam

Chương 2: Thực trạng những vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, HĐH ở Nghệ An

Chương 3: Phương hướng và giải pháp nhằm giải quyết tốt hơn những vấn

đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, HĐH ở Nghệ An

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NHỮNG VẤN ĐỀ KINH TẾ - XÃ HỘI NẢY SINH ĐỐI VỚI NGƯỜI NÔNG DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT

TRONG QUÁ TRÌNH CNH, HĐH Ở VIẾT NAM 1.1 CNH, HĐH và sự cần thiết phải thu hồi đất của nông dân trong quá trình CNH, HĐH

1.1.1 Quan niệm về CNH, HĐH:

Trong thực tiễn hiện nay vẫn tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về CNH, nhưng điều quan trọng là không phải đưa ra một định nghĩa ngắn gọn, mà là ở chỗ hiểu một cách thống nhất bản chất của quá trình CNH, trên cơ sở đó vận dụng phù hợp với điều kiện thực tế của mỗi quốc gia

1.1.2 Sự cần thiết phải thu hồi đất của nông dân trong quá trình CNH, HĐH

Thứ nhất, xuất phát từ vai trò của đất đai đối với nền kinh tế

Thứ hai, xuất phát từ điểm đất đai của Việt Nam thuộc sở hữu toàn dân

1.1.3 Tác động của thu hồi đất nông nghiệp đến những vấn đề kinh tế

- xã hội đối với người nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH,HĐH

1.1.3.1 Tác động tích cực:

- Làm cho đất đai được sử dụng có hiệu quả sử hơn

- CNH, HĐH tạo ra nhiều cơ hội cho nông dân

- Các KCN, KCX đóng góp rất lớn vào đào tạo nguồn nhân lực để hình thành đội ngũ lao động của nền công nghiệp hiện đại

- Đô thị hoá cũng mang lại đời sống vật chất và tinh thần cho toàn xã hội

1.1.3.2 Tác động tiêu cực:

- Người nông dân chưa thể tìm được việc làm ngay

- Ảnh hưởng đến việc duy trì và gìn giữ nét văn hoá truyền thống

- Ô nhiễm môi trường, rác thải công nghiệp mà người nông dân phải trực tiếp gánh chịu (Nếu buông lỏng quản lý của Nhà nước)

vii

1.2 Nội dung và những nhân tố ảnh hưởng, tính tất yếu phải giải quyết vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân

bị thu hồi đất trong quá trình CNH, HĐH

1.2.1 Nội dung giải quyết những vấn đề kinh tế - Xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, HĐH

1.2.1.1 Vấn đề tái định cư:

- Giải quyết vấn đề nhà ở tái định cư phải gắn với giải quyết việc làm, đảm bảo thu nhập

- Nơi ở tái định cư cần phải được giải quyết phù hợp với điều kiện kinh tế, phong tục tập quán sinh hoạt và phải giữ gìn được những nét đẹp văn hoá truyền thống của địa phương

1.2.1.2 Vấn đề học tập nâng cao trình độ, đào tạo nghề cho người nông dân bị thu hồi đất

- Trình độ văn hoá lao động trong nông nghiệp thấp, tỷ lệ lao động nông nghiệp chưa qua đào tạo nghề cao

- Cần phải đẩy mạnh công tác đào tạo nâng cao trình độ văn hoá, tay nghề cho những người nông dân bị thu hồi đất

1.2.1.3 Vấn đề việc làm và đảm bảo thu nhập cho người nông dân bị thu hồi đất

- Tạo việc làm tại chỗ bằng việc nâng cao hiệu quả sử dung đất cho phần diện tích còn lại đối với nhũng trường hợp chưa thu hồi hết đất sản canh tác

- Đối với các khu TĐC của đồng bào dân tộc thiểu số phải bố trí đủ đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, để người nông dân có việc làm đảm bảo thu nhập

- Phất triển các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp

- Thu hút lao động vào làm việc trong các nhà máy, các KCN

- Thu hút lao động tham gia hoạt động dịch vụ ngoài bờ rào các KCN

1.2.2 Những nhân tố ảnh hưởng đến giải quyết những vấn đề kinh tế

- xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, HĐH

1.2.2.1 Tác động từ phía người nông dân

- Trình độ văn hoá, ảnh hưởng đến việc chấp hành chủ trương chính sách của người nông dân, làm nhanh hay chậm quá trình BTGPMB, quá trình chuyển đỏi nghề

- Truyền thống văn hoá, phong tục tập quán của người nông dân, ảnh hưởng rất lớn tới việc chuyển đổi nghề nghiệp

1.2.2.2 Tác động từ phía doanh nghiệp và các chủ dự án

- Các doanh nghiệp và các chủ dự án chỉ quan tâm đến lợi ích của họ, không quan tâm đến việc giải quyết những vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh

- Các doanh nghiệp có tác động rất lớn đến việc giải quyết các vấn đề kinh

tế - xã hội nảy sinh nếu Nhà nước có các chính sách cơ chế phát huy, ràng buộc

1.2.2.3 Tác động từ phía Nhà nước

- Những tác động của Nhà nước trực tiếp đến người nông dân bị thu hồi đất

- Tác động của Nhà nước tới chủ doanh nghiệp

- Tác động vào mối quan giữa người nông dân với các chủ dự án, các doanh nghiệp

1.2.3 Tính tất yếu giải quyết những vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH, HĐH

- Xuất phát từ yêu cầu đảm bảo quyền con người: quyền được sống, học tập, quyền có việc làm và hưởng thụ các thành quả lao động

- Xuất phát từ Nhà nước ta là nhà nước của dân do dân và vì dân

- Giải quyết những vấn đề kinh tế - xã hội nhằm khắc phục những hệ quả của thu hồi đất

ix

1.3 Kinh nghiệm giải quyết những vấn đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất ở một số quốc gia

và một số địa phương trong nước

1.3.1 Tổng quan kinh nghiệm

1.3.1.1 Kinh nghiệm Trung Quốc

1.3.1.3 Kinh nghiệm của thành phố Hồ Chí Minh

1.3.2 Bài học rút ra từ nghiên cứu kinh nghiệm giải quyết những vấn

đề kinh tế - xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất

- Nhà nước phải thực hiện đồng bộ hệ thống Chính sách

- Nhà nước có chính sách cơ chế đảm bảo hài hòa ba lợi ích

- Nâng cao chất lượng công tác quy hoạch phát triển vùng cũng như quy hoạch chung xây dựng

- Huy động nguồn tiền BTGPMB của dân vào việc phát triển kinh tế - xã hội

- Xây dựng các khu tái định cư trước khi giải phóng mặt bằng Các khu TĐC phải phân biệt và phù hợp với từng đối tượng

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG NHỮNG VẤN ĐỀ KINH TẾ - XÃ HỘI NẢY SINH ĐỐI VỚI NGƯỜI NÔNG DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT TRONG

QUÁ TRÌNH CNH, HĐH Ở NGHỆ AN

2.1 Đặc điểm đất nông nghiệp và tâm lý người nông dân bị thu hồi đất ở Nghệ An

2.1.1 Đặc điểm đất nông nghiệp Nghệ An:

- Đất nông nghiệp Nghệ An chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số diện tích đất tự nhiên, đất sản xuất nông nghiệp lại chiếm tỷ lệ thấp

- Đất nông nghiệp hầu hết đã được giao quyền sử dụng đất cho các hộ gia đình theo Nghị định 64/NĐ-CP ngày 27 tháng 9 năm 1993 của Chính phủ

2.1.2 Tâm lý của người nông dân bị thu hồi đất ở Nghệ An

- Chưa yên tâm về chính sách chế độ bồi thường hỗ trợ, TĐC giải phóng mặt bằng của Nhà nước

2.2 Hiện trạng giải quyết những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh đối với người nông dân bị thu hồi đất ở Nghệ An trong quá trình CNH, HĐH

2.2.1 Vấn đề tái định cư cho người nông dân bị thu hồi đất

2.2.1.1 Tái định cư cho đồng bào dân tộc thiểu số bị thu hồi đất để xây dựng các nhà máy thủy điện

- Kết quả giải quyết bồi thường hỗ trợ tái định cư của một số nhà máy thủy điện lớn ( Xem bảng 2.7)

+ Trên cơ sở chính sách chế độ của Nhà nước các dự án đã xây dựng và phê duyệt phương án riêng cụ thể cho từng dự án

+ Về nhà ở TĐC : Nhà sàn bằng bê tông cốt thép

xi

+ Về hạ tẩng TĐC: Hạ tầng kỹ thuật đảm bảo; Hạ tầng xã hội như trường học bệnh xá bước đầu đáp ứng được yêu cầu

+ Về đất sản xuất cho các hộ: Chủ yếu là đất rừng, đồi núi trọc, đất sản xuất nông nghiệp có trên quy hoạch nhưng thực tế do thiếu nguồn nước, hoặc là đầm lầy

độ phèn cao, nên hầu như không canh tác được

2.2.1.2 Tái định cư cho các hộ nông dân bị thu hồi đất khu vực đô thị:

- Cấp đất ở TĐC mổi hộ được tiêu chuẩn 150m2, số chênh lệch được nhận bằng tiền Trong khi giá bổi thường không phù hợp với giá thị trường

- Các khu TĐC tập trung giành cho các hộ phi nông và sản xuất nông nghiệp

- Hình thức thực hiện TĐC cho các hộ nông nghiệp được thực hiện phân tán được người dân đồng tình ủng hộ

2.2.2 Vấn đề học tập nâng cao trình độ cho người nông dân

- Tỷ trọng lao động chưa qua đào tạo nghề chiếm 85,5 % vấn đề thách thức đang đặt ra cho Nghệ An

- Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An đã có các đề án đề án

hỗ trợ chuyên đề ngành nghề, giải quyết việc làm

- Kết quả hoạt động khuyến nông, khuyến (Xem bảng 2.9 và 2.10)

- Kết quả phát triển hệ thống các trường dạy nghề, và đào tạo nghề ( xem bảng 2.11)

2.2.3 Vấn đề việc làm, thu nhập của người nông dân bị thu hồi đất

- UBND tỉnh Nghệ An đã có quy định về hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, giải quyết việc làm cho người lao động thuộc diện thu hồi đất:

+ Ưu tiên đầu tư chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại các địa phương thu hồi đất, phát triển ngành nghề tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ, tạo thêm việc làm tại chỗ

+ Có chính sách tạo điều kiện các hộ còn đất có thể mở thêm các ngành nghề kinh doanh dịch vụ để tạo công ăn việc làm mới