Mục tiêu tổng quát của nghiên cứu này nhằm vận dụng các lý thuyết liên quan trong việc đánh giá hành vi dự định của nhà đầu tư cá nhân, doanh nghiệp niêm yết đối với việc sử dụng dịch vụ XHTNDN tại Việt Nam để có thể đưa ra các khuyến nghị để phát triển thị trường XHTNDN tại Việt Nam.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP.HỒ CHÍ MINH
NGUYỄN TRUNG HIẾU
PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH
NGHIỆP TẠI VIỆT NAM
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
Mã số: 9 34 02 01
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Hạ Thị Thiều Dao
TP HỒ CHÍ MINH – 2021
Trang 2TÓM TẮT
Luận án đưa ra mục tiêu nghiên cứu vận dụng các lý thuyết liên quan trong việc đánh giá hành vi dự định của nhà đầu tư cá nhân, doanh nghiệp niêm yết đối với việc sử dụng dịch vụ XHTNDN tại Việt Nam để có thể đưa ra các khuyến nghị để phát triển thị trường XHTNDN tại Việt Nam Luận án đã phân tích bối cảnh thực trạng hoạt động của thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp tại Việt Nam và so sánh với các quốc gia Châu Á khác Luận án cũng thực hiện khảo sát ý kiến của các cá nhân, từ đó đưa ra mô hình phương trình cấu trúc về hành vi dự định chấp nhận sử dụng xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp của các cá nhân tại Việt Nam Đồng thời, luận
án cũng ghi nhận ý kiến của các doanh nghiệp tại Việt Nam về đánh giá của họ đối với các tổ chức xếp hạng tín nhiệm tại Việt Nam và
dự định sử dụng dịch vụ xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp của các
tổ chức này Kết quả nghiên cứu cho thấy thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp Việt Nam mới chỉ đang trong giai đoạn khởi đầu, còn nhiều khó khăn và chưa có được các kết quả đáng kể So với các quốc gia Châu Á, Việt Nam đã “xuất phát sau” và còn nhiều vấn đề cần giải quyết Tuy nhiên, nhu cầu sử dụng dịch vụ xếp hạng tín nhiệm của các cá nhân là khá rõ rệt và có xu hướng tăng lên theo thời gian Đồng thời với đó, đánh giá của các doanh nghiệp về danh tiếng của tổ chức xếp hạng tín nhiệm tại Việt Nam là chưa thực sự cao, nhưng các ý kiến về triển vọng tương lai đang được đánh giá tốt
và mức độ sẵn lòng trả phí dịch vụ cũng đưa ra một kết quả đáng ghi nhận về thực trạng thị trường Từ kết quả nghiên cứu về mô hình SEM đối với hành vi dự định của cá nhân và doanh nghiệp trên thị trường, luận án đã đưa ra các khuyến nghị để phát triển thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp tại Việt Nam
Trang 31 CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
Được ra đời từ giữa thế kỷ thứ 19 khi Henry Varnum Poor đưa ra các báo cáo xếp hạng đầu tiên (năm 1860), các tổ chức xếp hạng tín nhiệm đã chứng tỏ vai trò quan trọng của nó trên thị trường tài chính thế giới (Cantor, 2004) White (2013) thấy rằng các nghiên cứu đối với thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp và các CRA càng lúc càng nhiều hơn và hoạt động xếp hạng tín nhiệm đã thể hiện vai trò quan trọng trong quá trình phát triển của các thị trường tài chính trên toàn thế giới
Tuy nhiên, sau cuộc khủng hoảng tài chính trên toàn thế giới trong giai đoạn 2007 – 2008, nhiều tác giả đã lập luận rằng các kết quả xếp hạng cao nhưng không chắc chắn đối với các sản phẩm tài chính hiện đại đã góp phần lớn vào tình trạng hỗn loạn của nền kinh
cơ quan quản lý; (ii) nghiên cứu xoay quanh việc đánh giá vai trò, hiệu quả của các tổ chức XHTNDN trên thị trường; (iii) tập trung xem xét đến hành vi của các CRA trên thị trường, rủi ro đạo đức Tuy nhiên, các nghiên cứu liên quan đến thị trường XHTN mới bắt đầu như Việt Nam là chưa cụ thể, các nghiên cứu chưa chứng minh được nhu cầu đối với hoạt động XHTN có thực sự cần thiết trong các điều kiện thông tin hạn chế hay không
Trang 4Tại Việt Nam, Vương Quân Hoàng và Trần Trí Dũng (2009)
đã chỉ ra thực trạng đến trước năm 2000 thì Việt Nam vẫn chưa có thị trường trái phiếu thứ cấp, mặc dù đã có phát hành trái phiếu chính phủ và trái phiếu doanh nghiệp Sau gần 20 năm hoạt động, các trái phiếu doanh nghiệp chưa thực sự phát triển (VCBS, 2016) Thị trường phát hành chưa gắn với hệ thống XHTN (HNX, 2016) vì thế thị trường trái phiếu vẫn mang bản chất thị trường tín dụng hơn là thị trường đầu tư công cụ nợ như các quốc gia trên thế giới, kéo theo nhu cầu bức thiết với việc đáp ứng nhu cầu XHTNDN tại Việt Nam
Nghị định 163/2018/NĐ-CP của chính phủ đã tạo hành lang pháp lý thông thoáng hơn cho thị trường trái phiếu doanh nghiệp Điều này đặt ra yêu cầu về minh bạch hơn nữa trên thị trường để có thể đẩy mạnh đà tăng trưởng và một trong những yếu tố quan trọng cần quan tâm chính là Việt Nam cần sớm có các CRA hoạt động hiệu quả (Nguyễn Việt Cường, 2019)
Quy mô phát hành trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam có
sự tăng trưởng mạnh kể từ năm 2016 đến năm 2020 (Bộ Tài chính, 2020) Các số liệu này chứng tỏ tiềm năng phát triển của thị trường trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam là rất lớn, nhưng với nhiều lý
do mà thị trường này vẫn chưa phát triển như kỳ vọng, trong đó có
lý do chính là sự vắng mặt của các CRA doanh nghiệp và các hoạt động XHTN trên thị trường Việt Nam (Nguyễn Thị Minh Huệ và Nguyễn Thị Thanh Hương, 2020) Lê Quang Cường (2007) đưa ra quan điểm rằng thị trường Việt Nam cần phải xây dựng tổ chức XHTN, nhưng vẫn có nhiều tranh cãi về việc này như của HNX (2016)
Thị trường XHTNDN Việt Nam trong một thời gian dài chỉ
có một số ít CRA được thành lập Tuy nhiên DCRA tại Việt Nam
Trang 5chỉ đưa ra số lượng báo cáo xếp hạng rất hạn chế sau nhiều năm thành lập càng chứng tỏ sự khó khăn trong phát triển thị trường Không chỉ vậy, thị trường XHTN doanh nghiệp tại Việt Nam cũng chưa đủ thu hút quan tâm của các GCRA với số lượng doanh nghiệp được GCRA xếp hạng là rất ít Do đó, bối cảnh thực trạng đạt ra nhiều thách thức cho việc phát triển thị trường XHTN Việt Nam (PTR, 2019; Nguyễn Thị Kim Thanh, 2011)
Từ các nghiên cứu nói trên cho thấy thấy những vấn đề lớn
đã được quan tâm và tìm hướng giải quyết Tuy nhiên, các nghiên cứu liên quan đến thị trường XHTN mới bắt đầu như Việt Nam là chưa cụ thể Vì vậy nghiên cứu xem xét cụ thể về thị trường XHTNDN ở Việt Nam và phát triển thị trường là một điều cần thiết
Mục tiêu tổng quát của nghiên cứu này nhằm vận dụng các lý thuyết liên quan trong việc đánh giá hành vi dự định của nhà đầu tư cá nhân, doanh nghiệp niêm yết đối với việc sử dụng dịch vụ XHTNDN tại Việt Nam để có thể đưa ra các khuyến nghị để phát triển thị trường XHTNDN tại Việt Nam Để thực hiện được mục tiêu tổng quát, luận
án thực hiện các mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: (i) phân tích bối cảnh thị trường XHTNDN Việt Nam; (ii) xác định các yếu tố tác động và mức độ hành vi dự định sử dụng dịch vụ của các doanh nghiệp, cá nhân trên thị trường XHTNDN Việt Nam; (iii) đề xuất các khuyến nghị có thể đưa ra từ kết quả nghiên cứu để phát triển thị trường XHTNDN Việt Nam Tương ứng với các mục tiêu này, câu hỏi nghiên cứu được xem xét lần lượt là:
Bối cảnh quy định pháp luật và hoạt động của các CRA doanh nghiệp trên thị trường XHTNDN Việt Nam như thế nào?
Trang 6Các nhà đầu tư cá nhân, doanh nghiệp tại Việt Nam có hành
Đối tượng nghiên cứu là hành vi dự định của nhà đầu tư cá nhân, doanh nghiệp niêm yết đối với việc sử dụng dịch vụ XHTNDN tại Việt có thể xem xét tác động đến sự phát triển của thị trường XHTNDN Việt Nam Phạm vi nghiên cứu với các yếu tố thuộc về chủ thể tham gia được thu thập thông tin trong giai đoạn 2014 – 2020 Đối với số liệu sơ cấp, nghiên cứu thực hiện thu thập từ bản câu hỏi trả lời từ mẫu nghiên cứu Đối với các số liệu thứ cấp chủ yếu được thu thập từ các nguồn của Chính phủ Việt Nam, ADB, WB, IMF, ACRAA
NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu này sử dụng kết hợp các phương pháp phân tích
để có thể có góc nhìn đa chiều từ các bên tham gia thị trường cũng như các yếu tố tác động đến sự phát triển của thị trường XHTNDN tại Việt Nam Trong đó chủ đạo là phương pháp thống kê mô tả và phương pháp mô hình cấu trúc Để gia tăng mức độ tin cậy của kết quả nghiên cứu với quy mô mẫu nhỏ, phương pháp ước lượng Bayes SEM được sử dụng đối chiếu với ML – SEM
Trang 71.5 ĐÓNG GÓP CỦA NGHIÊN CỨU
Về mặt thực tiễn, nghiên cứu hướng đến việc đóng góp bằng chứng thực nghiệm đối với mức độ đánh giá từ các doanh nghiệp, nhà đầu tư trên thị trường đối với hoạt động XHTNDN tại Việt Nam
Về mặt lý luận, nghiên cứu thực hiện khái quát hóa các lý thuyết liên quan đến thị trường và phát triển thị trường XHTNDN Nghiên cứu bổ sung các điểm mới về hướng tiếp cận phản hồi ý kiến
từ các chủ thể tham gia thị trường là các cá nhân và doanh nghiệp đối với CRA nói riêng và thị trường XHTNDN nói chung…
Chương 1 Giới thiệu nghiên cứu
Chương 2 Cơ sở lý thuyết về phát triển thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp
Chương 3 Phương pháp nghiên cứu
Chương 4 Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Chương 5 Kết luận và các khuyến nghị phát triển thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp tại Việt Nam
Trang 82 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH NGHIỆP
XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH NGHIỆP
2.1.1 XHTN doanh nghiệp và phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp
2.1.1.1 XHTN doanh nghiệp và thị trường XHTN doanh nghiệp
XHTNDN là một tiến trình đánh giá và phân loại mức độ tín nhiệm tương ứng với các cấp độ rủi ro khác nhau, mỗi kết quả xếp hạng là một sự phản ánh rõ ràng về khả năng thanh toán nợ của doanh nghiệp được xếp hạng, đồng thời XHTN còn là quá trình sử dụng các thông tin đã biết và thông tin hiện thời để dự báo kết quả tương lai (Ong, 2003) Thị trường XHTNDN là một thị trường được hình thành bởi sự tham gia của các nhà đầu tư, doanh nghiệp phát hành,
tổ chức XHTN và các bên liên quan khác để cung cấp các dịch vụ XHTNDN và thực hiện vai trò của thị trường trung gian thông tin trong nền kinh tế (European Union, 2016)
2.1.1.2 Phát triển thị trường XHTNDN
Trong nghiên cứu này, quan điểm của White (2013) kết hợp với Todhanakasem (2001) được sử dụng để làm rõ về phát triển thị trường XHTNDN tại Việt Nam thông qua việc đánh giá mức độ thu hút tham gia đầy đủ của các chủ thể trong thị trường cả về phía cung
và phía cầu, tạo nên phản ứng tích cực về hiệu quả của hoạt động XHTN và mở rộng hoạt động của các CRA trên thị trường
Ashcraft, Schuermann (2008), White (2002), White (2013)
đã khẳng định việc phát triển thị trường XHTNDN nói chung và các CRA nói riêng có ý nghĩa quan trọng Cụ thể là thị trường XHTNDN
Trang 9sẽ thực hiện hiệu quả vai trò chức năng chính là cung cấp dịch vụ thông tin (information services) và cung cấp dịch vụ giám sát (monitoring services) trên thị trường tài chính và nền kinh tế Trong
đó chức năng cung cấp dịch vụ thông tin là chức năng cơ bản, đầu tiên và quan trọng
2.1.2 Các chủ thể trong thị trường XHTN doanh nghiệp
2.1.2.1 Tổ chức xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp
2.1.2.2 Doanh nghiệp được xếp hạng tín nhiệm
2.1.2.3 Các chủ thể sử dụng kết quả xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp
- Các nhà đầu tư
- Các ngân hàng đầu tư, công ty chứng khoán
- Doanh nghiệp và tổ chức tài chính thực hiện hoạt động cho vay
2.1.2.4 Cơ quan quản lý nhà nước
2.1.3 Phát triển của các dịch vụ trên thị trường XHTNDN
Theo White (2010), S&P (2019), MIS (2019) thì các dịch vụ xếp hạng doanh nghiệp của CRA có thể rất đa dạng và có một số điểm khác biệt giữa các CRA, tuy nhiên các dịch vụ cốt lõi thì vẫn khá tương đồng Tựu chung có các sản phẩm cơ bản là xếp hạng doanh nghiệp phát hành nghĩa vụ nợ, xếp hạng nghĩa vụ nợ cụ thể và các dịch vụ khác liên quan đến XHTNDN
Trang 102.1.3.1 Xếp hạng doanh nghiệp phát hành (Issuer Credit Rating)
2.1.3.2 Xếp hạng nghĩa vụ nợ cụ thể (Issue Credit Rating) 2.1.3.3 Các dịch vụ khác liên quan đến xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp
2.1.4 Phát triển của các mô hình kinh doanh trên thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp
2.1.4.1 Mô hình nhà đầu tư trả phí dịch vụ (Investor-pay model)
2.1.4.2 Mô hình nhà phát hành trả phí dịch vụ (Issuer-pay model)
2.1.4.3 Mô hình đăng ký (Subscription model)
TRƯỜNG XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH NGHIỆP 2.2.1 Lý thuyết bất cân xứng thông tin và phát tín hiệu 2.2.2 Lý thuyết đại diện, chi phí giao dịch và trung gian thông tin
2.2.3 Lý thuyết về danh tiếng của tổ chức
2.2.4 Lý thuyết hành vi dự định
Trang 112.3 CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH NGHIỆP
2.3.1 Phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp dựa trên
sự thành lập và mở rộng các CRA doanh nghiệp
2.3.2 Phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp dựa trên hình thành nhu cầu thông tin về XHTN của nhà đầu tư 2.3.3 Phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp dựa trên gia tăng tác động của kết quả XHTN doanh nghiệp trên thị trường tài chính
2.3.4 Phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp dựa trên gia tăng sự tin tưởng từ doanh nghiệp phát hành vào danh tiếng của các CRA
2.3.5 Phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp dựa trên gia tăng tính chất cạnh tranh trên thị trường giữa các CRA
2.4 KHOẢNG TRỐNG TRONG NGHIÊN CỨU TRƯỚC
Một vấn đề đặt ra trong lược khảo các nghiên cứu trước chính
là khó khăn trong kết nối các nghiên cứu trước để phù hợp với mục tiêu nghiên cứu và thực trạng Việt Nam Trong khả năng tìm hiểu và lược khảo của tác giả, các nghiên cứu trước thiếu đi những nghiên cứu xem xét một cách cụ thể về phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp một cách đầy đủ trên các khía cạnh thị trường và các bên tham gia
Phần lớn các nghiên cứu trước được dựa trên các phương pháp sử dụng số liệu kết quả xếp hạng trong quá khứ, thiết lập trò chơi để đưa ra các giả định để lý giải cho sự vận hành của các CRA Sau đó là các nghiên cứu trước phần lớn đều đang xem xét tác động
Trang 12đến các chủ thể trên thị trường của CRA ở các thị trường đã phát triển như Hoa Kỳ, Châu Âu với các dữ liệu xếp hạng doanh nghiệp trong quá khứ đã có khoảng dữ liệu khá dài Với bối cảnh thực trạng các CRA tại Việt Nam, phương pháp này gần như không thể áp dụng
do thị trường không có số liệu thực tế XHTNDN đủ nhiều trong quá khứ Vì vậy các nghiên cứu này phù hợp với việc phát triển cơ sở lý thuyết cho nghiên cứu hơn là áp dụng nghiên cứu thực nghiệm Tại một số nghiên cứu ở thị trường mới nổi, việc tiếp cận dựa trên một
số ít CRA tại chính quốc gia đó Do đó, các khuyến nghị phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp được đưa ra dựa trên kinh nghiệm của các tác giả là chủ yếu Cuối cùng, việc nghiên cứu trực tiếp về các CRA, phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp tại Việt Nam đang thực sự thiếu hụt Với khả năng tiếp cận hạn chế của bản thân tác giả, các nghiên cứu về phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp Việt Nam là gần như rất hạn chế
Về phương pháp luận, phương pháp tiếp cận thực chứng nỗ lực để kiểm tra lý luận sử dụng thông qua một quá trình kiểm tra và diễn giải (Hirschheim & Klein, 1992) Cụ thể là thông qua việc xây dựng các giả thuyết, mô hình hoặc mối quan hệ nhân quả trong các cấu trúc và sử dụng các phương pháp định lượng có thể xảy ra để kiểm tra các mối quan hệ, đồng thời nhà nghiên cứu có thể tự do giải thích các mục tiêu (Chen & Hirschheim, 2004) Vì vậy nghiên cứu này sẽ thực hiện theo cách tiếp cận thực chứng trong đó dữ liệu được thu thập thông qua phương pháp khảo sát để kiểm tra tác động giữa các biến độc lập và phụ thuộc Nghiên cứu áp dụng phương pháp nghiên cứu định lượng vì nó giúp kiểm tra, thiết lập độ tin cậy và đánh giá giá trị của giả thuyết lý thuyết dựa trên các kiểm định, thử nghiệm và kỹ thuật đo lường (Blumberg, Cooper & Schindler, 2005)
Trang 13Ngoài ra các thang đo được xây dựng dựa trên các nghiên cứu trước,
đã đặt ra rõ ràng mối quan hệ giữa các cấu trúc cần thiết nên để khám phá dữ liệu liên quan và kiểm định thống kê thì khó có thể đạt được thông qua các phương pháp định tính (Collis & Hussey, 2003)
3 CHƯƠNG 3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Nguồn: Tác giả tổng hợp và đề xuất
Hình 3.1 Quy trình nghiên cứu đề nghị