BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP.HỒ CHÍ MINH Hoàng Bích Trâm MỘT SỐ BIỆN PHÁP TẠO HỨNG THÚ GÓP PHẦN NÂNG CAO KẾT QUẢ HỌC TẬP PHẦN HÓA HỮU CƠ LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP.HỒ CHÍ MINH
Hoàng Bích Trâm
MỘT SỐ BIỆN PHÁP TẠO HỨNG THÚ GÓP PHẦN
NÂNG CAO KẾT QUẢ HỌC TẬP PHẦN HÓA HỮU CƠ LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
Thành phố Hồ Chí Minh - 2014
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP.HỒ CHÍ MINH
Hoàng Bích Trâm
MỘT SỐ BIỆN PHÁP TẠO HỨNG THÚ GÓP PHẦN NÂNG CAO KẾT QUẢ HỌC TẬP PHẦN HÓA HỮU CƠ LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Chuyên ngành : Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS NGUYỄN THỊ KIM THÀNH
Thành phố Hồ Chí Minh - 2014
Trang 3LỜI CÁM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô giáo hướng dẫn – TS Nguyễn Thị Kim Thànhvà thầy – PGS.TS Trịnh Văn Biều đã khuyến khích, động viên và tận tình chỉ dẫn tôi trong suốt quá trình xây dựng đề cương và hoàn thành luận văn Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo khoa Hóa trường ĐHSP Tp HCM, trường ĐHSP Hà Nội đã truyền đạt cho chúng tôi nhiều kiến thức, kinh nghiệm quý báu trong quá trình học tập cũng như đã nhiệt tình giúp đỡ, giải đáp những khó khăn thắc mắc trong quá trình chúng tôi thực hiện luận văn tốt nghiệp này
Xin gửi lời cảm ơn Phòng Sau đại học - trường Đại học Sư phạm Thành phố
Hồ Chí Minh, đã tạo điều kiện thuận lợi để luận văn được hoàn thành đúng tiến độ
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các giáo viên và các em học sinh ở các trường trung học phổ thông đã giúp tôi trong quá trình tiến hành điều tra thực tế và thực nghiệm sư phạm
Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các bạn lớp Hóa B – K34 và các anh, chị, các bạn học viên cao học K23 trường Đại học Sư phạm Tp.HCM đã luôn nhiệt tình giúp
đỡ, đóng góp ý kiến và khích lệ tinh thần trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn
Cuối cùng tôi xin cám ơn các bạn thân, gia đình luôn luôn là chỗ dựa cho tôi trong những lúc khó khăn nhất để tôi có tinh thần học tập và hoàn thành tốt luận văn
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 9, năm 2014
Trang 4MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cám ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục các bảng
Danh mục các hình
MỞ ĐẦU 1
Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 5
1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 5
1.1.1 Những sách, báo, tạp chí nghiên cứu về hứng thú 5
1.1.2 Luận án, luận văn nghiên cứu về hứng thú 5
1.2 Quá trình dạy học 6
1.2.1 Khái niệm, cấu trúc, nhiệm vụ và bản chất của quá trình dạy học 6
1.2.2 Chủ thể, đối tượng và động lực của quá trình dạy học 9
1.2.3 Mối quan hệ giữa dạy và học 10
1.3 Những yếu tố góp phần nâng cao kết quả học tập của học sinh 10
1.3.1 Hình thành động cơ, hứng thú học tập cho học sinh 10
1.3.2 Dạy học tích cực 11
1.3.3 Đổi mới hình thức tổ chức, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập 17
1.4 Hứng thú trong dạy học 19
1.4.1 Khái niệm hứng thú 19
1.4.2 Con đường hình thành hứng thú 19
1.4.3 Biểu hiện của hứng thú 20
1.4.4 Phân loại hứng thú 21
1.4.5 Vai trò của hứng thú trong dạy học 23
1.4.6 Điều kiện để tạo hứng thú trong dạy học 23
1.4.7 Hứng thú của học sinh trong học tập chương trình hóa hữu cơ 25
Trang 51.5 Thực trạng việc gây hứng thú trong dạy học hóa học ở trường THPT 27
1.5.1 Mục đích điều tra 27
1.5.2 Đối tượng điều tra 27
1.5.3 Kết quả điều tra 28
Tóm tắt chương 1 31
Chương 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP GÂY HỨNG THÚ 32
2.1 Tổng quan về chương trình hóa hữu cơ lớp 11 THPT 32
2.1.1 Vị trí 32
2.1.2 Logic nội dung chương trình hóa hữu cơ 11 THPT 33
2.2 Những định hướng khi xây dựng các biện pháp tạo hứng thú 35
2.2.1 Phù hợp với nội dung bài học 35
2.2.3 Phù hợp với các đối tượng học sinh 36
2.2.4 Phù hợp với cơ sở vật chất 36
2.2.5 Phù hợp với thời lượng của bài học 37
2.3 Các biện pháp gây hứng thú học tập 37
2.3.1 Biện pháp 1 Thiết kế và sử dụng tình huống trong các bài học 37
2.3.2 Biện pháp 2 Sử dụng thí nghiệm tạo tình huống có vấn đề 41
2.3.3 Biện pháp 3 Hướng dẫn điều chế các chất hữu cơ có trong đời sống hằng ngày 48
2.3.4 Biện pháp 4 Sử dụng kiến thức lịch sử hóa học trong dạy học 54
2.3.5 Biện pháp 5 Tổ chức trò chơi học tập 56
2.3.6 Biện pháp 6 Sử dụng phương pháp dạy học theo góc 63
2.3.7 Biện pháp 7 Tổ chức viết báo nội bộ về hóa học 71
2.3.8 Biện pháp 8 Xây dựng bầu không khí lớp học thân thiện, vui vẻ, tích cực 76
2.4 Một số giáo án có sử dụng biện pháp gây hứng thú 78
2.4.1 Bài Ancol 78
2.4.2 Bài Phenol 90
2.4.3 Bài Anđehit 90
2.4.4 Bài Axit cacboxylic 90
2.5 Những điểm lưu ý khi vận dụng những biện pháp tạo hứng thú vào dạy học 96
Trang 62.5.1 Số lượng biện pháp sử dụng trong một tiết học phải phù hợp 96
2.5.2 Không sử dụng một biện pháp cho nhiều hoạt động 96
2.5.3 Biện pháp cần phù hợp với nội dung bài học 96
2.5.4 Phù hợp với trình độ của học sinh 97
Tóm tắt chương 2 98
Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 99
3.1 Mục đích thực nghiệm 99
3.2 Đối tượng thực nghiệm 99
3.3 Tiến hành thực nghiệm 99
3.4 Mô tả một số hoạt động của tiết dạy thực nghiệm 105
3.4.1 Hoạt động bài Ancol 105
3.4.2 Hoạt động bài Phenol 106
3.4.3 Hoạt động bài Anđehit 106
3.4.4 Hoạt độngbài Axit cacboxylic 106
3.5 Một số hình ảnh hoạt động của học sinh trong thực nghiệm sư phạm 107
3.6 Kết quả thực nghiệm 107
3.6.1 Kết quả điều tra ý kiến học sinh sau mỗi tiết học 107
3.6.2 Kết quả điều tra ý kiến HS lớp thực nghiệm về các biện pháp gây hứng thú đưa ra trong luận văn 109
3.6.3 Đánh giá sản phẩm học tập của HS các lớp thực nghiệm 112
3.6.4 Đánh giá kết quả học tập giữa các lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 115
3.6.5 Ý kiến của GV tiến hành thực nghiệm 125
Tóm tắt chương 3 127
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 128
TÀI LIỆU THAM KHẢO 132
Trang 7DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Tp HCM : Thành phố Hồ Chí Minh
Trang 8DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1 Số lượng phiếu thăm dò thực trạng việc gây hứng thú trong dạy học
ở trường phổ thông 27
Bảng 1.2 Kết quả điều tra sở thích của HS THPT phần Hóa hữu cơ 28
Bảng 1.3 Ý kiến HS yêu thích môn Hóa 28
Bảng 1.4 Ý kiến HS không yêu thích môn Hóa 29
Bảng 2.1 Hệ thống các tình huống lớp 11 33
Bảng 2.2 Hệ thống TN tạo tình huống có vấn đề 33
Bảng 2.3 Một số sản phẩm có thể hướng dẫn HS thực hiện 48
Bảng 2.4 Bảng tường trình làm nến 50
Bảng 2.5 Chiết suất tinh dầu hoa hồng 51
Bảng 2.6 Bảng tường trình nước rửa chén 53
Bảng 2.7 Kết quả trò chơi Bingo 58
Bảng 2.8 Tên gọi thông thường của axit 60
Bảng 2.9 Bảng điểm vòng bán kết 62
Bảng 2.10 Bảng điểm vòng chung kết 62
Bảng 2.11 Bảng phân công nhiệm vụ mỗi góc 58
Bảng 2.12 Bảng nhóm Error! Bookmark not defined Bảng 2.13 Phiếu học tập của góc xuất phát là góc phân tích 61
Bảng 2.14 Phiếu học tập của góc xuất phát là góc quan sát 64
Bảng2.15 Phiếu học tập của góc áp dụng 71
Bảng2.16 Kế hoạch thực hiện nội dung bài báo 74
Bảng 3.1 GV và các lớp T.N - ĐC 99
Bảng 3.2 Các bài kiểm tra T.N 116
Hình 3.3 Nhận xét của HS lớp T.N và ĐC sau mỗi tiết học 121
Bảng 3.4 Ý kiến của HS về điều chế các chất hữu cơ 118
Bảng 3.5 Ý kiến của HS về tình huống học tập 119
Bảng 3.6 Ý kiến của HS về TN tạo tình huống có vấn đề 121
Bảng 3.7 Ý kiến của HS về trò chơi học tập 119
Trang 9Bảng 3.8 Ý kiến của HS về bài báo nội bộ 121
Bảng3.9 Tư liệu HS sưu tầm 114
Bảng3.10 Kết quả bài kiểm tra số 1 115
Bảng3.11 Phân phối tần số, tần suất và tần số tích lũy bài kiểm tra số 1 115
Bảng3.12 Tổng hợp kết quả bài kiểm tra số 1 116
Bảng3.13 Tổng hợp các tham số đặc trưng bài kiểm tra số 1 61
Bảng3.14 Kết quả bài kiểm tra số 2 118
Bảng3.15 Phân phối tần số, tần suất và tần số tích lũy bài kiểm tra số 2 119
Bảng3.16 Tổng hợp kết quả bài kiểm tra số 2 119
Bảng3.17 Tổng hợp các tham số đặc trưng bài kiểm tra số 2 119
Bảng3.18 Kết quả bài kiểm tra số 3 120
Bảng3.19 Phân phối tần số, tần suất và tần số tích lũy bài kiểm tra số 3 120
Bảng3.20 Tổng hợp kết quả bài kiểm tra số 3 121
Bảng3.21 Tổng hợp các tham số đặc trưng bài kiểm tra số 3 122
Bảng3.22 Kết quả bài kiểm tra số 4 122
Bảng3.23 Phân phối tần số, tần suất và tần số tích lũy bài kiểm tra số 4 123
Bảng 2.24 Tổng hợp kết quả bài kiểm tra số 4 124
Bảng 2.25 Tổng hợp các tham số đặc trưng bài kiểm tra số 4 124
Trang 10DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 1.1 Mối liên hệ giữa các thành tố cơ bản để tạo thành cấu trúc của
QTDH 7
Hình 1.2 Sơ đồ mối liên hệ giữa dạy và học 10
Hình 1.3 Mô hình dạy học theo góc 11
Hình 1.4 Quy trình thực hiện dạy học theo góc 12
Hình 2.1 Cấu trúc logic chương Hiđrocacbon 33
Hình 2.2 Cấu trúc logic chương Hiđrocacbon no 33
Hình 2.3 Cấu trúc logic chương Hiđrocacbon thơm 34
Hình 2.4 Cấu trúc logic chương Ancol – Phenol 34
Hình 2.5 Cấu trúc logic chương Dẫn xuất halogen – Ancol – Phenol 35
Hình 2.6 Thí nghiệm etilen tác dụng với dd Br2 45
Hình 2.7 Thí nghiệm benzen tác dụng với dd Br2 45
Hình 2.8 Mô hình chiết suất tinh dầu tại nhà 51
Hình 2.9 Quy trình chiết suất tinh dầu tại phòng thí nghiệm 52
Hình 2.10 Sản phẩm tinh dầu được chiết suất 53
Hình 2.11 Trò chơi Bingo 58
Hình 2.12 Bảng đáp án trắc nghiệm 58
Hình 2.13 Sơ đồ quá trình thi đấu 61
Hình 2.14 Sơ đồ luân chuyển các góc 64
Hình 2.15 Trò chơi anh em ruột bài Ancol 79
Hình 3.1 Một số hình ảnh hoạt động của HS trong giờ học 107
Hình 3.2 Hình ảnh một số sản phẩm của HS Error! Bookmark not defined Hình 3.3 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra số 1 116
Hình 3.4 Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra số 1 116
Hình 3.5 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra số 2 118
Hình 3.6 Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra số 2 119
Hình 3.7 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra số3 121
Hình 3.8 Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra số 3 121
Hình 3.9 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra số 4 123
Trang 11Hình 3.10 Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra số 4 124
Trang 12MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trong tình hình xã hội toàn cầu hóa hiện nay, các quốc gia đều rất chú trọng đến nguồn nhân lực, bồi dưỡng và phát triển nhân tài Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề, Đảng và nhà nước ta đã rất quan tâm đến giáo dục, coi giáo dục là quốc sách hàng đầu, là nền tảng cho sự phát triển của đất nước Tại điều 24.2 Luật Giáo Dục
2005đã chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác,
chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp các đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”
Hóa học là môn khoa học thực nghiệm và lí thuyết Là môn học có thể gây được hứng thú cho học sinh nếu giáo viên biết khai thác các kiến thức và sử dụng các phương pháp dạy học phù hợp Tuy nhiên với chương trình giáo khoa nặng về kiến thức lí thuyết như hiện nay cùng với lượng thời gian được phân bố cho chương trình chỉ 2 tiết/tuần đối với lớp 10 và 2,5 đến 3 tiết/tuần đối với lớp 11,12 Nên việc đảm bảo truyền thụ đủ lượng kiến thức cho học sinh đã rất khó khăn khiến nhiều GV không quan tâm vận dụng các phương pháp dạy học tích cực vào bài giảng Điều đó khiến hầu hết học sinh cho rằng lí thuyết hóa học không dễ nắm bắt, bài tập hóa học lại rất khó vì vậy phần lớn học sinh chỉ học theo kiểu đối phó nên thật không phải dễ dàng khi tạo sự chủ động cho học sinh trong học tập môn Hóa học
Từ năm 2012 Sở Giáo dục và Đào tạo ban hành thi tuyển khối A1 (Toán, Lí, Anh) cho kì thi tuyển sinh Đại học và đã có một số lượng lớn thí sinh đã đăng kí thi vào khối A1 và một trong những nguyên nhân chính vì khối A1 không có môn Hóa học
Đó là thực trạng mà chúng ta cần phải quan tâm
Vậy vấn đề cần đặt ra ở đây là gì? Đó chính là giúp học sinh không cảm thấy áp lực với môn hóa và có sự yêu thích môn học, để làm được những điều đó phải gây được hứng thú học tập cho học sinh Vì dạy học phải gây được hứng thú học sinh sẽ có được niềm vui khi khám phá tri thức mới bên cạnh đó học sinh mới chủ động, tích cực, sáng tạo, nắm bắt kiến thức tăng cường khả năng tự học, tự tìm tòi kiến thức mới từ đó
sẽ nâng cao kết quả học tập của học sinh
Trang 13Trong mấy năm trở lại đây đã có rất nhiều tác giả đã nghiên cứu đề tài gây hứng thú cho học sinh ở THPT và THCS Phần lớn các tác giả nghiên cứu nội dung phần hóa vô cơ, một số tác giả nghiên cứu về bài tập gây hứng thú phần hóa hữu cơ Tuy nhiên chưa có tác giả nào nghiên cứu vào phần hóa hữu cơ THPT
Với những lí do trên, tôi đã quyết định chọn “MỘT SỐ BIỆN PHÁP TẠO HỨNG
THÚ GÓP PHẦN NÂNG CAO KẾT QUẢ HỌC TẬP PHẦN HÓA HỮU CƠ LỚP 11 THPT”là đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ của mình
2 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu cơ sở lý luận, thực tiễn và đề xuất các biện pháp tạo hứng thú phần hóa hữu cơ lớp 11 giúp học sinh yêu thích môn học từ đó tích cực, tự lực tìm tòi bổ sung nắm vững, hiểu sâu kiến thức góp phần nâng cao kết quả học tập
3 Nhiệm vụ của đề tài
- Tìm hiểu tổng quan về hướng nghiên cứu của đề tài
- Tìm hiểu, hệ thống hóa các kiến thức cơ sở lí luận của đề tài về:
+ Quá trình dạy học
+ Những yếu tố góp phần nâng cao kết quả học tập
+ Tạo hứng thú học tập
- Điều tra, đánh giá thực trạng việc sử dụng biện pháp tạo hứng thú trong dạy học hóa hữu cơ lớp 11 THPT
- Nghiên cứu những định hướng khi xây dựng các biện pháp tạo hứng thú
- Đề xuất một số biện pháp tạo hứng thú trong dạy học hóa học
- Xây dựng kế hoạch dạy học và thiết kế một số bài lên lớp có sử dụng các biện pháp đã nghiên cứu phần hóa hữu cơ lớp 11
- Thực nghiệm sư phạm để xác định hiệu quả, tính khả thi của những biện pháp và rút ra bài học kinh nghiệm
4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Các biện pháp tạo hứng thú cho học sinh khi dạy học phần hóa hữu cơ lớp 11 THPT
- Khách thể nghiên cứu : Quá trình dạy học hóa học ở trường THPT
Trang 145 Phạm vi nghiên cứu
- Nội dung nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu các biện pháp tạo hứng
thú cho học sinh và vận dụng vào thiết kế các bài lên lớp thuộc phần hóa hữu cơ lớp
11 THPT
- Thời gian nghiên cứu : từ tháng 9/2013 – 10/2014
- Địa bàn nghiên cứu: Một số trường THPT ở Đồng Nai và Tp Hồ Chí Minh
6 Giả thuyết khoa học
Nếu giáo viên biết lựa chọn và sử dụng các biện pháp tạo hứng thú một cách hợp
lí, linh hoạt, phù hợp với trình độ học sinh trong quá trình dạy học sẽ tạo sự thích thú lòng yêu mến môn hóa học đó chính là động cơ phát huy tính tích cực, tự lực học tập
từ đó nắm vững, hiểu sâu kiến thức góp phần nâng cao kết quả học tập
7 Phương pháp nghiên cứu
7.1 Các phương pháp nghiên cứu lý luận
- Đọc và nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài
- Sử dụng phối hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, phân loại, hệ thống hóa, khái quát hóa
7.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Thăm lớp, dự giờ, trò chuyện, trao đổi ý kiến với giáo viên và học sinh
- Phỏng vấn một số giáo viên
- Điều tra bằng phiếu hỏi
- Phương pháp thực nghiệm (Thực nghiệm sư phạm để kiểm nghiệm giá trị thực tiễn của các kết quả nghiên cứu và khả năng ứng dụng của những đề xuất)
7.3 Phương pháp toán học
- Phương pháp phân tích số liệu
- Phương pháp thống kê toán học
8 Đóng góp mới của đề tài
- Hệ thống một số vấn đề có tính lí luận cơ bản về hứng thú học tập
- Đề xuất những định hướng để xây dựng các biện pháp tạo hứng thú
- Đề xuất một số biện pháp tạo hứng thú cho học sinh khi dạy học phần hóa hữu
cơ lớp 11 THPT