Xây dựng hệ thống tư liệu hỗ trợ dạy học chủ đề tự nhiên trong môn tự nhiên và xã hội lớp 3

Những năm gần đây, định hướng phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa các hoạt động học tập của học sinh dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên: Học sinh tự giác, chủ động tìm tòi,

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA TIỂU HỌC

- -

ĐẶNG TRẦN NGÂN GIANG

Xây dựng hệ thống tư liệu hỗ trợ dạy học chủ đề

Tự nhiên trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

SƯ PHẠM TIỂU HỌC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong lĩnh vực giáo dục hiện nay, đổi mới phương pháp dạy học đã được

đề cập và bàn luận rất sôi nổi từ nhiều thập kỉ qua Các nhà nghiên cứu phương pháp dạy học đã không ngừng nghiên cứu, tiếp thu những thành tựu mới của lí luận dạy học hiện đại để đưa nền giáo dục nước ta ngày càng hiện đại hơn, đáp ứng nhu cầu học càng cao của con người Những năm gần đây, định hướng phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa các hoạt động học tập của học sinh dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên: Học sinh tự giác, chủ động tìm tòi, phát hiện và giải quyết vấn đề và có ý thức vận dụng linh hoạt, sáng tạo các

kĩ năng đã thu nhận được Đổi mới phương pháp dạy học cũng là thay đổi vai trò của người giáo viên Nếu như trước đây, GV có vai trò truyền thụ kiến thức cho học sinh và học sinh chỉ việc ghi chép không cần phải tư duy thì theo phương pháp hiện nay học sinh sẽ giữ vai trò trọng tâm, chủ động phát hiện kiến thức trên cơ sở hướng dẫn của giáo viên

Để quá trình dạy học trở nên hấp dẫn và có hiệu quả, kích thích sự hứng thú tìm tòi, khám phá ở học sinh, ngoài những tư liệu trong SGK, GV cần phải sưu tầm thêm nguồn tư liệu để bổ sung cho bài giảng của mình

Việc ứng dụng CNTT để tìm kiếm và khai thác nguồn tư liệu vào việc dạy học môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 ở trường Tiểu học còn rất hạn chế

Xây dựng hệ thống tư liệu hỗ trợ dạy học môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 là hết sức cần thiết và hữu ích nhưng hiện nay chưa có ai quan tâm và đề cập đến

Từ những lí do trên chúng tôi quyết định chọn đề tài “ Xây dựng hệ thống

tư liệu hỗ trợ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3” để nghiên cứu

Nếu sưu tầm và xây dựng một hệ thống tư liệu phong phú để giảng dạy môn

Tự nhiên và xã hội lớp 3 thì sẽ giúp cho giáo viên tổ chức tốt quá trình dạy - học kích thích sự tìm tòi, khám phá ở học sinh Từ đó góp phần nâng cao hiệu quả dạy học

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

Học sinh lớp 3 ở trường Tiểu học

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Hệ thống tư liệu để giảng dạy chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

- Xây dựng hệ thống tư liệu cần sưu tầm

- Thiết kế giáo án có sử dụng tư liệu

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của việc sử dụng tư liệu trong dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3

6 Phạm vi nghiên cứu

Do điều kiện khách quan về mặt thời gian nên chúng tôi chỉ tiến hành tìm hiểu và nghiên cứu đề tài ở khối lớp 3 trường Tiểu học Hải Vân, thành phố Đà Nẵng

7 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp điều tra

3 Giả thuyết khoa học

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

6 Phạm vi nghiên cứu

7 Phương pháp nghiên cứu

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài

Chương 2: Sưu tầm và xây dựng hệ thống tư liệu hỗ trợ giảng dạy chủ

đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

1.1.1 Tổng quan về hệ thống tư liệu

1.1.1.1 Các khái niệm cơ bản

 Hệ thống là gì?

Hệ thống là tập hợp các yếu tố có liên quan lẫn nhau hoặc tương tác lẫn nhau

 Tư liệu là gì?

Tư liệu là những thứ vật chất được con người sử dụng trong một lĩnh vực nào

đó, đôi khi cũng là tài liệu cho việc nghiên cứu Trong quá trình dạy học, tư liệu

là một loại thông tin mà dựa vào đó học sinh có thể tìm tòi, suy luận dẫn đến một kết luận tri thức

 Hệ thống tư liệu là gì?

Hệ thống tư liệu là tập hợp các thông tin, nội dung, kiến thức có liên quan lẫn nhau mà dựa vào đó GV có thể vận dụng để có phương pháp dạy học và sử dụng phương tiện dạy học phù hợp cho bài giảng của mình

Hệ thống tư liệu mà chúng tôi nghiên cứu ở đề tài này bao gồm: Kênh chữ,

kênh hình, kênh phim thuộc chủ đề Tự nhiên trong môn TN&XH lớp 3

1.1.1.2 Phân loại tư liệu

a Dựa vào hình thức cung cấp thông tin

+ Tư liệu ngôn ngữ: Ngôn ngữ nói, ngôn ngữ viết

+ Tư liệu phi ngôn ngữ: Hình ảnh, mô hình, sơ đồ

b Dựa vào nguồn cung cấp thông tin

+ Tư liệu khai thác từ các loại sách tham khảo

+ Tư liệu từ bài giảng, các luận văn, luận án

+ Tư liệu được khai thác từ các loại báo, tạp chí

+ Tư liệu từ các chương trình truyền hình

+ Tư liệu khai thác từ các đĩa CD

+ Tư liệu khai thác từ mạng internet

c Dựa vào mục đích sử dụng

+ Sử dụng để giảng dạy bài mới

+ Sử dụng để củng cố, ôn tập

+ Sử dụng trong kiểm tra, đánh giá

1.1.1.3 Tiêu chuẩn đánh giá tư liệu

a Tư liệu phải phù hợp với mục đích đề ra

Tư liệu thu thập được phải phù hợp với mục đích đề ra trước khi sưu tầm, sưu tầm cái gì và sưu tầm để làm gì? Mà mục đích đó phải dựa vào nội dung bài học cụ thể, thông qua việc xác định mục tiêu,phân tích nội dung và phương pháp giảng dạy nội dung đó

b Tư liệu phải ngắn gọn, rõ ràng, thời sự, hiện đại,chứa nhiều thông tin

Tư liệu phải ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu để giúp cho quá trình lĩnh hội kiến thức của học sinh nhanh hơn, hiệu quả hơn Tư liệu thu thập được phải cập nhật được các tri thức mới, mang tính thời sự, hiện đại, phù hợp với sự phát triển của khoa học công nghệ, của thời đại

Mặt khác, tư liệu như là các giá chứa đựng tư liệu thông tin trong đó, qua quá trình sư phạm GV có thể khai thác các thông tin đó ở nhiều khía cạnh khác nhau

c Tư liệu phải phát huy tính tích cực, khả năng tìm tòi, khám phá của HS

Để sử dụng các phương pháp mới, phương pháp tích cực không thể không có

tư liệu Chính điều này cũng đặt ra yêu cầu cho việc sưu tầm tư liệu phải mang tính sư phạm cao, mới lạ, hấp dẫn, tạo động cơ học tập cho HS Tư liệu thu thập được phải tạo ra được các hoạt động cho HS, nhóm HS nhằm phát huy các năng lực tư duy, tính độc lập, sáng tạo và khả năng tìm tòi, khám phá của HS

d Tư liệu phải sinh động, đẹp, dễ hiểu

Tư liệu giảng dạy phải mang tính mô phạm, lời lẽ giản dị, trong sáng, chính xác, ngôn ngữ, hàm xúc Các tranh ảnh, mô hình, phim…phải đẹp, không quá màu mè, rườm rà, phức tạp, tránh gây phân tán quá trình học tập của học sinh

1.1.1.4 Tầm quan trọng của tư liệu trong dạy học

a Tư liệu bổ sung cho nội dung SGK

Tư liệu góp phần làm cho kiến thưc ở SGK đầy đủ hơn, sâu, rộng hơn, đi sâu vào bản chất của sự vật, hiện tượng, giải thích, chứng minh, minh họa cho các kiến thức cô đọng ở SGK, …

b Tư liệu là biện pháp tạo ra các hoạt động để tổ chúc quá trình nhận thức của

HS

Tư liệu giúp GV thiết kế các hoạt động học tập để tổ chức quá trình nhận thức của HS, như sử dụng tranh ảnh để thiết kế phiếu học tập nhằm tổ chức hoạt động nhóm cho HS, …

c Tư liệu tạo sự hấp dẫn, hứng thú, kích thích sự tìm tòi, khám phá của HS

Tư liệu làm cho bài giảng của GV có nội dung phong phú, đa dạng, nhiều kiến thức mới lạ, nhiều hình ảnh, mô hình động, phim, … Do đó HS cảm thấy vui vẻ, phấn chấn, tham gia tích cực vào quá trình học tập

Tư liệu góp phần làm cho nội dung phong phú, đa dạng, đầy đủ và cập nhật hơn Nhờ đó mà GV có điều kiện để đổi mới phương pháp dạy học Họ luôn đặt

ra cho mình câu hỏi là phải sử dụng phương pháp dạy học nào để biến các tư liệu thu thập được thành các kiến thức để HS tiếp nhận một cách tích cực

1.1.2 Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh Tiểu học

Tri giác của học sinh Tiểu học mang tính đại thể, ít đi vào chi tiết và mang tính không chủ động, do đó các em phân biệt các đối tượng còn chưa chính xác,

dễ mắc sai lầm

Tính xúc cảm được thể hiện trong tri giác Những dấu hiệu, những đặc điểm nào của sự vật gây cho các em những cảm xúc thì được các em tri giác trước Vì vậy những gì trực quan, rực rỡ, sinh động thường được các em tri giác tốt hơn, dễ gây ấn tượng tốt hơn Tri giác và sự đánh giá không gian, thời gian của học sinh Tiểu học còn hạn chế Một số công trình nghiên cứu đã đi đến kết luận rằng : thường học sinh Tiểu học rất khó hiểu được về thời gian của các sự kiện, những niên đại lịch sử đối với các em thường rất trừu tượng

1.1.2.1 Đặc điểm về tư duy

Tư duy của học sinh các lớp đầu bậc Tiểu học là tư duy cụ thể, nhận thức bằng cách dựa vào đặc điểm trực quan của những đối tượng và hiện tượng cụ thể

Các phẩm chất tư duy chuyển dần từ tính cụ thể sang tư duy trừu tượng khái quát Khả năng khái quát hóa phát triển dần theo lứa tuổi, lớp 4, 5 bắt đầu biết khái quát hóa lý luận Tuy nhiên, hoạt động phân tích, tổng hợp kiến thức còn sơ đẳng ở phần đông học sinh Tiểu học

Ở cuối bậc Tiểu học, trẻ dần hình thành kĩ năng tổ chức, điều chỉnh chú ý của mình Chú ý có chủ định phát triển dần và chiếm ưu thế, ở trẻ đã có sự nỗ lực về ý chí trong hoạt động học tập

1.1.2.3 Đặc điểm về tình cảm, xúc cảm

Đối tượng gây cảm xúc cho học sinh Tiểu học thường là những sự vật, hiện tượng cụ thể, sinh động Vì vậy, để xây dựng tình cảm cho các em cần chú ý đến đặc điểm trực quan, hình ảnh cụ thể

Học sinh Tiểu học dễ xúc cảm, xúc động và khó kìm hãm cảm xúc của mình Tình cảm của học sinh Tiểu học mang tính cụ thể trực tiếp và luôn gắn liền với các sự vật hiện tượng sinh động, rực rỡ, Lúc này khả năng kiềm chế cảm xúc của trẻ còn non nớt, trẻ dễ xúc động và cũng dễ nổi giận Vì thế có thể nói tình cảm của trẻ chưa bền vững, dễ thay đổi

1.1.2.4 Đặc điểm về tưởng tượng

Ở các lớp đầu Tiểu học thì hình ảnh tưởng tượng còn đơn giản, chưa bền vững và dễ thay đổi Ở cuối bậc Tiểu học, tưởng tượng tái tạo đã bắt đầu hoàn thiện, từ những hình ảnh cũ trẻ đã tái tạo ra những hình ảnh mới Tưởng tượng sáng tạo tương đối phát triển, trẻ bắt đầu phát triển khả năng làm thơ, văn, vẽ tranh, Đặc biệt, tưởng tượng của các em trong giai đoạn này bị chi phối mạnh

mẽ bởi các xúc cảm, tình cảm, những hình ảnh, sự việc, hiện tượng đều gắn liền với các rung động tình cảm của các em

1.1.3 Mục tiêu, nội dung và các phương pháp dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn TN&XH lớp 3

Cấu trúc chương trình môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 cũng như các các khối

lớp 1, 2 đều gồm 3 chủ đề lớn: chủ đề Con người và sức khỏe, chủ đề Xã hội và chủ đề Tự nhiên, được phát triển đồng tâm và mở rộng dần theo nguyên tắc từ gần đến xa, từ đơn giản đến phức tạp Do thời gian và điều kiện không cho phép

nên đề tài chỉ đề cập và nghiên cứu chủ đề Chủ đề Tự nhiên môn TN&XH lớp 3

1.1.3.1 Mục tiêu chủ đề Tự nhiên trong môn TN&XH lớp 3

- Cung cấp cho HS một số kiến thức cơ bản ban đầu, thiết thực về một số sự vật, hiện tượng trong tự nhiên xung quanh có liên quan mật thiết đến HS

- Bước đầu hình thành và phát triển ở học sinh những kĩ năng: Quan sát, nêu thắc mắc, nhận xét, đặt câu hỏi,thông báo bằng lời nói hoặc hình vẽ những hiểu biết của mình về các sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên

- Hình thành và phát triển ở các em những thái độ và hành vi: Yêu thiên nhiên, biết bảo vệ và sống hòa đồng cùng thiên nhiên

1.1.3.2 Nội dung chủ đề Tự nhiên trong môn TN&XH lớp 3

Chủ đề Tự nhiên môn TN&XH lớp 3 gồm có những nội dung sau:

- Thực vật và động vật: Đặc điểm và cấu tạo của cơ thể động vật, thực vật

Sự khác nhau giữa thực vật và động vật Cho HS biết được thực vật đều là những cơ thể sống

- Mặt trời và trái đất:

+ Mặt trời: Nguồn sáng, nguồn nhiệt, vai trò của mặt trời đối với sự sống trên trái đất

+ Trái đất trong hệ mặt trời Mặt trăng và trái đất

+ Trái đất: Hình dạng và đặc điểm bề mặt và sự chuyển động của trái đất Ngày, đêm, năm, tháng, mùa

1.1.3.3 Một số phương pháp và hình thức tổ chức dạy học có thể sử dụng hệ thống tư liệu để dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn TN&XH lớp 3

a Phương pháp dạy học

Môn TN&XH lớp 3 là môn học được xây dựng trên tư tưởng tích hợp Môn học đã được hình thành từ các kiến thức về khoa học tự nhiên và khoa học xã hội Kiến thức bộ môn gần gũi và quen thuộc với học sinh Do đó, nhiệm vụ của giáo viên là giúp học sinh khai thác phát triển , hệ thống những hiểu biết đó thành tri thức khoa học Vì vậy việc vận dụng các phương pháp dạy học vào bài giảng của mình là hết sức cần thiết Trên tinh thần mới là là phát triển, kích thích

và phát huy vai trò chủ động, tích cực nhận thưc của học sinh

Phương pháp dạy học thích hợp để giáo viên có thể khai tác tối đa lợi ích của việc xây dựng hệ thống tư liệu vào việc giảng dạy chủ đề Tự nhiên trong môn TN&XH lớp 3: Phương pháp quan sát, Phương pháp trò chơi học tập

a.1 Phương pháp quan sát

Phương pháp quan sát là phương pháp trong đó HS sử dụng thị giác phối hợp với các giác quan khác để xem xét các sự vật, hiện tượng một cách có ý thức, có mục đích, có kế hoạch để thu thập thông tin về sự vật, hiện tượng nào đó

Phương pháp quan sát là phương pháp đặc trưng, thường được sử dụng trong dạy học môn TN&XH Học sinh quan sát chủ yếu là để nhận biết hình dạng, đặc điểm bên ngoài của cơ thể người, một số cây xanh, một số động vật hoặc để nhận biết các hiện tượng đang diễn ra trong môi trường tự nhiên và cuộc sống hằng ngày

Mục tiêu quan sát phải đơn giản, phù hợp với nhận thức và tư duy của học sinh Trong quá trình quan sát, giáo viên phải đặt câu hỏi ngắn gọn và rõ rãng để hướng học sinh vào các kiến thức cần tìm kiếm và phát hiện

Quan sát có ý nghĩa tích cực trong dạy học chủ đề Tự nhiên môn TN&XH lớp 3 và phù hợp trong việc vận dụng hệ thống tư liệu vào dạy môn học này vì: + Chủ đề Tự nhiên môn TN&XH lớp 3 có nội dung liên quan đến các sự vật, hiện tượng rất gần gũi với các em trong môi trường và cuộc sống hằng ngày Tư duy trực quan của các em thiên về trực quan hơn là tư duy logic

+ Thị giác là cơ quan có nhiều thần kinh nhất trong năm giác quan Nếu sử dụng tốt phương pháp quan sát trong dạy học sẽ rằng cho các em kĩ năng nghe, nói đáp ứng yêu cầu dạy học ở Tiểu học

+ Hệ thống tư liệu mà đề tài nghiên cứu gồm kênh hình, kênh chữ và kênh phim, trong quá trình dạy học rất phù hợp với phương pháp quan sát Nếu Giáo viên kết hợp khéo léo các tư liệu và phương pháp dạy học phù hợp vào bài giảng thì tiết học sẽ đạt hiệu quả

Tùy theo bài học cụ thể mà giáo viên có thể cho học sinh quan sát theo quy trình sau:

Bước 1: Xác định mục tiêu quan sát

Trong một bài học, các kiến thức mà học sinh cần lĩnh hội trong bìa không phải rút ra từ quan sát mà giáo viên cần phải sử dụng đan xen nhiều phương pháp khác Do đó giáo viên cần xác định rõ việc tổ chức cho học sinh quan sát

để nhằm đạt được mục tiêu kiến thức hay hình thành kĩ năng nào của bài học Học sinh cần nắm vững mục đích quan sát trước khi tiến hành

Bước 2: Lựa chọn đối tượng quan sát

Đối tượng quan sát là những tranh ảnh, mô hình, vật thật, là khung cảnh gia đình lớp học, cuộc sống địa phương, là cây cối, con vật và một số sự vật, hiện tượng diễn ra hằng ngày trong tự nhiên và xã hội Lhi chọn đối tượng quan sát, giáo viên nên ưu tiên chọn các vật thật

Bước 3: Tổ chức hướng dẫn học sinh quan sát

Tổ chức: Tùy theo nội dung và mục tiêu của bài học, số đồ dùng dạy học hoặc hiện trường vật thật mà có thể tổ chức cho học sinh quan sát cá nhân, theo nhóm hoặc cả lớp

Hướng dẫn của giáo viên: Tùy theo đối tượng để học sinh quan sát, giáo viên hướng dẫn cho các em sử dụng một hay nhiều giác quan để cảm nhận và phán đoán sự vật, hiện tượng( mắt nhìn, tai nghe, tay sờ, mũi ngửi ) Trình tự tiến hành quan sát cũng rất quan trọng, nên hướng dẫn học sinh quan sát tổng thể rồi mới quan sát bộ phận, chi tiết, quan sát bên ngoài rồi mới quan sát bên

trong Bảo đảm các hoạt động của học sinh đều được giáo viên uốn nắn, động viên, khích lệ kịp thời

Bước 4: Trình bày kết quả quan sát

Tổ chức cho học sinh trình bày kết quả quan sát theo nhóm hoặc theo cá nhân Giáo viên có thể nêu câu hỏi, cùng học sinh trao đổi để khẳng định và hoàn thiện kết quả quan sát

a.2 Phương pháp trò chơi học tập

Trò chơi học tập là trò chơi có nội dung gắn với các hoạt động học tập của học sinh

Trò chơi học tập giúp cho giờ học trở nên nhẹ nhàng, thoải mái, rèn kĩ năng nhanh nhẹn, phát huy tính tự giác và tích cực hơn ở học sinh Qua đó các em được hệ thống hóa và củng cố kiến thức

Trong dạy học chủ đề Tự nhiên môn TN&XH lớp 3, giáo viên linh hoạt xây dựng những tư liệu đã sưu tập được có nội dung liên quan đến bài học thành những trò chơi trong các hoạt động dạy học hoặc phần củng cố bài để giúp các

em hệ thồng lại kiến thức như: các câu đố vui, các đặc điểm cấu tạo của sự vật, hiện tượng, quan sát tranh ảnh thi tìm nhanh hoặc kể tên nhanh

b Hình thức học tập

b.1 Hình thức học tập cá nhân

Chỉ có hoạt động tích cực của mỗi cá thể mới là cơ sở của sự hình thành toàn

bộ nhân cách của học sinh vì vậy phải coi trọng cá thể hóa học tập

Ở lứa tuổi lớp 3, giáo viên phải nắm rõ trình độ của học sinh, phân biệt 3 loại đối tượng( học sinh khá giỏi, học sinh trung bình, học sinh kém) mỗi mootj học sinh đều có một đặc điểm riêng về tính cách và năng lực hoạt động trí tuệ để đề

ra những hình thức học tập cá nhân để giúp học sinh kém theo kịp chương trình, giúp đỡ học sinh trung bình khá giỏi tiến triển

Giáo viên cần phải vận dụng tư liệu vào hoạt động học phù hợp để vai trò cá nhân có thể hoạt động một cách tích cực và có hiệu quả

b.2 Hình thức học tập hợp tác theo nhóm nhỏ

Khi nào nên tổ chức cho học sinh hoạt động theo nhóm? Đó là khi đứng trước một tình huống có vấn đề mà cá nhân học sinh khó có thể giải quyết được, cần sự trao đổi và chia sẽ thông tin

Tùy vào tình huống có vấn đề mà chia nhóm thành nhóm đôi, nhóm 4 hoặc nhóm 6 Việc thảo luận nhóm thường kết hợp với làm phiếu học tập

Trong dạy học chủ đề Tự nhiên môn TN&XH lớp 3 có nhiều thông tin và kiến thức yêu cầu học sinh phải tự tìm ra tri thức dưới sự hướng dẫn của giáo viên

Hệ thống tư liệu đã sưu tập được có nhiều kiến thức mới liên quan đến bài học,

vì vậy trong dạy học giáo viên vận dụng tư liệu kênh hình sẽ phát huy khả năng làm việc nhóm của học sinh để học sinh dễ dàng lĩnh hội và tự tìm ra tri thức cho mình

1.1.4 Quy trình sưu tầm và xây dựng hệ thống tư liệu

Qua thực tiễn việc sưu tầm tư liệu và tham khảo các tác giả khác như: Huỳnh Thị Ngọc Ánh(2006), Nguyễn Thị Trúc Phương( 2008), … chúng tôi đề ra quy trình sưu tầm và xây dựng hệ thống tư liệu như sau:

Sơ đồ 1.1.Quy trình sưu tầm và xây dựng hệ thống tư liệu để giảng dạy

Bước 1: Xác định mục tiêu bài học

Bước 2: Phân tích nội dung bài học Bước 3: Chọn tư liệu cần sưu tầm Bước 4: Tiến hành sưu tầm tư liệu

Bước 5: Xử lí tư liệu

Bước 6: Xây dựng và phân loại hệ thống tư liệu

* Bước 1: Xác định mục tiêu bài học

Muốn xác định nôi dung bài học chúng ta cần nghiên cứu kĩ nội dung bài học, dựa vào chuẩn kiến thức kĩ năng để xác định sao cho thật trọng tâm nội dung bài học Mục tiêu bài học phải đảm bảo mức độ cần thiết

Ví dụ: Bài 48 ( trang 92 SGK)

Mục tiêu:

- Học sinh nêu được lợi ích của quả và chức năng của hạt

- Kể tên các bộ phận thường có của một quả

- Học sinh biết được có rất nhiều loại quả Chúng có màu sắc, hình dáng, kích thước và mùi vị khác nhau

- Học sinh biết yêu quý thiên nhiên, có ý thức chăm sóc cây cối để thu hoạch quả

* Bước 2: Phân tích nội dung bài học

Việc phân tích nội dung bài học là một việc làm thiết yếu trước khi soạn giáo

án Cần xác định được kiến thức nào cần thiết truyền đạt cho học sinh và có phương pháp truyền đạt kiến thức một cách phù hợp

* Bước 3: Chọn tư liệu cần sưu tầm

Chúng ta có thể dựa vào nội dung của bài, đặc điểm của HS, điều kiện cơ sở vật chất mà lựa chọn phương pháp cho phù hợp theo từng bài Khi lựa chọn phương pháp ta sẽ có cơ sở để tìm tư liệu

Ví dụ: Bài 52: Cá ( trang 100 SGK)

Các tư liệu cần sưu tầm như: một số hình ảnh, tranh vẽ về cá như cá đuối, cá mập, cá lóc, chép vàng, Thu thập thông tin về môi trường sống, nơi sống của các loài cá đồng thời để cho bài học thêm sinh động cần phải có các đoạn phim nhằm giúp cho HS có thể nhớ nhanh và nhớ lâu nội dung bài học

Bảng 1.1 Ví dụ hệ thống tư liệu cần sưu tầm

Bài

Tư liệu cần sưu tầm

52 Một số thông tin - Một số loài cá - Cách thở và di

liên quan về các loài cá

môi trường nước ngọt, nước mặn, nước lợ

chuyển của các loài cá

* Bước 4: Tiến hành sưu tầm tư liệu

Qua việc phân tích mục tiêu, nội dung và các tư liệu cần tìm của một bài học

cụ thể ta dễ dàng tìm ra các tư liệu cần thiết để thiết kế các hoạt động học tập của HS dựa trên nội dung bài học ở SGK

Tư liệu có thể sưu tầm từ nguồn tài liệu khác nhau như: Sách, báo, tạp chí, truyền hình, đĩa CD có sẵn, mạng internet,

Ví dụ: Bài 51: Tôm, cua( trang 98 SGK)

Bảng 1.2 Ví dụ nguồn tìm kiếm tư liệu

1 Kênh hình: Lợi ích của tôm và cua Sử dụng công cụ tìm kiếm

* Bước 5: Xử lí tư liệu

Những tư liệu thu được mới chỉ ở dạng thô vì vậy cần phải xử lí sơ bộ cho phù hợp với mục đích sử dụng trong dạy học

- Xử lí kênh chữ: Tóm tắt, lập dàn ý, chuyển kênh chữ thành sơ đồ, biểu

bảng

- Xử lí kênh hình: Cắt các phần không cần thiết, dịch và chú thích các từ bằng tiếng nước ngoài, đặt tên cho hình ảnh

- Xử lí kênh phim: Cắt, nối, thêm chữ, tắt âm thanh, lồng âm thanh vào phim

* Bước 6: Xây dựng và phân loại hệ thống tư liệu

Tư liệu rất phong phú và đa dạng do đó cần phải phân loại và xây dựng thành

một hệ thống tư liệu để dễ dàng cho việc lưu trữ, quản lí và sử dụng

Có nhiều cách phân loại, do đặc điểm và nội dung môn TN&XH nên tư liệu sẽ được phân loại theo bài

Sau khi phân loại chúng ta tiến hành xây dựng thành cây thư mục trong máy

vi tính Sau đó copy và paste các file vào các thư mục chứa nó Xây dựng xong chúng ta lưu trữ vào đĩa CD, DVD để bảo quản

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.2.1 Thực trạng về việc sưu tầm và sử dụng tư liệu của GV trong dạy học

môn TN&XH lớp 3 ở trường Tiểu học hiện nay

1.2.1.1.Kết quả điều tra

Chúng tôi tiến hành thăm dò 15 GV dạy khối lớp 3 ở 3 trường Tiểu học: Trường Tiểu học Hải Vân, trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi, Quận Liên Chiểu, thành phố Đà Nẵng, Trường Tiểu học Kim Đồng – Thăng Bình, Quảng Nam Kết quả điều tra ở bảng 1.3

Bảng 1.3 KẾT QUẢ THĂM DÒ GIÁO VIÊN

TT Vấn đề

Các phương án trả lời

Kết quả

1 Theo thầy (cô) nội dung

chương trình trong SGK

TN&XH lớp 3 hiện nay được

trình bày dưới dạng nào?

vẽ trong SGK, thầy cô có sử

dụng thêm tư liệu khác khi

giảng dạy không?

4 Nếu chọn “ không” xin cho

biết vì sao Thầy( cô) lại

không sử dụng thêm những

hình ảnh, tranh vẽ khác khi

giảng dạy

Vì hình vẽ trong SGK quá chi tiết

Số lượng hình trong SGK quá nhiều

Thời gian quá ít 1 6.7

5 Thầy (cô) có thường sưu tầm

thêm tư liệu để giảng dạy

6 Sưu tầm các tư liệu có liên

quan đến nội dung giảng dạy

từ các nguồn nào?

7 Thầy (cô) có thường xuyên sử

dụng giáo án điện tử để giảng

dạy không?

8 Theo Thầy (cô) việc sử dụng

giáo án điện tử với việc

không sử dụng giáo án điện

tử trong dạy họckhác nhau

như thế nào?

9 Thầy (cô) cảm thấy thái độ

của HS khi được học các tiết

1.2.1.1 Nhận xét

Theo đa số giáo viên, những hình ảnh, phim tài liệu… có tác dụng kích thích

HS hứng thú học tập, giúp HS hiểu vấn đề nhanh hơn và lâu hơn Do đó khi giảng dạy có sử dụng những hình ảnh, tranh vẽ thì HS hứng thú học tập(60%), thấy được tác dụng của tư liệu nên hầu hết GV có sử dụng thêm những hình ảnh tranh vẽ khác khi giảng dạy Tuy nhiên cũng có một số ít GV không sử dụng thêm tư liệu với lí do thời gian một tiết học quá ít không đủ để triển khai thêm nội dung

Là GV tất yếu phải soạn giáo án để giảng dạy, áp lực từ nhiều phía như nhà trường, tổ chuyên môn,tham gia công tác Đoàn thể… cùng với ý thức hoàn thiện mình và lòng tâm huyết với nghề, GV không thể dạy chay chỉ dựa vào SGK mà phải tham khảo tài liệu khác Vì lẽ đó mà co 100% Gv cần thêm tư liệu cũng như 100% GV có sưu tầm thêm tư liệu để giảng dạy

Tuy nhiên, việc sưu tầm và sử dụng tư liệu còn nhiều hạn chế thể hiện qua một số điểm sau: 60% GV thu thập tư liệu từ sách báo, hơn phân nữa số GV có sưu tầm tư liệu từ internet, sưu tầm từ băng đĩa thì rất ít… Từ đó cho thấy nguồn

hiệu quả về việc sử dụng bài giảng điện tử so với bài giảng thông thường thì ý kiến không đồng nhất: 33.3% cho là tốt hơn, 13.3% cho là như nhau, và hầu hết cho là tùy bài nhưng không có ý kiến nào cho là tốt hơn Chứng tỏ giáo viên đã không xác định được tác dụng của việc sử dụng giáo án điện tử, nhưng tất cả đều cho rằng thái độ của học sinh khi được học giáo án điện tử là rất hứng thú Khó khăn chủ yếu của GV trong việc soạn giáo án điện tử là thiếu phương tiện, mất nhiều thời gian thời gian để tìm tư liệu , có lẽ vì những lí do này mà chưa phát huy hiệu quả của việc sử dụng bài giẩng điện tử Do đó nếu có nếu có một hệ thống tư liệu để phục vụ giảng dạy thì sẽ phát huy được hiệu quả của việc dạy và học

Qua kết quả thăm dò cho thấy GV rất cần tư liệu và đã biết thu thập tư liệu trong việc giảng dạy chủ đề Tự nhiên trong môn TN^XH lớp 3 Tuy nhiên do đa

số GV còn gặp nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm và sưu tầm như: Thiếu phương tiện, mất thời gian, nguồn tư liệu còn hạn chế… Do đó, vệc sử dụng chưa mang lại hiệu quả thiết thực Vì vậy, nếu cos một hệ thống tư liệu phục vụ cho việc giảng dạy chủ đề Tự nhiên trong môn TN&xh lớp 3 thì sẽ giúp cho việc giảng dạy đạt kết quả hơn

1.2.2 Thực trạng về mức độ hứng thú của học sinh lớp 3 đối với tư liệu trong giờ TN&XH

1.2.2.1 Kết quả điều tra

Chúng tôi đã tiến hành điều tra trên 114 HS lớp 3 của 3 trường Tiểu học khác nhau: Trường Tiểu học Hải Vân, trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi, Quận Liên Chiểu, thành phố Đà Nẵng, Trường Tiểu học Kim Đồng – Thăng Bình, Quảng Nam Kết quả điều tra ở bảng 1.4

Bảng 1.4 KẾT QUẢ ĐIỀU TRA HỌC SINH

Sách có ít hình ảnh minh 0 0

1 sách nào hơn trong các

quyển sách sau đây?

họa Sách không có hình ảnh 0 0

thích HS hứng thú học tập và nếu GV biết khai thác tối đa hiệu lực của các hình ảnh thì kết quả dạy học sẽ cao hơn

Hơn 91.03% HS rất thích GV sử dụng nhiều hình ảnh, tranh vẽ khi giảng dạy

và khi GV sử dụng thì thái độ học tập của HS rất hứng thú Cho thấy HS rất hứng thú đối với tư liệu trong giờ TN&XH

Đa số các em được học qua máy chiếu Tuy nhiên chỉ học thỉnh thoảng hoặc rất ít, cho thấy việc áp dụng giáo án điện tử còn hạn chế Hơn 82% HS thích học trên máy chiếu

Qua kết quả điều tra cho thấy, HS rất hứng thú đối với tư liệu trong giờ TN&XH Vì vậy việc sưu tầm và xây dựng hệ thống tư liệu để giảng dạy trong môn TN&XH là rất cần thiết

1.2.3 Tiểu kết

Từ kết quả điều tra ta thấy:

Về giáo viên: Đa số GV cho rằng việc sưu tầm và sử dụng thêm các tài liệu

để làm phong phú thêm cho các tiết dạy là rất cần thiết, một số giáo viên đã thường xuyên sưu tầm thêm tài liệu cho tiết dạy của mình Bên cạnh đó cũng còn nhiều GV chưa có thói quen sưu tầm thêm tài liệu cho bài dạy của mình do nhiều nguyên nhân( thiếu phương tiện, mất nhiều thời gian, nguồn tư liệu còn hạn chế cũng như còn hạn chế trong việc truy cập internet ) Nhưng nhìn chung tất cả GV đều cho rằng việc sử dụng thêm tư liệu sẽ giúp cho HS có thái độ học tập tốt hơn tức là thấy được tác động tích cực của việc sưu tầm và sử dụng tài liệu

Về phía học sinh: Đa số các em đều tỏ ra hứng thú trong các tiết học có s ử dụng thêm các tư liệu ngoài SGK vì có nhiều tranh, ảnh đẹp, sinh động, các em được tiếp thu thêm những kiến thức mới ngoài những kiến thức được trình bày trong SGK và do đó khả năng khắc sâu kiến thức cũng cao hơn Bên cạnh đó cũng nhiều HS tỏ ra thờ ơ trong các tiết học có sử dụng tư liệu do nhiều nguyên nhân( lười học, mất kiến thức căn bản, hạn chế việc đọc viết ) vì thế GV cần phải biết lựa chọn PPDH thích hợp để phát huy tính tích cực, chủ động của HS Như vậy, qua kết quả điều tra ở cả 2 đối tượng ta thấy việc sưu tầm hệ thống tư liệu để giảng dạy môn TN&XH lớp 3 là rất cần thiết

CHƯƠNG 2:

SƯU TẦM VÀ XÂY DỰNG HỆ THỐNG TƯ LIỆU HỖ TRỢ DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN TRONG MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3

2.1 VAI TRÒ CỦA HỆ THỐNG TƯ LIỆU TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ

TỰ NHIÊN, MÔN TN&XH LỚP 3

Điều 24 Luật Giáo dục đã ghi rõ: Giáo dục Tiểu học phải đảm bảo cho học sinh có hiểu biết đơn giản, cần thiết về tự nhiên, xã hội và con người ” Tự nhiên, xã hội, con người là đối tượng nghiên cứu của các ngành khoa học tự nhiên và khoa học xã hội Phù hợp trình độ nhận thức của học sinh ở lứa tuổi 8 tuổi, các nội dung tự nhiên và xã hội Học sinh sẽ có những hiểu biết cơ bản, ban đầu về các sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên Vời mục tiêu và nội dung chương trình chủ đề tự nhiên, môn tự nhiên và xã hội lớp 3 ta nhận thấy rằng hệ thống tư liệu có vai trò rất quan trọng trong dạy học, nó trở thành công cụ, phương tiện dạy học hữu hiệu giúp học sinh tiếp thu bài học một cách chủ động, sáng tạo Những hình ảnh, những bức tranh, những âm thanh, những đoạn phim, những thông tin , đã giúp cho các em như được ngắm nhìn thế giới thật, nghe những âm thanh sống động những điều mà giáo viên khó có thể mô tả bằng lời Thông qua những tiết học chủ đề tự nhiên trong môn tự nhiên và xã hội lớp

3 có sử dụng hệ thống tư liệu phát huy được sự phát triển tư duy trực quan sinh động và phù hợp với con đường nhận thức của học sinh là từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn Đồng thời hệ thống tư liệu góp phần quan trọng trong việc cụ thể hóa những sự vật và hiện tượng đơn giản diễn ra trong tự nhiên, tạo ra môi trương học tập hoàn toàn mới

mà trong đó tính chủ động, sáng tạo của học sinh được phát triển cao, kích thích hứng thú học tập và khả năng khám phá tìm tòi của học sinh hơn là một tiết học đơn điệu Vì vậy nếu giáo viên biết phát huy vai trò của kênh hình và kênh phim trong hệ thống tư liệu để dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn TN&XH lớp 3 một cách có hiệu quả thì sẽ tạo ra môi trường học tập có sự tương tác hai chiều giữa

giáo viên và học sinh Học sinh sẽ hiểu bài nhanh hơn, nắm bài cắc hơn và ghi nhớ kiến thức lâu hơn

Ở lớp 3, khả năng nhận thức của các em còn nhiều hạn chế Tư duy của các

em chỉ là tư duy cụ thể bằng cách dựa vào những đặc điểm trực quan của những đối tượng và hiện tượng cụ thể Vì vậy hệ thống tư liệu đã phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí, đặc điểm nhận thức của các em: Tri giác, chú ý, tưởng tượng, ngôn ngữ Bởi vì bản thân tư liệu đã chứa đựng những tri thức, nhìn vào nhưng tranh ảnh các em có thể hiểu cũng như phân tích, nhận xét những sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên

Vai trò:

+ Tư liệu giúp học sinh dễ hiểu bài, hiểu bài sâu sắc và nhớ bài lâu hơn Bởi

tư liệu huy động được sự tham gia của nhiều giác quan, sẽ kết hợp chặt chẽ hai

hệ thống tín hiệu với nhau, tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu, giảm độ mệt nhọc, gây được những mối quan hệ thần kinh tạm thời khá phong phú do đó làm cho học nhớ lâu được những kiến thưc mà mình đã lĩnh hội

+ Tạo điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu dạng bê ngoài của đối tượng và các tính chất của chúng, chúng ta có thể tri giác trực tiếp tư liệu bằng các giác giác quan

+ Tư liệu giúp cụ thể những cái quá trừu tượng và giúp trừu tượng hóa những kiến thức phức tạp Trong dạy học, đôi khi có những sự vậy, hiện tượng và quá trình xảy ra trong đời sống mà học sinh không thể hoặc không có khă năng tiếp cận trực tiếp Vì vậy tư liệu là nguồn cung cấp thông tin quan trọng cho học sinh những tri thức, hiểu biết một cách chắc chắn và rõ ràng, chính xác và sâu sắc, tăng tính trực quan của đối tượng nhận thức làm cho quá trình nhận thức dễ dàng và hiệu quả hơn

+ Tư liệu làm sáng tỏ các vật phức tạp Đối với học sinh lớp 1, 2, 3, khi nói về cấu tạo bên ngoài của một cây con hay một hiện tượng nào đó các em rất mơ hồ Tuy nhiên khi sử dụng tư liệu đặc biệt là kênh hình khi dạy học, khi các em quan sát trực tiếp vật thật hoặc quan sát tranh minh họa thì các em dễ dàng tiếp thu và nêu tên được các bộ phận của con, vật đó

+ Kênh hình giúp học sinh thu nhận thông tin về các sự vật hiện tượng một cách sinh động, cụ thể và chính xác

+ Tư liệu góp phần làm sinh động nội dung học tập, nâng cao hứng thú học tập cho học sinh Ngoài ra nó còn tạo sự chú ý của học sinh trong quá trình học tập , góp phần cho giờ học sinh động, đỡ nhàm chán, đồng thời làm giảm sự căng thẳng, mệt mỏi của học sinh trong giờ học

+ Phát triển năng lực nhận thức của học sinh đặc biệt là năng lực quan sát, năng lực tư duy, phát triển những nét tính cách của các em như tính độc lập, sáng tạo, tính tò mò khoa học, tính thích khám phá và ham hiểu biết

+ Tư liệu giúp cho Giáo viên điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh và phát huy tính tích cực trong các hoạt đông dạy học

2.2 SƯU TẦM TƯ LIỆU CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN TRONG MÔN TỰ NHIÊN

VÀ XÃ HỘI LỚP 3

2.2.1 Hệ thống tư liệu cần sưu tầm

Sau quá trình nghiên cứu nội dung chương trình SGK và chuẩn kiến thức kĩ năng chủ đề tự nhiên môn TN&XH lớp 3, chúng tôi đã vạch ra hệ thống tư liệu

cần phải sưu tầm (Bảng 2.1)

Bảng 2.1 Hệ thống tư liệu cần sưu tầm

- Sơ đồ cây có hoa

- Sản xuất các vật dụng từ thân cây

Rễ cây các loại rễ cây khác nhau: Hình

dạng, kích thước, màu sắc

quá trình ra rễ của cây

Bài 44:

Rễ cây(tt)

- Chức năng và công dụng của một số loại rễ cây

- Chức năng và công dụng của một

số loại rễ

Bài 45:

Lá cây

- Đặc điểm bên ngoài của lá cây

hô hấp của lá cây

- Công dụng và chức năng của lá cây

- Quá trình thoát hơi nước

Bài 47 :

Hoa

- Một số câu đố trong phần trò chơi

- Công dụng và lợi ích của một số loài hoa

Bài 48:

Quả

- Đặc điểm chung của quả

- Công dụng của một số quả

- Bài hát Quả

Bài 49:

Động vật

- Đặc điểm của một số loài động vật

- Các nhóm động vật: Hoang dã, trong nhà

- Đoạn phim về thế giới động vật

Bài 50:

Côn trùng

- Đặc điểm, bộ phận bên ngoài của côn trùng

- Hình ảnh về cách phòng chống các côn trùng có hại

Bài 51:

Tôm, cua

- So sánh điểm giống và khác nhau giữa tôm và cua

- Các hoạt động nuôi đánh bắt, chế biến tôm cua

- Di chuyển của tôm và cua

Bài 52:

Cá

- Đặc điểm bên ngoài của cá

- Lợi ích của cá

- Sự phong phú, đa dạng của cá,đánh bắt và chế biến

- Cách cá di chuyển và thở

Bài 53:

Chim

- Bảng so sánh điểm giống nhau

và khác nhau của một số loài chim

- Các bộ phận của chim: lông vũ, mỏ

- Lợi ích của một số loài chim

- Bài hát: có con chim vành

khuyên

Bài 54:

Thú

- Điểm giống và khác nhau của một

-Tranh ảnh về hoạt động săn bắt thú rừng

- Đoạn phim Động vật hoang

-Tranh ảnh các loài thực vật và động vật

có trong thiên nhiên

- Các bộ phận của cây

Bài 58:

Mặt trời

- Vai trò của mặt trời đối với sự sống trên trái đất

- Vai trò của mặt trời đối với con người, động vật,

thực vật

- Hoạt động của con người

Bài 59:

Trái Đất-

Quả địa cầu

- Thông tin về hình dạng, khích thước của trái đất

- Một số phim ảnh đượ chụp từ vũ trụ

- Bảo vệ môi trường

- Đoạn phim được quay từ vũ trụ

- Hình ảnh môi trường bị ô nhiễm, săn bắt động vật trên trái đất

- Hình ảnh động

về sự chuyển động của các hành tinh trong

hệ mặt trời

- Hình ảnh vệ mặt trăng

- Bạn cần biết

- Một số hình ảnh ngày và đêm

- Đoạn phim trái đất được chiếu sáng và bị che khuất

Bài 64:

Năm, tháng,

mùa

- Kiến thức về các mùa trong năm

- Hình ảnh về thiên nhiên về các mùa trong năm

Bài 65:

Các đới khí

hậu

- Kiến thức về các đới khí hậu: quang cảnh, khí hậu

- Tranh ảnh về thiên nhiên về các đới khí hậu

Bài 66:

Bề mặt Trái

Đất

- Kiến thức về các lục địa và đại dương trên trái đất

- Hình ảnh liên quan đến bề mặt trái đất

Bài 67:

Bề mặt lục

địa

- Đặt điểm của bề mặt lục địa

- Hình ảnh liên quan đến bề mặt lục địa:

sông, suối, núi, rừng

- Đoạn phim sự sống của động thực vật trên bề mặt lục địa

Bài 68:

Bề mặt lục

địa(tt)

- So sánh giữa đồng bằng và cao nguyên

- Các hình ảnh về đồng bằng và cao nguyên, đồi núi

2.2.2 Tiến hành sưu tầm

2.2.2.1 Sưu tầm tư liệu từ sách, báo

- Hệ thống tư liệu cần sưu tầm trước hết là các tranh ảnh, thông tin có trong Sách giáo khoa, kiến thức mà học sinh Tiểu học nói chung và học sinh lớp 3 nói riêng cần lĩnh hội được chính là kiến thức trong SGK, hiện nay theo chuẩn kiến thức kĩ năng, yêu cầu cung cấp đủ kiến thức trong SGK là đáp ứng tố mục tiêu

dạy học Vì vậy, cần sưu tầm các tư liệu trong SGK và vận dụng giáo án điện tử vào việc giảng dạy

- Sưu tầm sách báo có nội dung liên quan đến chủ đề Tự nhiên môn TN&XH lớp 3

* Lưu ý các thông tin chính của sách về:

Năm xuất bản……… Nhà xuất bản……… Tác giả……… Tên sách: ………

- Sau khi tìm được các tài liệu liên quan, chúng ta tiến hành phân loại để tiện cho việc sưu tầm các tư liệu có từ tài liệu tham khảo Có thể phân loại như theo nội dung chương trình chủ đề Tự nhiên môn TN&XH lớp 3: Tư liệu liên quan đến thực vật, động vật, tư liệu liên quan đến mặt trời và trái đất

- Đọc và nghiên cứu kĩ nội dung cần tìm

- Ghi chép, lưu trữ các thông tin cần thiết

- Tổng hợp, lựa chọn thông tin tốt nhất và phù hợp nhất và biến thành kiến thức của mình

2.2.2.2 Thu thập tư liệu từ đĩa CD, VCD

- Thu thập các đĩa CD, được các nhà chuyên môn sưu tầm và bán thị trường

- Các đĩa CD, … được các GV sưu tầm trong quá trình dạy học, các học viên xây dựng trong quá trình làm luận văn,luận án,… được truyền tay

- Các đĩa CD của các nhóm giảng viên ở trường Đại học

Đây là những đĩa CD được xử lí sẵn, xây dựng thành một mảng tư liệu nào

đó về môi trường, thế giới xung quanh chỉ cẫn dùng cho phù hợp với mục đích của mình Tuy nhiên, số lượng đĩa CD không nhiều, vì vậy việc thu thập rất khó khăn

2.2.2.3 Khai thác tư liệu từ Internet

- Tìm kiếm thông tin chung

Đó là các thông tin chung, là các bài viết, sách điện tử… gồm cả kênh chữ và kênh hình, trong đó chủ yếu là kênh chữ

Sử dụng các địa chỉ web(ULR) cụ thể: http://www.wikipedia.com,

http://www.google.com.vn, http://tulieu.violet.com,

Chọn trang Web phù hợp với nội dung cần tìm Sau đó tìm kiếm thông tin và lưu trữ

- Tìm kiếm tư liệu thuộc kênh hình

Chúng ta có thể thu thập các loại tranh ảnh, mô hình có nội dung cần tìm hoặc liên quan từ các địa chỉ Web(ULR) cụ thể: http://www.bamboo.com.vn, http://tulieu.violet.com,

http://bài giang.violet.com,…

- Tìm kiếm phim

+ Có thể tìm kiếm phim từ trang Web:http://www.youtube.com.vn,

http://www.clip.vn, http:bee.net.vn,

+ Tìm kiếm thông tin và lưu trữ

* Lưu ý: Khi nhập từ khóa chúng ta nên nhập từ Video+ tên phim

2.2.3 Xử lí tư liệu

Những tư liệu thu được mới chỉ ở dạng thô vì vậy cần phải xử lí sơ bộ cho phù hợp với mục đích sử dụng trong dạy học và đảm bảo tính năng sư phạm

2.2.3.1 Xử lí tư liệu kênh chữ

Gồm các kĩ năng như: Tổng hợp, chọn lọc, phân loại các loại tư liệu dạng chữ văn bản Sau đó tổng hợp, chọn lọc lại và lưu trữ vào hệ thống tư liệu Chúng ta có thể lập đề cương, viết tóm tắt hay khái quát thành sơ đồ, mô hình hóa

2.2.3.2 Xử lí tư liệu kênh hình

Chỉnh sửa sơ đồ, hình ảnh, tổng hợp, chọn lọc và phân loại các tư liệu thuộc kênh hình

Nếu là hình ảnh được lấy từ các trang Web Tiếng Việt hay các đĩa CD Tiếng Việt, thì ta có thể sử dụng luôn mà không cần xử lí, chỉ cần tăng kích thước trực quan như phối màu, tăng (giảm) kích thước… theo ý đồ của mình

Đối với các hình ảnh chú thích bằng tiếng nước ngoài thì ta cần phải dịch thật chính xác, chú thích lại bằng tiếng Việt, cắt những phần không cần thiết,… có thể sử dụng phần mềm Paint, Adobe Photoshop, ACD Photo Edito để chỉnh sửa hoặc vẽ Textbox đánh ghi chú vào và chèn lên phần ghi chú tiếng nước ngoài

2.2.3.3 Xử lí tư liệu kênh phim

Đối với các đoạn phim, dùng Windows movie maker, HeroShort 3000 để cắt, nối, Rejump để nối phim, Cool Edit Pro để cắt nhạc,…

2.3 XÂY DỰNG HỆ THỐNG DẠNG CÂY THƯ MỤC CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3

2.3.1 Ưu điểm

- Quản lí tư liệu dễ dàng, thuận tiện

- Tư liệu được sắp xếp một cách có hệ thống nên vịc tìm kiếm dễ dàng, nhanh chóng

2.3.2 Hệ thống tư liệu dạng cây thư mục chủ đề Tự nhiên mô TN&XH lớp 3

Trước tiên chúng ta tạo cây thư mục bằng cách File/New/Folder Một thư mục lớn là: Hệ thống tư liệu, tiếp tục tạo các thư mục nhỏ bên trong lần lượt đó

là các bài, trong các bài sẽ có kênh chữ, kênh hình, kênh phim

Tư liệu dạy học môn TN&XH lớp 3

Bảng 2.2 Hệ thống tư liệu đã được sưu tầm

Hình 2.3 Nạn săn bắt động vật hoang dã

- Kênh chữ

Trong bài 51 Tôm cua, tư liệu kênh chữ được sưu tầm để đưa vào các hoạt động dạy học như thảo luận nhóm:

Các bộ phận Đầu, mình, chân, đuôi,…

Cấu tạo ngoài Bao phủ bằng một lớp vỏ cứng

Cấu tạo trong Không có xương sống

Đặc điểm chân Nhiều chân, chân phân thành các đốt

Các bộ phận Chân, mai, càng

Cấu tạo ngoài Cấu tạo bằng một lớp vỏ cứng

Cấu tạo trong Không có xương sống

Đặc điểm của tôm

- Kênh hình kết hợp với kênh phim

Hình 2.5 Một số loại rễ 2.4 SỬ DỤNG TƯ LIỆU TRONG GIẢNG DẠY CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3

2.4.1 Sử dụng trong kiểm tra bài cũ

Trong tiến trình dạy học, trước khi vào bài mới giáo viên hệ thống kiền thức cũ bằng cách kiểm tra kiền thức học sinh về nội dung bài học trước Giáo viên có thể sử dụng hệ thống tư liệu mà mình sưu tầm để áp dụng vào phần này:

Ví dụ: Bài 61: Trái đất là một hành tinh trong hệ mặt trời Trước khi học bài

mới Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát các hình ảnh trên bảng và trả lời câu hỏi: Em thấy gì trên bầu trời?

Rễ chùm có đặc điểm là có nhiều rễ mọc đều nhau thành chùm

Một số cây ngoài rễ chính còn có rễ phụ mọc ra từ thân hoặc cành

Một số cây có rễ phình to tạo thành củ, loại rễ như vậy được gọi là rễ củ

Rễ cọc có đặc điểm là gồm một rễ to, dài xung quanh rễ đó đâm ra nhiều rễ con

Hình 2.6 Bầu trời

Ví dụ 2: Trước khi dạy bài mới Thú, giáo viên kiểm tra kiến thức cũ dưới

hình thức cho Học sinh quan sát đoạn phim nói về hoạt động của các loài chim

và cho cả lớp thi nhau hoàn thành bảng phụ trên bảng:

Bảng 2.3 Bảng phân loại các loài chim

Loài biết bay

Loài biết bơi

Loài chạy nhanh

Ví dụ 3: Tiết trước giáo viên đã dùng tư liệu kênh chữ mà mình sưu tầm được

để giải thích hiện tượng ngày và đêm cho học sinh hiểu Tiết học sau bài 64: Năm, tháng, mùa,Giáo viên kết hợp với tranh vẽ để kiểm tra kiến thức cũ của học sinh:

H1: Giải thích vì sao có hiện tượng ngày và đêm trên Trái Đất ?

H2: Vì sao ngày và đêm trên Trái Đất lại luân phiên kế tiếp nhau không ngừng? Trả lời:

Khoảng thời gian phần Trái Đất được Mặt Trời chiếu sáng gọi là ban ngày, phần còn lại không được chiếu sáng gọi là ban đêm

Do Trái Đất luôn tự quay quanh mình nó, nên mọi nơi trên trái đất đều lần lượt có ngày và đêm kế tiếp nhau không ngừng

Thời gian để trái đất quay được một vòng quanh mình nó là một ngày Một ngày có 24 giờ

2.4.2 Sử dụng trong dạy bài mới

Sử dụng tư liệu để thiết kế các hoạt động học tập cho HS

- Cấu trúc của một hoạt động học tập:

+ Mục tiêu hoạt động học tập(GV đặt ra cho HS)

+ Cung cấp thông tin và phát lệnh(GV)

+ Xử lí thông tin HS tự tìm ra tri thức

+ Kết luận: Đơn vị kiến thức thu nhận được

- Dựa vào tư liệu thu được để bổ sung vào mục tiêu của hoạy động học tập

- Sử dụng tư liệu để thiết kế lệnh cho HS xử lí thông tin: Câu hỏi, phiếu học tập… Tùy vào đặc điểm nội dung bài học và điều kiện giảng dạy, đặc điểm, trình

độ nhận thức của HS mà sử dụng tư liệu để thiết kế các hoạt động học tập cho phù hợp

Ví dụ 1: Sử dụng tư liệu để đặt câu hỏi cho HS trong bài 47: Hoa

Yêu cầu HS quan sát tranh và cho biết tên các loài hoa mà em quan sát được

Hình 2.7 Một số loài hoa

Hỏi: Kể tên các loài hoa mà em biết?

Hỏi: Em có nhận xét gì về hình dạng và màu sắc của chúng?

+ Đặc điểm giống nhau và khác nhau của sông, suối và hồ:

Giống nhau: Đều là nơi có nước

Khác nhau: - Sông: Dòng nước chảy tương đối lớn, trên đó thuyền bè đi lại được

- Suối: Dòng nước chảy từ nguồn xuống các khe núi

- Hồ: Vùng đất trũng chứa nước, nước không lưu thông được

Ví dụ 3: Sử dụng tư liệu tổ chức hoạt động nhóm trong bài Trái đất là một hành

tinh trong Hệ mặt trời

Yêu cầu HS quan sát hình và thảo luận theo nhóm đôi

Hỏi: Trong hệ mặt trời có mấy hành tinh?

Hỏi: Từ mặt trời xa dần Trái đất là hành tinh thứ mấy?

Hình 2.9 Hệ mặt trời 2.4.3 Sử dụng trong củng cố bài học

Sử dụng các sơ đồ, khái quát, các dạng bài tập nhỏ hay trò chơi để củng cố bài học

Ví dụ 1: Sử dụng để củng cố kiến thức trong bài 45: Lá cây

Sơ đồ 2.1 Chức năng của lá cây

CHỨC NĂNG CỦA LÁ CÂY

?

?

?

Hoàn thành sơ đồ sau:

Chức năng của lá cây

Hình 2.10 Cấu tạo của ong

Ví dụ 3: Bài tập củng cố bài 51: Tôm, cua

So sánh đặc điểm giống nhau và khác nhau giữa tôm và cua

Bảng 2.4 So sánh đặc điểm giữa tôm và cua

Tôm

Cua

2.4.4 Sử dụng trong một số trò chơi học tập

Mỗi giáo viên có phong cách sư phạm riêng và việc vận dụng các tư liệu

có sẵn để đưa vào bài dạy của mình sao cho phù hợp với nội dung bài học phụ thuộc vào sự linh hoạt và khéo léo của người giáo viên Trò chơi học tập là một hình thức tổ chức học tập, ở hình thức này giáo viên có thể giúp cho học sinh vừa chơi vừa học Nếu giáo viên biết cách xây dựng những trò chơi khoa học sẽ cuốn hút và lôi kéo học sinh tham gia, đồng thời giúp cho học sinh củng cố kiến thức, nắm vững nội dung bài học và phát triển một số kĩ năng ở các em

Từ hệ thống tư liệu giáo viên có thể xây dựng thành những trò chơi có tên như: Trò chơi ô chữ, Bông hoa điểm 10, Điều bí mật… Hình thức chơi do giáo viên quy định chủ yếu cho học sinh chọn ô chữ hay ô số bí mật, ẩn đằng sau các câu hỏi có nội dung liên quan đến bài học được giáo viên sưu tầm dưới dạng câu thơ, câu vè …

Ví dụ 1: Bài 41: Thân cây Giáo viên có thể tổ chức trò chơi mang tên “ Ô

Nội dung câu hỏi tương ứng với các ô chữ:

Câu 1: Cây xanh lá cũng màu xanh

Già thì để bán, non dành nấu ăn?

Câu 2: Loại cây nghe rất thảo hiền

Dùng chế nước ngọt thơm nồng như cam?

Câu 3: Trông anh gút mắt cùng mình

Người anh sao lại láng trơn thế này?