Tìm hiểu phương pháp giáo dục thiếu nhi qua tác phẩm thời thơ ấu của macxim gorki

Tác phẩm Thời thơ ấu của nhà văn Macxim - Gorki cũng vậy, nó đi vào lòng người đọc thật nhẹ nhàng và sâu lắng với ý nghĩa giáo dục sâu sắc nói về sự chiến thắng tất yếu của cái thiện đố

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐÀ NẴNG KHOA GD TIỂU HỌC - MẦM NON



Đề tài:

TÌM HIỂU PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC THIẾU NHI

QUA TÁC PHẨM THỜI THƠ ẤU CỦA MACXIM - GORKI

Giáo viên hướng dẫn : ThS VÕ THỊ BẢY

Sinh viên thực hiện : HOÀNG THỊ PHƯỢNG

Đà Nẵng, tháng 5/2013

Lời cảm ơn

Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô - ThS Võ Thị Bảy đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành khóa luận

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm khoa, các thầy cô giáo Khoa Giáo dục Tiểu học - Mầm non cùng gia đình và bạn bè

đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi hoàn thành khóa luận

Do trình độ, kinh nghiệm còn hạn chế, thời gian không cho phép nên mặc dù chúng tôi đã có nhiều cố gắng song khóa luận vẫn khó tránh khỏi những thiếu sót Chúng tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng quý báu của quý thầy cô và các bạn để khóa luận được hoàn thiện hơn

Đà Nẵng, tháng 5 năm 2013

Sinh viên Hoàng Thị Phượng

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

3.1 Mục đích nghiên cứu 4

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4.1 Đối tượng nghiên cứu 4

4.2 Phạm vi nghiên cứu 4

5 Đóng góp của đề tài 4

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Cấu trúc của đề tài 5

PHẦN NỘI DUNG 6

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 6

1.1 Khái quát chung về văn học thiếu nhi 6

1.1.1 Khái niệm văn học thiếu nhi 6

1.1.2 Chức năng của văn học thiếu nhi 6

1.1.2.1 Chức năng giáo dục 7

1.1.2.2 Chức năng nhận thức 8

1.1.2.3 Chức năng thẩm mĩ 9

1.2 Macxim - Gorki và tác phẩm Thời thơ ấu 10

1.2.1 Khái quát cuộc đời và sự nghiệp của Macxim - Gorki 10

1.2.2 Vài nét về bộ ba tự truyện của Macxim - Gorki 11

1.2.3 Tác phẩm Thời thơ ấu 13

1.2.3.1 Tóm tắt tác phẩm 13

1.2.3.2 Giá trị nội dung 15

1.2.3.3 Giá trị nghệ thuật 18

1.3 Đặc điểm nhận thức lứa tuổi thiếu nhi 18

1.3.1 Tư duy 18

1.3.2 Trí nhớ 19

1.3.3 Tri giác 19

1.3.4 Tưởng tượng 20

1.4 Tầm quan trọng của phương pháp giáo dục trong việc giáo dục toàn diện nhân cách và trí tuệ ở lứa tuổi thiếu nhi 21

Chương 2 TÌM HIỂU PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC THIẾU NHI QUA TÁC PHẨM THỜI THƠ ẤU CỦA MACXIM - GORKI 23

2.1 Phương pháp giáo dục thiếu nhi qua tác phẩm Thời thơ ấu của Macxim - Gorki 23

2.1.1 Phương pháp giáo dục thiếu nhi bằng tình yêu thương 23

2.1.1.1 Phương pháp giáo dục thiếu nhi bằng tình yêu thương và sự tôn trọng 23

2.1.1.2 Phương pháp giáo dục thiếu nhi bằng việc lồng ghép qua những câu truyện cổ 29

2.1.1.3 Giáo dục thiếu nhi bằng cách nêu gương sáng 31

2.1.2 Phương pháp giáo dục thiếu nhi bằng bạo lực 36

2.1.2.1 Giáo dục thiếu nhi bằng đòn roi 36

2.1.2.2 Giáo dục thiếu nhi bằng cách đe dọa 51

2.2 Nhận xét 56

Chương 3 VẬN DỤNG MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC THIẾU NHI TRONG TÁC PHẨM THỜI THƠ ẤU ĐỂ GIÁO DỤC NHÂN CÁCH VÀ TRI THỨC CHO HỌC SINH TIỂU HỌC 61

3.1 Mục tiêu 61

3.2 Nội dung giáo dục 61

3.3 Vận dụng một số phương pháp giáo dục thiếu nhi trong tác phẩm Thời thơ ấu để giáo dục nhân cách và tri thức cho học sinh Tiểu học 61

3.3.1 Phương pháp phát huy tính độc lập, sáng tạo cho học sinh 62

3.3.2 Giáo dục tri thức và nhân cách học sinh qua việc vận dụng phương pháp

kể chuyện 74 3.3.3 Giáo dục học sinh bằng nhân cách của người thầy giáo 80 3.3.4 Giáo dục học sinh bằng cách khen thưởng và phê bình nghiêm túc, đúng mực 83

PHẦN KẾT LUẬN 89 TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Giáo dục lứa tuổi thiếu nhi là nhiệm vụ hàng đầu không chỉ của riêng ngành Giáo dục mà còn là nhiệm vụ của toàn xã hội Giáo dục thiếu nhi được xem là công việc xây dựng nền tảng của quá trình giáo dục con người, là bước đầu hình thành nhân cách, nhận thức cũng như tình cảm cho các em Như

V.A.Xukhomlinxki đã từng viết: “Đứa trẻ ngày hôm nay, sau này trở thành người như thế nào là tùy thuộc một phần quyết định ở chỗ các em đã trải qua thời thơ ấu như thế nào, ai là người dìu dắt em trong những ngày thơ bé, nh ững

gì của thế giới xung quanh đi vào trí óc và trái tim của em…” [14, trang 7]

Việc giáo dục thiếu nhi sẽ có tác động trực tiếp đến nhận thức và hành động của trẻ, không chỉ ở hiện tại mà còn tạo thành nhân cách của các em trong tương lai Chính vì vậy, thầy cô và các bậc phụ huynh cần phải đặc biệt quan tâm đến vấn

đề giáo dục thiếu nhi, để giúp các em trở thành những người vừa có trí tuệ vừa

có nhân cách đạo đức tốt, trở thành người có ích cho gia đình và xã hội Nhưng muốn việc giáo dục các em đạt hiệu quả thì trước tiên phải có phương pháp giáo dục thiếu nhi khoa học, phù hợp với thực tế xã hội, với đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi của thiếu nhi Phương pháp giáo dục chính là cách thức thực hiện, tổ chức

để người giáo dục truyền tải được những nội dung giáo dục đến với các em Vì thế, phương pháp giáo dục thiếu nhi đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục

trẻ ở gia đình cũng như trường học

Văn học thiếu nhi có vai trò quan trọng trong việc giáo dục toàn diện về đạo đức, trí tuệ, tình cảm thẩm mĩ cho học sinh Trong vườn văn học thiếu nhi nói chung, văn học thiếu nhi nước ngoài nói riêng cũng đã có những đóng góp quan trọng trong việc giáo dục trẻ Những tác phẩm văn học thiếu nhi nước ngoài luôn mang đến cho thiếu nhi cảm giác tươi mới, giúp các em mở rộng tầm mắt, hiểu biết thêm về các dân tộc trên thế giới, gieo vào lòng các em những hạt giống yêu thương và tinh thần đoàn kết quốc tế Có rất nhiều tác phẩm dành cho

thiếu nhi đã được dịch sang tiếng Việt và trở nên quen thuộc không chỉ với độc

giả nhỏ tuổi mà còn cả với người lớn Chẳng hạn như tác phẩm Không gia đình của Hectô Malô, Túp lều Bác Tom của Bitchơtô, Lời hứa danh dự của

Păngtêleep Mỗi tác phẩm đều mang đến bạn đọc một nội dung và ý nghĩa khác

nhau Tác phẩm Thời thơ ấu của nhà văn Macxim - Gorki cũng vậy, nó đi vào

lòng người đọc thật nhẹ nhàng và sâu lắng với ý nghĩa giáo dục sâu sắc nói về

sự chiến thắng tất yếu của cái thiện đối với cái ác trong cuộc sống Tác phẩm không những được độc giả ở mọi lứa tuổi trên khắp thế giới chào đón mà còn được được đánh giá rất cao ngay từ khi mới xuất hiện

Thời thơ ấu là một tự truyện viết về tuổi thơ của chính tác giả Qua tác phẩm,

Macxim đã khắc họa được hình tượng nhân vật chính là chú bé Aliôsa Nhờ tình yêu thương của những người tốt, cậu đã biết đấu tranh chống lại cái ác và luôn luôn hướng đến điều thiện, trong một cuộc sống tuổi thơ khó khăn, gian khổ, đầy rẫy bất công và những điều xấu xa Tác phẩm đã đề cao lòng nhân ái c ủa con người, nhờ lòng nhân ái mà hướng con người suy nghĩ và hành động đúng đắn, biết mơ ước và vươn lên để có một cuộc sống tươi đẹp Hơn thế nữa, tác phẩm còn mang đến cho thiếu nhi và cả người lớn những điều thú vị về trẻ thơ qua những tình bạn đẹp trong gian khổ, một thế giới nội tâm của trẻ với xúc cảm non nớt, những suy nghĩ ngây thơ và trong sáng Ngoài những giá trị giáo dục sâu sắc, tác phẩm còn mang đến cho các bậc phụ huynh, giáo viên những người quan tâm đến vấn đề giáo dục trẻ các phương pháp giáo dục thiếu nhi độc đáo và có ý nghĩa thực tiễn Những phương pháp giáo dục thiếu nhi đó thật phong phú và chính nó đã ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành tình cảm, nhận thức và các nét tính cách của chú bé Aliôsa trong suốt thời thơ ấu, góp phần tạo nên tài năng, nhân cách con người của nhà văn Nga vĩ đại - Macxim - Gorki

Chính vì những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Tìm hiểu phương

pháp giáo dục thiếu nhi qua tác phẩm Thời thơ ấu của Macxim - Gorki” để

nghiên cứu

2 Lịch sử vấn đề

Văn học thiếu nhi nước ngoài nói chung, nhà văn Macxim - Gorki cùng

tác phẩm Thời thơ ấu nói riêng đã có rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu,

trong phần này chúng tôi xin điểm qua một số công trình tiêu biểu như sau:

Nhiều tác giả, Vì tuổi thơ, nhà xuất bản tác phẩm mới, 1982 Tác phẩm đã

trình bày ý kiến của nhiều tác giả bàn về văn học viết cho thiếu nhi và việc bồi

dưỡng tâm hồn trẻ bằng thơ ca Trong số đó, có bài viết Mảng dịch văn học thiếu nhi đầy hứa hẹn trang 146 đã giới thiệu về những tác phẩm văn học thiếu

nhi nước ngoài được dịch sang tiếng Việt, trong đó có giới thiệu về nhà văn

Macxim - Gorki và tác phẩm Thời thơ ấu cùng những sáng tác khác của ông

Từ Đức Trịnh, Văn học nước ngoài phần 3, trường Cao đẳng Sư phạm

Nghệ An, 1994 Trong giáo trình này, tác giả đã giới thiệu về các nhà văn nổi tiếng trong nền văn học Nga Ở trang 55, tác giả đã khái quát về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của nhà văn Macxim - Gorki, trong đó có giới thiệu về bộ ba

tiểu thuyết tự truyện của ông và Thời thơ ấu là tập một của bộ ba tự truyện

Cao Đức Tiến, Đường Thị Hường, Văn học - Dự án phát triển giáo viên

Tiểu học, nhà xuất bản Đại học Sư phạm - nhà xuất bản Giáo dục, 2007, trang

195 Ở phần giới thiệu về văn học nước ngoài trong chương trình Tiểu học, giáo

trình đã trình bày khái quát về tác giả Macxim - Gorki và tác phẩm Thời thơ ấu

Nhiều tác giả, Ngữ văn 9 - tập một, nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam,

2012, trang 229 Sách đã giới thiệu bài đọc - hiểu Những đứa trẻ là đoạn trích được lấy ở chương IX trong tác phẩm Thời thơ ấu của Macxim - Gorki Ở phần

chú thích của bài học có giới thiệu sơ lược về cuộc đời cùng những sáng tác

chính của ông, trong đó có bộ ba tự truyện và Thời thơ ấu là tác phẩm nằm trong

bộ ba tự truyện đó

Như vậy, có thể nói đã có rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu về nhà

văn Macxim - Gorki cùng tác phẩm Thời thơ ấu Tuy nhiên, các tác giả này chỉ mới khái quát về cuộc đời, sự nghiệp cũng như nội dung tác phẩm Thời thơ ấu,

ít thấy có tác giả đề cập đến vấn đề tìm hiểu phương pháp giáo dục thiếu nhi có

trong tác phẩm, hoặc có tác giả đề cập đến nhưng chỉ đề cập một cách sơ lược để làm cơ sở nghiên cứu cho những vấn đề khác, chứ chưa đi sâu nghiên cứu vấn

đề này Vì vậy, đề tài này là một đóng góp nhỏ trong việc tìm hiểu các phương pháp giáo dục thiếu nhi, mục đích và ý nghĩa của việc sử dụng những phương

pháp giáo dục trong tác phẩm Thời thơ ấu, để tạo cơ sở cho thực tiễn giáo dục

học sinh lứa tuổi Tiểu học Những đề tài nghiên cứu trên là tài liệu tham khảo bổ ích cho chúng tôi trong quá trình thực hiện đề tài của mình

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Chúng tôi chọn đề tài Tìm hiểu phương pháp giáo dục thiếu nhi qua tác

phẩm “Thời thơ ấu” của Macxim - Gorki với mục đích nhằm tìm hiểu phương

pháp giáo dục thiếu nhi được thể hiện trong tác phẩm Qua đó, vận dụng một số phương pháp giáo dục thiếu nhi trong tác phẩm để giáo dục nhân cách và tri

thức cho học sinh Tiểu học

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được những mục đích nghiên cứu, đề tài này phải thực hiện các nhiệm vụ sau:

Nghiên cứu các cơ sở lí luận có liên quan đến đề tài

Tìm hiểu phương pháp giáo dục thiếu nhi trong tác phẩm Thời thơ ấu Vận dụng một số phương pháp giáo dục thiếu nhi trong tác phẩm Thời thơ

ấu để giáo dục nhân cách và tri thức cho học sinh Tiểu học

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Phương pháp giáo dục thiếu nhi trong tác phẩm Thời thơ ấu của nhà văn

pháp giáo dục thiếu nhi Qua đó, vận dụng một số phương pháp giáo dục thiếu nhi tích cực trong tác phẩm để giáo dục nhân cách và tri thức cho học sinh Tiểu học Đề tài cũng là tài liệu tham khảo cho giáo viên Tiểu học và các bậc phụ huynh

6 Phương pháp nghiên cứu

quan đến đề tài

có trong tác phẩm

trong tác phẩm nhằm tìm ra ý nghĩa của những phương pháp đó

7 Cấu trúc của đề tài

Phần mở đầu bao gồm các tiểu mục sau:

1 Lí do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5 Đóng góp của đề tài

6 Phương pháp nghiên cứu

7 Cấu trúc của đề tài

Phần nội dung gồm có 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung liên quan đến đề tài

Chương 2: Tìm hiểu phương pháp giáo dục thiếu nhi qua tác phẩm Thời thơ ấu của Macxim - Gorki

Chương 3: Vận dụng một số phương pháp giáo dục thiếu nhi trong tác

phẩm Thời thơ ấu để giáo dục nhân cách và tri thức cho học sinh Tiểu học

Phần kết luận

Tài liệu tham khảo

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Khái quát chung về văn học thiếu nhi

1.1.1 Khái niệm văn học thiếu nhi

Văn học thiếu nhi là một khái niệm mà cho đến nay chưa được thống nhất hoàn toàn, giữa các nhà nghiên cứu, trong giảng dạy văn học và giữa các nhà văn, nhà thơ

Văn học thiếu nhi bao gồm văn học dành cho thiếu nhi và các sáng tác của

các em nhỏ: “Văn học thiếu nhi là những tác phẩm văn học mà nhân vật trung tâm là thiếu nhi, hoặc được nhìn bằng “đôi mắt trẻ thơ”, với tất cả những cảm xúc, tình cảm mãnh liệt, tinh tế, ngây thơ, hồn nhiên, được các em thích thú, say

mê và có nội dung hướng đến việc giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, đặt nền móng cho sự hoàn thiện tính cách của các em thuộc những lứa tuổi khác nhau từ thuở

ấu thơ đến suốt cuộc đời” [3, trang 42]

Trong khóa luận này, chúng tôi tìm hiểu về tác phẩm văn học dành cho người lớn trong phạm vi đọc của thiếu nhi, nên chúng tôi sử dụng khái niệm văn học thiếu nhi theo Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Thi: “Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi là những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành riêng cho thiếu nhi Tuy vậy, khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác ph ẩm văn học thông thường (cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi, như Đôn Kihôtê của M.Xecvantex, Rôbinxơn Cruxô của Đêphô, Gulivơ du kí của Gi.Xuypt, Xpactac của R.Gôvahihôli, Túp lều của bác Tôm của Bichơ Xtâu v.v [2, trang 353]

1.1.2 Chức năng của văn học thiếu nhi

làm chất liệu để chiếm lĩnh, tái hiện thế giới Văn học cũng như mọi loại hình nghệ thuật khác có đối tượng là thế giới khách quan, con người, các quan hệ đa

dạng của con người với thực tại Văn học đi vào nhiều mặt của đời sống xã hội

và tiếp cận trẻ em qua nhiều hình thức đa dạng và phong phú Văn học thiếu nhi nằm trong sáng tác văn học nói chung nên nó mang đầy đủ những đặc điểm và chức năng của sáng tác nghệ thuật ngôn từ đó là: chức năng giáo dục, chức năng nhận thức và chức năng thẩm mĩ

1.1.2.1 Chức năng giáo dục

văn học nói chung và văn học dành cho thiếu nhi nói riêng Văn học có khả năng hướng con người vào một mục tiêu nhất định Nó hình thành cho con người một khả năng nhận biết cái đúng, cái sai, cái đẹp, cái xấu, cái thiện, cái ác… trong cuộc sống

Đối với văn học thiếu nhi, chức năng giáo dục giữ một vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách của trẻ Giáo dục cho thiếu nhi từ lâu đã trở thành mối quan tâm hàng đầu của tất cả mọi người và là trách nhiệm

của toàn xã hội Nhà thơ Hữu Thỉnh đã có ý kiến rằng: “Văn học thiếu nhi rất quan trọng và không thể thiếu Mỗi tác phẩm có giá trị được ví như một người thầy không những bồi dưỡng tâm hồn mà còn định hướng cho các em”

Ở lứa tuổi thiếu nhi, ý thức và tư duy các em đang hình thành, sự cảm nhận và thích ứng với thế giới bên ngoài chủ yếu thể hiện bằng cảm xúc và trí tưởng tượng Vì thế, không gì tác động mạnh mẽ đến các em bằng những lời ru

à ơi của mẹ, những câu chuyện cổ của bà… Từ văn học dân gian đến văn học viết, mỗi tác phẩm như một bài ca dịu ngọt, như một dòng suối tắm mát tâm hồn của trẻ Tình yêu thiên nhiên, yêu con người, yêu quê hương cũng từ đó mà đâm chồi nảy lộc Văn học giúp trẻ thơ khám phá ra những điều kì diệu của cuộc sống, những nét đẹp của thiên nhiên, của con người và sự hòa hợp của vạn vật Cảm nhận cuộc sống, thu thập kiến thức qua văn học chính là con đường tích cực và nhẹ nhàng nhất để giáo dục trẻ em trở thành những con người có sự phát triển toàn diện về nhân cách và trí tuệ

Văn học mang đến cho các em những điều tốt đẹp trong cuộc sống, những tấm lòng nhân ái qua những hình tượng nhân vật để từ đó các em học tập và trở thành người có ích cho xã hội Nhưng đồng hành với những điều tốt đẹp, các em cũng cần phải được nhìn thẳng vào những điều bất hạnh, những sự thật xót xa đang diễn ra trong cuộc sống Đến với văn học, trẻ không chỉ biết đến những nụ cười mà còn biết đến những giọt nước mắt, biết xót xa, đồng cảm với những

điều bất hạnh trên đường đời của một bạn nhỏ (Thời thơ ấu - M.Gorki), biết đau lòng khi thấy những chiến sĩ nhỏ tuổi hy sinh vì Tổ quốc (Tuổi thơ dữ dội - Phùng Quán), biết nỗi đau của người mẹ khi mất đi đứa con yêu dấu (Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ - Nguyễn Ngọc Thuần) và biết khát khao được sống (Chiếc

lá cuối cùng - O.Henry) Văn học không những giúp các em hiểu về cuộc sống,

hình thành được những tình cảm tốt đẹp mà còn giúp cho các em cảm thấy có trách nhiệm bản thân mình, với cuộc sống, biết nâng niu trân trọng những gì mà tạo hoá đã ban cho

Như vậy có thể nói, không một người thầy nào có thể dạy cho trẻ hết tri thức về cuộc sống và tình cảm con người nhưng văn học có thể mang lại điều kì diệu đó và sẽ đi theo các em suốt cuộc đời như một người thầy vĩ đại nhất

1.1.2.2 Chức năng nhận thức

Văn học phản ánh đời sống xã hội, giúp người đọc hiểu biết về cuộc sống

và con người Thông qua việc phản ánh hiện thực về con người và cuộc sống trong những mối quan hệ nhân sinh phức tạp, văn học giúp độc giả nhận thức về thế giới tư tưởng, tình cảm và tâm lí của con người Ngoài ra, văn học còn giúp con người tự nhận thức về bản thân mình qua việc tiếp xúc và lí giải những vấn

đề của đời sống, những biến cố, những số phận con người trong tác phẩm văn học Nói về chức năng nhận thức, văn học thiếu nhi phản ánh thế giới khách quan, giúp trẻ thơ hiểu về cuộc sống muôn màu Đó là những tri thức về thế giới loài vật, cây cỏ hoa lá, những tri thức về phong tục tập quán, những nét đẹp truyền thống và hiện đại Cũng chính điều này đã lí giải tại sao trẻ thơ có thể biết

được vô vàn tri thức lí thú thông qua những tác phẩm thần thoại, cổ tích, sử thi được ghi chép, lưu truyền hoặc các tác phẩm thơ, văn ngày nay

1.1.2.3 Chức năng thẩm mĩ

Chức năng thẩm mĩ của văn học bộc lộ ở chỗ nó có nhiệm vụ thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ, phát triển năng lực và thị hiếu thẩm mĩ của con người Văn học thể hiện chức năng thẩm mĩ bằng nhiều cách Nó thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ của người đọc bằng việc phản ánh cái đẹp vốn có trong tự nhiên, trong đời sống Cái đẹp trong hiện thực đi vào nghệ thuật được nhân lên rất nhiều Có thể nói mỗi hình tượng trong tác phẩm văn học là kết quả sáng tạo độc đáo của người nghệ sĩ sau quá trình công phu nhào nặn chất liệu tự nhiên Nhờ tiếp xúc với tác phẩm văn học, con người không chỉ nhận ra cái đẹp của tác phẩm mà còn biết khám phá cái đẹp của thế giới khách quan, tìm ra cái đẹp trong đời sống Chức năng thẩm mĩ là chức năng đem lại sự hưởng thụ cái đẹp cho con người Văn học thiếu nhi có nhiệm vụ thoả mãn nhu cầu thẩm mĩ, phát triển năng lực thẩm

mĩ và thị hiếu thẩm mĩ của trẻ em một cách toàn diện nhất với những thế mạnh riêng của nó Văn học nói chung và văn học thiếu nhi nói riêng đều phản ánh cái đẹp vốn có trong thiên nhiên một cách chọn lọc, khái quát kĩ lưỡng làm nhân đôi giá trị của hiện thực, sáng tạo cái đẹp mới vốn không có trong hiện thực Tác phẩm văn học thiếu nhi chứa đựng cái nhìn mới của trẻ thơ về thế giới tràn đầy

âm thanh, màu sắc, hình khối, ngôn ngữ Chức năng thẩm mĩ có vai trò rất lớn trong các chức năng của văn học nhưng không thể đề cao quá mức chức năng này bởi làm như thế sẽ sa vào quan niệm duy mĩ

Ba chức năng của văn học thiếu nhi có mối quan hệ mật thiết, gắn bó và

hỗ trợ cho nhau Văn học thiếu nhi với những cái hay, cái đẹp trong thiên nhiên cũng như cuộc sống giúp các em nhận thức được thế giới xung quanh một cách nhẹ nhàng và kích thích các em vươn lên trong cuộc sống Các nhân vật với những số phận được miêu tả sinh động, trong những tác phẩm văn học giúp cho thiếu nhi lớn lên về mặt cảm xúc và tâm hồn, hình thành được những phẩm chất tốt đẹp Những hình tượng nhân vật đẹp đẽ, nhân cách cao thượng, có lí tưởng

cho các em sự ngưỡng mộ, yêu mến và từ đó phát triển năng lực thẩm mĩ, tìm ra được những cái đẹp trong cuộc sống Như vậy, sự gắn bó hữu cơ của ba chức năng tạo cho văn học thiếu nhi một sức sống lâu dài, có tác động sâu xa, bền bỉ

và góp phần nuôi dưỡng tâm hồn thiếu nhi một cách toàn diện

1.2 Macxim - Gorki và tác phẩm Thời thơ ấu

1.2.1 Khái quát cuộc đời và sự nghiệp của Macxim - Gorki

Macxim - Gorki tên thật là Alêchxây Macximovich Pêskôp sinh ngày 28.3.1868 Ông sinh ra và lớn lên ở thành phố Ni-giơ-ni Nô-vơ-gô-rốt (nay là thành phố Gorki), bên bờ sông Von-ga, trong một gia đình lao động nghèo, bố mất sớm, mẹ đi bước nữa và mất lúc Aliôsa (tức Alêchxây Pêskôp) lên mười Cậu bé Aliôsa về ở với ông bà ngoại, được ít lâu sau thì phải bỏ nhà đi lang thang tự kiếm sống, học chưa hết cấp Một Aliôsa thông minh sắc sảo và ham đọc sách Aliôsa may mắn được bà ngoại - một người nhân hậu, yêu thương đùm bọc và giáo dục từ tấm bé nên ở cậu bé mồ côi này sớm hình thành một nhân cách đẹp, giàu lòng nhân ái

Hơn hai mươi năm đi lang bạt khắp nước Nga, làm đủ mọi nghề để kiếm sống vừa để tự học, Alêcxây Pêskôp đã trở thành đại văn hào Macxim - Gorki, được Viện hàn lâm khoa học Hoàng gia Nga bầu làm viện sĩ danh dự và trở thành một trong những bậc thầy văn hóa thế giới

Sự nghiệp của M.Gorki có thể chia thành các giai đoạn chính sau:

Giai đoạn thứ nhất: Trước Cách mạng Nga 1905, ông đã có những sáng tác đầu tay nổi tiếng như các truyện ngắn Makasudra, Bà lão Idecghin, Bài ca chim ưng, truyện vui Ba người, truyện dài Phoma Gorđeev, kịch Dưới đáy

Giai đoạn thứ hai: Những năm ở Mĩ (1905-1907), đây là giai đoạn M.Gorki viết tác phẩm Những cuộc phỏng vấn của tôi ở Mĩ, Người mẹ, kịch Những kẻ thù

Giai đoạn thứ ba: Sau cách mạng tháng Mười Nga (1905-1917), tiểu

thuyết Thời thơ ấu và tiểu thuyết Kiếm sống (tập 1 và 2 của bộ ba tự truyện của

M.Gorki), Những truyện ở nước Ý là những sáng tác tiêu biểu của M.Gorki trong

thời kì này

Giai đoạn thứ tư: Sau cách mạng tháng Mười Nga (1917-1936), đây là giai đoạn M.Gorki viết những tác phẩm nổi tiếng như: Những trường đại học của tôi (1922, tập thứ 3 của bộ ba tự truyện), Sự nghiệp của gia đình Actamônôv (1925), Cuộc đời của Clim Xamghin (4 tập được viết từ 1925 đến 1936 - năm

M.Gorki qua đời) Bên cạnh những sáng tác đó, M.Gorki còn viết hàng loạt bài

lí luận có ý nghĩa chỉ đạo sâu sắc vào thời kì chuẩn bị cho Đại hội nhà văn Liên

Xô lần thứ nhất (1934) như: Bàn về văn xuôi, Bàn về kịch, Bàn về ngôn ngữ, Bàn về xã hội hiện thực xã hội chủ nghĩa… M.Gorki mất năm 1936 vì bệnh lao phổi giữa lúc ông đang có dự định lớn về sáng tác và các mặt hoạt động khác

1.2.2 Vài nét về bộ ba tự truyện của Macxim - Gorki

Bộ ba tiểu thuyết tự thuật bao gồm: Thời thơ ấu (1913 - 1914), Kiếm sống (1914 - 1915), Những trường đại học của tôi (1922)

Thời thơ ấu được M.Gorki viết trong năm 1913 và 1914, là tập một của

bộ ba tiểu thuyết tự thuật, với nhân vật chính là Aliôsa (tên thân mật của M.Gorki hồi còn nhỏ, khi sống ở nhà ông ngoại) kể lại quãng đời thơ ấu của

mình khi sống trong gia đình ông ngoại từ năm 3 tuổi đến năm 12 tuổi

Kiếm sống được viết trong năm 1914 và năm 1915, là phần hai trong bộ

ba tự thuật của M.Gorki Tác phẩm miêu tả thời niên thiếu của Alêchxây Pêskôp (tức Gorki) từ năm 1878 đến 1884

Kiếm sống có lời tựa đề của tác giả: “Chúng tôi đã chết như đã sống” Tác

phẩm này xoay quanh nhân vật I-uri Tô-kin Tô-kin tìm kiếm đội tuyển bóng đá của thành phố Xtarưi-Gugiơ, một thành phố của Liên xô ở sát biên giới phía Nam Tháng 7 năm 1941 quân Đức ập tới, các cầu thủ bóng đá cùng một số bạn

bè tập hợp lại thành một tổ chức hoạt động sau lưng địch Tổ chức do Tô-kin lãnh đạo đã hoạt động dũng cảm và giết nhiều địch Nhưng rồi những người nòng cốt của tổ chức bị địch bắt và giết hại Chỉ có Tô-kin thoát được và sau đó tham gia Hồng quân, làm trung úy Chiến tranh kết thúc, anh bị bắt vì anh bị

nghi ngờ là phản tổ chức và phản Tổ quốc Sau đó, anh được thả vì không có bằng chứng gì Anh sống đau khổ, dằn vặt, cuối cùng cũng được minh oan và được nhận huân chương Nhưng khi huân chương được gửi đến nơi anh ở, anh

đã mất trước đó hai ngày Tác phẩm mang một giá trị tư tưởng cao, nói lên một quan niệm sống, một thái độ theo cách nhìn duy vật của con người yêu Tổ quốc

xã hội chủ nghĩa

Những trường đại học của tôi là tác phẩm lớn đầu tiên của M.Gorki trong thời đại mới, thời đại Xô Viết M.Gorki viết Những trường đại học của tôi chủ yếu vào năm 1922, đó là tập cuối của bộ ba tự thuật của ông Những trường đại học của tôi phản ánh cuộc sống của Alêchxây Pêskôp (M.Gorki) ở Kazan (1884

- 1888) và ở làng Kraxnôviđôvô trên sông Von-ga (từ tháng 6 đến tháng 9 năm 1888)

Thời thơ ấu và niên thiếu Pêskôp đã trải qua những chuỗi ngày gian khổ Nhưng sau cuộc sống cực nhọc ấy, chàng thanh niên Pêskôp đã có những ước

mơ về cuộc sống tươi đẹp và nhân đạo Pêskôp đã tới Kazan để thi vào trường đại học Nhưng để khỏi chết đói, Pêskôp phải bắt đầu cuộc sống lăn lộn ngoài cánh cổng trường đại học Nơi bến cảng, trong nhà trọ sinh viên, tại lò bánh mỳ, trên sông Von-ga Giữa những công nhân khuân vác, những kẻ giang hồ, gã ăn cắp chuyên nghiệp, tay thợ bánh mì… và họ trở thành những người thầy dạy

Pêskôp trong những trường đại học đường đời Sau đó, Alêchxây Pêskôp đến

sống tại làng Kraxnôviđôvô và tìm thấy con đường cho công cuộc kiếm tìm cuộc sống tươi đẹp của mình, từ kế hoạch của Rômat Nhưng kế hoạch đó chỉ là ý định thể hiện đường lối hòa bình, những lí tưởng cũ của phái dân túy, chứ chưa phải là giải quyết những nhiệm vụ cách mạng cụ thể đương thời Pêskôp tiếp tục

rời làng Kraxnôviđôvô, tiếp xúc với những con người mới, tư tưởng mới Những trường đại học của tôi là một bài ca lao động, ca ngợi lao động sáng tạo của con

người với những hình thức lao động khác nhau: lao động chân tay, lao động trí

óc và thẩm mĩ có ở trong tác phẩm

1.2.3 Tác phẩm Thời thơ ấu

Thời thơ ấu là tập một của bộ ba tiểu thuyết tự thuật với nhân vật chính là

Aliôsa (tức Alêchxây Pêskôp) kể lại thời thơ ấu của mình từ năm 3 tuổi đến năm

12 tuổi Thời thơ ấu gồm 13 chương, kể lại quãng đời của Aliôsa từ khi bố mất,

cùng mẹ đến ở nhờ nhà ông bà ngoại, rồi mẹ đi lấy chồng khác, sau đó mẹ ốm

và qua đời Ông ngoại đuổi Aliôsa vào đời kiếm sống

1.2.3.1 Tóm tắt tác phẩm

“Thời thơ ấu” là những trang hồi kí của cậu bé Aliôsa về một tuổi thơ đau

buồn và sóng gió Mở đầu câu chuyện cuộc đời của Aliôsa là cái chết của người

bố cậu tên là Macxim

Sau biến cố đau buồn đó, Aliôsa cùng mẹ Vacvara và bà ngoại Akulina trở về quê, sống ở nhà ông ngoại Kasirin Ít lâu sau, người mẹ yêu dấu cũng bỏ

đi mất, để mình Aliôsa ở lại sống với ông bà và các cậu Ông ngoại Kasirin giáo dục Aliôsa một cách nghiêm khắc bằng những trận đòn khủng khiếp, khiến cậu rất sợ hãi và trở nên lì lợm Nhưng may mắn thay, Aliôsa lại được bà ngoại Akulina, một người hiền lành, hết lòng thương yêu, chăm sóc và nuôi dưỡng tâm hồn cậu bằng những câu chuyện cổ tích Chính tấm lòng nhân hậu, biết yêu thương và những câu chuyện cổ tích, bà đã giáo dục Aliôsa trở thành một người

có nhân cách cao đẹp Cuộc sống ở nhà ông ngoại với những cuộc cãi vã, đánh nhau tranh giành gia tài của hai người cậu ruột Mikhain và Iakôp, những trận đòn của ông ngoại để giáo dục Aliôsa, cái chết của anh Txưganôc và mợ Natalya

đã để lại trong Aliôsa những kí ức đau buồn Sau khi chia gia tài cho các cậu, ông ngoại Kasirin chuyển nhà đến phố Pôlêvaia Ông ngoại bắt đầu dạy Aliôsa học chữ cái và Thánh thi Chẳng bao lâu, ông lại bán nhà và chuyển gia đình về sống ở Kanatnaia trong một ngôi nhà mới đầy những người thuê trọ Trong số những người ở trọ, Aliôsa kết thân với bác Tốt lắm, một người trầm lặng Bác cũng rất yêu quý, tôn trọng Aliôsa và dạy cho cậu rất nhiều điều về cuộc sống Nhưng ông ngoại cấm Aliôsa đến gặp bác Tốt lắm và ông đã đuổi bác đi khiến cho cậu rất buồn Bên cạnh Aliôsa vẫn luôn có bà ngoại Akulina yêu thương

chăm sóc khi đau ốm Bà vẫn thường tâm sự với Aliôsa chuyện gia đình, kể cho Aliôsa về bố Macxim của cậu là một người vui tính, hiền lành và giàu lòng nhân

ái Sau một thời gian dài, mẹ Vacvara trở về, Aliôsa vui mừng khôn xiết Cậu sống với mẹ chưa được bao lâu thì mẹ đi lấy chồng khác Bố dượng của Aliôsa

là Epgêni, cậu căm ghét người này và rất buồn khi mẹ đi Matxcơva cùng bố dượng Không có mẹ bên cạnh, Aliôsa bắt đầu sống tự lập hơn Ông ngoại lại bán nhà và chuyển đến sống ở hai căn buồng nhỏ mới thuê, dưới một ngôi nhà lớn Mẹ Vacvara trở về, xanh xao, ốm yếu và đang mang bầu Aliôsa và bà ngoại được mẹ đón về ở với bố dượng Epgêni và mẹ Vacvara ở Xôrmôvô Cuộc sống gia đình ở đây không hạnh phúc, bố dượng luôn chửi mắng mẹ Vacvara và luôn nghiêm khắc với Aliôsa Sống trong bầu không khí gia đình ngột ngạt, căng thẳng khiến cậu căm ghét tất cả và lấy việc đánh nhau với lũ trẻ ngoài đường phố làm thú vui Trước khi mẹ sinh em bé, Aliôsa đến ở với ông ngoại Kasirin ở Kunavinô Một thời gian ngắn sau, Aliôsa lại được đến ở cùng mẹ tại một tầng hầm của một ngôi nhà và cậu được tiếp tục đi học Đến trường, Aliôsa bị thầy giáo và ông giáo sĩ ghét vì nghèo đói và không có sách Aliôsa nghịch ngợm và

bị đuổi học nếu không có giám mục Crixanthơ đến trường dạy Kinh thánh và khuyên bảo khiến cậu trở nên ngoan ngoãn hơn Một lần, bắt gặp cảnh bố dượng đánh mẹ, Aliôsa đã vớ lấy con dao, kỉ vật cuối cùng của bố cậu, lao tới và đâm

bố dượng nhưng nhát đâm bị hụt Sau sự việc đó, Aliôsa được đưa đến ở với ông

bà ngoại Cuộc sống trở nên khó khăn, Aliôsa vừa đi học vừa phải xuống đường nhặt giẻ rách, gỗ để bán kiếm tiền phụ giúp bà ngoại Aliôsa kết thân với đám trẻ cùng cảnh ngộ, chúng yêu thương, chia sẻ và giúp đỡ nhau trong cảnh nghèo đói Khi bà ngoại ốm nặng, Aliôsa phải từ giã mái trường để xuống đường kiếm sống Bố dượng bị sa thải và bỏ đi đâu mất, mẹ Vacvara cùng đứa em mới sinh

là Nikôlai trở về, mẹ ốm yếu hơn trước, Aliôsa được giao nhiệm vụ chăm sóc

em bé Không bao lâu sau, mẹ Vacvara qua đời, cả Aliôsa và ông bà ngoại đều đau buồn

Sau khi chôn cất mẹ của Aliôsa xong, ông ngoại đuổi Aliôsa vào đời kiếm sống và cậu bước vào đời khi mới 12 tuổi

1.2.3.2 Giá trị nội dung

a Truyện đã đề cập tới những con người và mối quan hệ xã hội góp phần tạo nên tính cách của Aliôsa

Ông ngoại Kasirin là người đã dạy cho Aliôsa tính tự lập và sống bản lĩnh ngay từ nhỏ Ông ngoại Kasirin có hai nét tính cách khá rõ rệt là gia trưởng và tiểu chủ Đối với mọi người trong gia đình, ông cho rằng phải giáo dục bằng đòn roi và dọa nạt Và chính Aliôsa cũng trở thành là nạn nhân của lối giáo dục này

Ngoài ra, ông Kasirin cũng có nhiều điểm tốt đáng được tính đến Ông là người làm việc chăm chỉ, có nghị lực và ý chí Tuy bề ngoài hung dữ, lạnh lùng nhưng ông Kasirin vẫn luôn lo lắng, yêu thương con cái và các cháu Tuy việc giáo dục cứng nhắc của ông ngoại Kasirin làm cho Aliôsa có phần xa lánh và ghét ông, nhưng cũng chính điều đó đã dạy cho Aliôsa sống tự lập và mạnh mẽ

hơn trong cuộc sống Những lời ông dạy: “Phải tập chỉ trông cậy vào mình, đừng để kẻ khác dắt mũi mình Hãy sống lặng lẽ, bình thản, nhưng phải cứng cỏi” đã giúp cậu có sức mạnh vượt qua mọi khó khăn, sống tự lập và có bản lĩnh

ngay khi còn nhỏ Những lời dạy đó đã để lại dấu ấn khá sâu đậm trong tâm hồn thơ ấu của Aliôsa và trở thành hành trang cho cậu bước vào cuộc đời sóng gió

Không chỉ ông ngoại Kasirin mà hai cậu Mikhain và Iakôp cũng là những người có ảnh hưởng đến tính cách nhân vật chính Aliôsa Hai người cậu của Aliôsa có những nét tính cách giống hệt nhau: độc ác và tham lam

Ngoài ra, một số nhân vật khác cũng để lại ấn tượng trong thời thơ ấu của Aliôsa đó là bố dượng là Epgêni Macximôp - một loại Sở Khanh; tay đánh xe ngựa Piôt là một tên ăn trộm đầy ác ý…

Nếu như Aliôsa chỉ sống với những người như ông ngoại, cậu Mikhain, Iakôp… thì tính cách của Aliôsa khó có thể tốt lên được Điều đáng mừng là bên cạnh Aliôsa luôn có những người nhân hậu, nâng đỡ, chở che cho cậu Đó là bà ngoại Akulina, người giàu lòng yêu thương, luôn biết cảm thông và chia sẻ Bà

đã dành tất cả tình thương cho đứa cháu mồ côi là Aliôsa Chính bà ngoại là người truyền cho Aliôsa những cái đẹp từ tấm lòng nhân hậu và các truyện cổ dân gian để sau này trở thành hành trang đi kiếm tìm chân lí

Trong số những người yêu thương chăm sóc Aliôsa không thể không kể đến bố của Aliôsa là Macxim Ông là nhân vật được hồi tưởng lại trong kí ức của Aliôsa và qua những lời kể của bà ngoại Akulina Macxim là một người bản lĩnh, vui tính, sống tốt với mọi người và yêu thương vợ con hết mình Ông đã nuôi dạy Aliôsa tận tình và không bao giờ dùng đến đòn roi để dạy dỗ Aliôsa và cấm luôn vợ mình việc giáo dục con bằng đòn roi Những con người tốt như vậy

đã tạo nên một môi trường nhân ái, góp phần hình thành tính cách của Aliôsa, giúp cậu trở thành một người có nhân cách tốt Chính tình yêu thương của bà, bố

và những người tốt khác đã trở thành động lực để Aliôsa vươn lên trong gian khổ, sống xứng đáng với danh nghĩa con người

Vậy có thể nhìn nhận sự phát triển tính cách của Aliôsa như sau: tính cách

của Aliôsa được hình thành và phát triển theo một quá trình vận động hợp lí Những phẩm chất vốn có đã được củng cố và phát triển khi được tiếp xúc với cái tốt, cái thiện, đồng thời cũng được thử thách và tôi luyện trong cuộc sống đấu tranh chống lại cái xấu

b Truyện phản ánh được cuộc sống cực khổ của người dân lao động Nga thế kỉ XIX

Thời thơ ấu đã tái hiện lại một bức tranh về hiện thực cuộc sống của

người dân Nga thế kỉ thứ XIX, một cuộc sống nghèo nàn và lạc hậu trong một

xã hội bất công và đầy rẫy sự ngang trái Điển hình nhất đó chính là cuộc sống ngột ngạt, chật chội trong gia đình ông ngoại Kasirin Ngôi nhà màu hồng nhem nhuốc, mái lụp xụp, được phân thành nhiều buồng nhỏ chật chội Bầu không khí trong gia đình luôn ngột ngạt, thù hằn lẫn nhau Cuộc sống ở nhà ông ngoại của Aliôsa cũng chính là cuộc sống của những thường dân Nga lúc bấy giờ Cuộc sống chật vật, khó khăn đó đã để lại trong tâm trí tác giả những ấn tượng khủng khiếp

Tác phẩm cũng đã đề cập đến những mảng tối trong xã hội đương thời với những cảnh đánh đập, chà đạp nhân phẩm con người dưới đáy xã hội, qua đó phơi bày tính chất tàn bạo của chế độ xã hội, chính trị trước cách mạng Tác giả

đã thể hiện những cảnh sống khác nhau của nhiều lớp người trong xã hội Đó là lối sống trọng tiền của, vì tiền mà họ đã gây thù hằn giữa anh em ruột và bất kính với bố mẹ, lợi dụng người ta cho đến chết - những con người nhỏ nhen, xảo quyệt: Mikhain và Iakôp Hay là lối sống lưu manh, trộm cắp của tên đánh xe ngựa Piôt…

Do xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo, hơn ai hết Macxim thấu hiểu được cuộc sống của người dân lao động nên ông đã có sự đồng cảm sâu sắc

và phản ánh rất chân thực cuộc sống cùng khổ của người dân Nga Nhưng những con người ấy vẫn luôn bộc lộ niềm khát khao vượt qua khó khăn, vươn lên để kiếm tìm một cuộc sống hạnh phúc mới

c Truyện đã đề cập tới những phương pháp giáo dục thiếu nhi đóng vai trò tích cực trong việc hình thành nên tính cách của nhân vật Aliôsa Pêskôp

Thời thơ ấu xoay quanh những câu chuyện trong cuộc sống thường ngày

ở gia đình ông ngoại của Aliôsa Ngòi bút của tác giả đã khéo lột tả được nhân vật chú bé Aliôsa, nghịch ngợm, thông minh và ham học hỏi, sống trong một cuộc sống khó khăn, vất vả ở gia đình ông ngoại Trong môi trường gia đình, trường học và thậm chí là ở đường phố, Aliôsa học tập được rất nhiều điều bổ

ích từ những người thầy mà cậu được tiếp xúc Những người thầy với những nét

tính cách khác nhau, cách suy nghĩ và cách giáo dục trẻ cũng hoàn toàn khác nhau Tác phẩm đã thể hiện đầy đủ những phương pháp giáo dục thiếu nhi tích cực lẫn tiêu cực, cũng như tác dụng của nó trong quá trình hình thành nên tính cách chú bé Aliôsa Những phương pháp giáo dục đó giữ một vai trò quan trọng trong việc hình thành tính cách nhân vật trong truyện nói riêng và cho thiếu nhi nói chung về điều này chúng tôi sẽ đề cập cụ thể ở trong chương 2

1.2.3.3 Giá trị nghệ thuật

Thời thơ ấu không chỉ mang đến cho người đọc nội dung giáo dục sâu s ắc

mà còn mang những giá trị nghệ thuật độc đáo, thể hiện phong cách tự sự riêng

của tác giả, như trong thư của R.Rôlăng gửi cho M.Gorki đã viết: “…Chưa bao giờ chúng tôi đọc trong văn học Nga một tác phẩm nào hay hơn cu ốn Thời thơ

ấu của anh… Chưa bao giờ anh khéo sử dụng nghệ thuật của mình một cách thành thạo như thế”

Thời thơ ấu có một kết cấu truyện đơn giản Sự việc được diễn ra theo

một trục thời gian nhất định, các sự việc xảy ra từ khi nhân vật Aliôsa ba tuổi đến lúc cậu bị ông ngoại đuổi ra đường để kiếm sống năm cậu mười hai tuổi Các sự việc được sắp xếp vào các chương từ phạm vi nhỏ là gia đình đến phạm

vi rộng lớn hơn ngoài xã hội và đều được tập trung vào nhân vật chính Aliôsa

Cách kể chuyện rất hấp dẫn Sự việc thường được kể lại rất ngắn gọn nhưng có sức chứa lớn Người đọc cứ bị lôi cuốn theo dòng chảy của các sự việc Cái khéo của tác giả là kể chuyện gắn với những cảm xúc, làm cho người đọc cảm nhận được nội dung một cách sâu sắc

Cách tả người, tả cảnh, tả tâm trạng cũng có nhiều nét đặc sắc, hấp dẫn, làm cho những thứ tưởng như vô hình ấy cũng trở nên sinh động hơn Khi nói về

những điều mà nhân vật Aliôsa cảm nhận: “…những giờ phút như vậy đã làm nảy ra những ý nghĩ rất thanh khiết và tao nhã, nhưng chúng mỏng manh và trong suốt như mạng nhện, khôn tả được bằng lời Chúng lóe lên trong ch ốc lát

và biến mất rất mau như những ngôi sao đổi ngôi, chúng nung n ấu trong lòng một nỗi buồn, chúng vừa êm dịu vừa làm cho người ta xao xuyến, khiến cho tâm hồn sôi sục, tan ra như thép, dần dần bắt lấy khuôn khổ vĩnh viễn”

1.3 Đặc điểm nhận thức lứa tuổi thiếu nhi

1.3.1 Tư duy

Tư duy của các em lứa tuổi thiếu nhi vẫn còn chưa ổn định và sẽ được nâng cao dần nhờ quá trình dạy học của giáo viên và tiếp xúc với thế giới bên ngoài Tư duy của trẻ mới đến trường là tư duy cụ thể, mang tính hình thức Nhờ

ảnh hưởng của việc học, các em dần dần chuyển từ nhận thức các mặt bên ngoài đến nhận thức các thuộc tính bên trong và những dấu hiệu của sự vật, hiện tượng Điều này tạo khả năng tiến hành những so sánh, khái quát hóa đầu tiên và xây dựng những suy luận sơ đẳng

Đặc điểm tư duy của học sinh tiểu học không có ý nghĩa tuyệt đối mà chỉ

có ý nghĩa tương đối Quá trình học tập sẽ giúp cho tư duy của học sinh thay đổi rất nhiều Sự phát triển của tư duy sẽ song song với sự phát triển của trí tuệ Quá trình dạy học sẽ là nền móng để các em có một đặc điểm tư duy tốt

1.3.2 Trí nhớ

Các em thiếu nhi ghi nhớ chính xác những sự vật, hiện tượng cụ thể nhanh hơn và tốt hơn định nghĩa, những lời giải thích dài dòng

Giai đoạn lớp 1, 2: ghi nhớ máy móc phát triển tương đối tốt và chiếm ưu

thế hơn so với ghi nhớ có ý nghĩa

Giai đoạn lớp 4, 5: ghi nhớ có ý nghĩa và ghi nhớ từ ngữ được tăng

cường Ghi nhớ có chủ định đã phát triển Tuy nhiên, hiệu quả của việc ghi nhớ

có chủ định còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mức độ tích cực tập trung trí tuệ của các em, sức hấp dẫn của nội dung tài liệu, yếu tố tâm lý tình cảm hay hứng thú của các em

Nắm được điều này, các nhà giáo dục phải giúp các em biết cách khái quát hóa và đơn giản mọi vấn đề Nhằm giúp các em xác định đâu là nội dung quan trọng cần ghi nhớ, các từ ngữ dùng để diễn đạt nội dung cần ghi nhớ phải đơn giản dễ hiểu, dễ thuộc và đặc biệt phải hình thành ở các em tâm lý hứng thú

và vui vẻ khi ghi nhớ kiến thức

1.3.3 Tri giác

Tri giác của các em lứa tuổi thiếu nhi mang tính đại thể, ít đi sâu vào chi tiết và mang tính không chủ định do sự phân biệt các đối tượng còn chưa chính xác Ở các lớp đầu cấp, tri giác thường gắn liền với hoạt động thực tiễn Những đặc điểm, dấu hiệu nào gây cho các em nhiều xúc cảm thì các em tri giác được hết Vì vậy, những vật trực quan màu sắc rực rỡ, bắt mắt, sinh động, đẹp thì các

em tri giác tốt hơn, gây được ấn tượng mạnh với các em Ở lứa tuổi này, các em tri giác về không gian và thời gian còn hạn chế

Ở các em lứa tuổi thiếu nhi chú ý không chủ định chiếm ưu thế, các em thường chú ý đến những điều mới lạ, những sự việc diễn ra xung quanh các em trong cuộc sống hằng ngày Nắm được đặc điểm này, các bậc phụ huynh phải có phương pháp giáo dục các em ở gia đình một cách hợp lí, tạo cho các em một môi trường gia đình đầm ấm, hạnh phúc Giáo viên Tiểu học phải sử dụng đồ dùng dạy học phù hợp trong giáo dục Đối với lứa tuổi nhỏ thì trực quan dạy học

là rất quan trọng vì đặc điểm chú ý mới được hình thành ở mức độ thấp

Đối với những lớp lớn trong bậc Tiểu học thì mới xuất hiện chú ý có chủ định nhưng vẫn còn đang ở mức độ thấp và ngày càng hoàn thiện hơn để đáp ứng nhu cầu học tập đề ra Sự tập trung chú ý của các em còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố Vì vậy, người giáo viên cần phải hiểu, quan tâm và nhất là cần khéo léo đưa các em vào bài học một cách nhẹ nhàng và thoải mái Sự khen ngợi, khuyến khích tuyên dương của các bậc phụ huynh cũng như các thầy cô giáo là một động lực lớn cho các em, trong học tập cũng như giúp các em hoàn thành các công việc khác

1.3.4 Tưởng tượng

Tưởng tượng của thiếu nhi được hình thành, phát triển trong hoạt động học và các giai đoạn khác của các em Tưởng tượng của học sinh Tiểu học đã phát triển và phong phú hơn so với những trẻ chưa được đến trường Tuy vậy, tưởng tượng của các em còn tản mạn, ít có tổ chức Hình ảnh của tưởng tượng còn rất đơn giản hay thay đổi và chưa bền vững Ở những lớp cuối cấp, tưởng tượng của các em gần hiện thực và phản ứng thực tế một cách đầy đủ và chính xác hơn

Tóm lại, học sinh Tiểu học có nhu cầu nhận thức phát triển rõ rệt từ nhu cầu tìm hiểu những sự kiện, hiện tượng riêng lẻ đến những nhu cầu phát hiện nguyên nhân, quy luật và các mối quan hệ Vì vậy, trong quá trình giáo dục nhân cách cũng như tri thức cho học sinh, muốn tác động đến người học có hiệu quả

và để đạt được mục đích như mong muốn, đòi hỏi người giáo viên phải nắm vững những đặc điểm nhận thức của các em

1.4 Tầm quan trọng của phương pháp giáo dục trong việc giáo dục toàn diện nhân cách và trí tuệ ở lứa tuổi thiếu nhi

Phương pháp giáo dục là cách thức tác động của nhà giáo dục đến người học, đến tập thể học sinh thông qua việc tổ chức một cách hợp lí các hoat động

sư phạm, các hoạt động ngoại khóa và những buổi giao lưu của học sinh, nhằm hình thành ý thức, bồi dưỡng tình cảm, rèn luyện kĩ năng kĩ xảo và thói quen hành vi nhân cách cho học sinh

Phương pháp có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình giáo dục tri thức và nhân cách cho thiếu nhi Việc giáo dục lứa tuổi thiếu nhi là bước đầu cung cấp những kiến thức đơn giản và những hành vi đạo đức cần thiết cho các

em Vì thế người thầy giáo với trách nhiệm nặng nề là hướng dẫn, truyền đạt những tri thức, nhân cách nền tảng ấy cho các em Muốn giáo dục các em những kiến thức nền tảng ấy thì cần phải có phương pháp giáo dục hợp lý Bản chất của quá trình giáo dục là sự tác động qua lại của người thầy với học sinh, thầy giáo truyền đạt những kiến thức cho học sinh bằng các phương pháp giáo dục Nếu không có các phương pháp dạy học thì kiến thức của thầy vẫn chỉ là của thầy, nội dung muốn truyền đạt đến các em cũng chỉ kiến thức ở sách vở Ví như, không có phương pháp truyền đạt, giảng giải và những phương pháp dạy học khác thì giáo viên không tài nào truyền tải được những nội dung muốn giáo dục đến với người học Chính vì vậy, phương pháp giáo dục có vai trò quan trọng quyết định sự tồn tại của quá trình giáo dục, nếu không có phương pháp giáo dục thì quá trình dạy học sẽ không được diễn ra

Phương pháp giáo dục còn giúp việc giảng dạy của giáo viên đạt hiệu quả cao Trong quá trình giáo dục tri thức và nhân cách cho thiếu nhi, người giáo viên cần lựa chọn những phương pháp phù hợp để thực hiện Nếu có phương pháp giáo dục hợp lí sẽ thu hút, lôi cuốn được các em vào quá trình học Nhờ việc sử dụng những phương pháp phù hợp, giáo viên có thể truyền đạt kiến thức

cho học sinh một cách dễ dàng và hiệu quả, góp phần giáo dục nhân cách toàn diện cho các em Ngược lại, nếu phương pháp không phù hợp thì quá trình giáo dục sẽ gặp khó khăn, học sinh không tích cực hoạt động và hiệu quả giáo dục không được như mong muốn, thậm chí là dẫn đến việc hình thành nhân cách cho học sinh bị sai lệch

Tóm lại, phương pháp giáo dục đóng một vai trò quan trọng trong việc giáo dục trí tuệ và nhân cách toàn diện cho thiếu nhi

Tiểu kết

Trên đây là một số cơ sở lí luận liên quan đến đề tài Việc tìm hiểu về văn học thiếu nhi, chức năng của văn học thiếu nhi, khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của tác giả Macxim - Gorki Tìm hiểu về giá trị nội dung và nghệ thuật

của tác phẩm Thời thơ ấu, đặc điểm nhận thức lứa tuổi thiếu nhi, tầm quan trọng

của phương pháp giáo dục trong việc giáo dục nhân cách và trí tuệ ở lứa tuổi thiếu nhi sẽ giúp cho người nghiên cứu có cái nhìn tổng quát và đầy đủ hơn về vấn đề đang nghiên cứu Đây cũng là những tiền đề cơ bản và quan trọng để

chúng tôi tìm hiểu những phương pháp giáo dục thiếu nhi qua tác phẩm Thời thơ

ấu của Macxim - Gorki ở chương 2

Chương 2 TÌM HIỂU PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC THIẾU NHI

QUA TÁC PHẨM THỜI THƠ ẤU CỦA MACXIM - GORKI

2.1 Phương pháp giáo dục thiếu nhi qua tác phẩm Thời thơ ấu của

Macxim - Gorki

2.1.1 Phương pháp giáo dục thiếu nhi bằng tình yêu thương

2.1.1.1 Phương pháp giáo dục thiếu nhi bằng tình yêu thương và sự tôn trọng

Tình yêu thương và sự tôn trọng là cơ sở quan trọng nhất để tạo nên cái đẹp trong cuộc sống Giáo dục thiếu nhi bằng tình yêu thương và sự tôn trọng chính là đã tạo được môi trường thuận lợi cho sự phát triển trí tuệ và nhân cách của các em Có thể nói cuộc sống chỉ thật sự hạnh phúc khi người ta được sống trong tình thương yêu và tình thương là mối dây liên hệ giữa con người với con người

a Tình yêu thương vô bờ bến của bà ngoại Akulina Ivanôpna đối với Aliôsa

Tình yêu thương của bà ngoại dành cho Aliôsa là vô bờ bến Chính tình yêu của bà đã giúp cho cậu bước vào cuộc đời, mở rộng tâm hồn để cảm nhận cuộc sống và yêu thương con người:

“Trước khi gặp bà tôi, tôi như người ngủ say, đắm chìm trong bóng tối; nhưng bà tôi xuất hiện, đã đánh thức tôi dậy và đưa tôi ra ngoài ánh sáng Với một sợi dây vô tận bà tôi nối tất cả mọi vật xung quanh tôi lại thành một tấm đăng ten nhiều màu sắc và lập tức trở thành người bạn thân thiết nhất của tôi suốt đời” [6, trang 15]

Sau khi bố Aliôsa mất, bà ngoại đã thay thế chỗ của bố cậu Bà đã chăm sóc nuôi dưỡng cậu bằng tình thương vô bờ bến Dù trong hoàn cảnh nào, bà vẫn luôn dành cho Aliôsa một tình cảm yêu thương và một sự dịu dàng, đặc biệt

trong những lời nói hằng ngày: “Hôm nay, bà tôi có vẻ dữ tợn nhưng khi tôi hỏi tại sao tóc bà dày như vậy? Bà tôi trả lời giọng cũng dịu dàng, ấm áp như hôm qua” [6, trang 14] Bà nhẹ nhàng dạy bảo Aliôsa từ biệt bố vì cậu sẽ không bao

giờ được gặp lại nữa, bố Macxim của cậu sẽ ra đi mãi mãi Vì còn quá nhỏ,

Aliôsa không thể hiểu nỗi mất mát lớn lao đó mà thấy mọi người khóc than cậu

lại sợ và nấp sau lưng bà: “Cháu từ biệt bố cháu đi, không bao giờ cháu được thấy bố cháu nữa, tội nghiệp, bố cháu chết sớm quá, không phải lúc…” [6, trang

5] Bà luôn là người giải đáp những câu hỏi tại sao? của cậu một cách hợp lí và bằng những lời lẽ đơn giản nhất Khi nghe bà bảo cậu là ông mãnh, Aliôsa đã

thắc mắc: “- Thế tại sao gọi cháu là ông mãnh?” Bà đã trả lời: “- Tại cháu hay làm ồn lắm !” [6, trang 6] Hay lúc ở nghĩa địa, cậu trông thấy những chú nhái trong huyệt, Aliôsa đã hỏi bà: “- Thế lũ nhái ấy có bò ra được không?” [6, trang 10] Bà vẫn kiên trì trả lời cậu: “- Không, bây giờ thì chúng không bò ra được… Chúa khắc phù hộ chúng nó!” [6, trang 10] Chính những lời nói nhẹ nhàng, vui

vẻ, trầm bổng của bà đã khiến Aliôsa thân thiết với bà ngay từ lần gặp đầu tiên

Bà không chỉ yêu thương mà còn tin tưởng và tôn trọng Aliôsa, xem cậu như một người bạn để bà chia sẻ mọi tâm sự Bà tâm sự cùng cậu những chuyện

về gia đình, về cuộc đời của bà, chuyện làm ăn… Những điều bà kể đã giúp Aliôsa hiểu thêm về cuộc sống trong gia đình và cảm thấy mình cũng được tôn trọng, cũng là một thành viên của gia đình, được tham gia vào công việc như một người trưởng thành Bà kể cho Aliôsa về anh Txưganôc, đứa con mà bà nhặt được trên ghế dài cạnh cổng nhà bà Với một tấm lòng nhân từ và độ lượng,

bà không hề lên án những người mẹ bỏ rơi con cái, trái lại bà còn thấu hiểu và

thông cảm cho hoàn cảnh nghèo đói của họ Vì vậy, khi Aliôsa hỏi bà: “Tại sao người ta bỏ trẻ con thế?” [6, trang 44] Bà đã trả lời: “- Vì mẹ nó không có sữa, không có gì nuôi!” [6, trang 44]

Tình yêu thương của bà không phải chỉ dừng lại ở lời nói mà còn được nhân lên gấp bội bằng những hành động, sự quan tâm chăm sóc tận tình những khi cậu đau ốm Lần đầu tiên Aliôsa bị ông ngoại đánh phải nằm mấy ngày liệt giường vì tội làm hỏng chiếc khăn trải bàn Trong thời gian ấy, bà thường xuyên đến thăm cậu, có khi ở lại và ngủ với cậu Bệnh đậu mùa khiến Aliôsa phải nằm trên giường suốt ba tuần lễ cũng chỉ có bà ngoại là người lo lắng, săn sóc từng miếng ăn, giấc ngủ cho cậu Một lần bà đến thăm muộn hơn mọi khi, Aliôsa đã

lo lắng, cậu tưởng tượng thấy bà bị cắt cổ Cơn ác mộng đó khiến cậu đập vỡ kính và lao ra cửa sổ ngã xuống sân, phải nằm liệt giường gần ba tháng Khoảng thời gian đau ốm tiếp theo, bên cạnh Aliôsa vẫn chỉ có bà, bà đến chăm sóc và

kể cho cậu nghe về bố của cậu Khi mẹ đi lấy chồng khác, Aliôsa chỉ còn lại bà

là điểm tựa tinh thần duy nhất trong gia đình

Bà sống giản dị và yêu thương tất cả mọi người Bà quan tâm, nhắc nhở khi bác Grigôri uống nhiều rượu Với bà ngoại, tất cả mọi thứ đều tốt đẹp dưới bàn tay tạo dựng của Chúa, bà nhìn mọi thứ với con mắt lạc quan và yêu đời:

“Chúa tôi! Chúa tôi! Tất cả mọi thứ sao mà tốt đẹp thế! Các người nhìn xem tất

cả mọi thứ sao mà tốt đẹp thế! Đó là tiếng nói tự đáy lòng bà tôi, khẩu hiệu suốt đời bà tôi” [6, trang 54] Bà sống yêu thương, đẹp lòng hết mọi người, chính bác Grigôri cũng phải thừa nhận với Aliôsa rằng: “Bà cháu không thích và không biết nói dối ai bao giờ Bà cháu như một vị Thánh có thể nói là một người có phúc Cháu phải bám chắc lấy bà cháu mới được” [6, trang 58] Bà tin vào vị

Chúa nhân từ, bà cầu nguyện với Chúa tất cả những mong muốn con cái được hạnh phúc, cho lão Grigôri mù lòa tội nghiệp, xin Chúa cứu vớt, ân xá cho tất cả mọi người

Bà đã nuôi dưỡng Aliôsa bằng cả tấm lòng nhân hậu và một tình yêu thương vô hạn Chính bà là người có tác động lớn đến tính cách của Aliôsa Tình yêu thương của bà ngoại đã khiến Aliôsa mở rộng trái tim để biết yêu thương, yêu cái thiện và gần gũi những người tốt như bác Grigôri, anh Txưganôc, kết bạn với những đứa trẻ hiền lành khỏe mạnh, biết xa lánh những người xấu như bác Piôt Bà đã để lại những ấn tượng thật tốt đẹp trong lòng cậu Người bà đáng kính ấy đã trở thành người bạn thân thiết của Aliôsa suốt cuộc đời, tình yêu thương của bà đã trở thành động lực giúp Aliôsa vượt qua khó khăn, thử thách

trong cuộc sống: “Tấm lòng yêu mến vô tư của bà tôi đối với mọi người đã làm cho tâm hồn tôi thêm phong phú, đã truyền sức mạnh cho tôi không gì khuất phục nổi để đương đầu với những ngày tháng gieo neo” [6, trang 14]

b Tình thương, trách nhiệm và sự tôn trọng nhân cách học sinh của giám mục Crixanthơ

Giám mục Crixanthơ là người thầy đã để lại ấn tượng nhất cho Aliôsa trong số các thầy giáo dạy cậu ở trường Bằng tình thương và trách nhiệm của một người thầy giáo, vị giám mục hiền lành ấy đã giúp Aliôsa trở nên ngoan ngoãn, vâng lời dạy bảo của các thầy và không còn nghịch ngợm như trước

Giám mục đến trường sau những ngày Aliôsa nghịch ngợm và có thông báo sẽ bị đuổi học Không khí lớp học trở nên ấm cúng, thân thiện và vui vẻ ngay khi giám mục bước vào Với cách nói chuyện chân tình và quan tâm của thầy đã cuốn hút được bọn trẻ một cách kì lạ Các em thấy người thầy giáo của mình thật gần gũi, hiền hòa và không còn xa lạ nữa Giám mục bắt đầu tiết dạy của mình bằng cách nói chuyện thân mật với từng em học sinh, điều đó đã tạo

cho các em một tâm lí thoải mái, nhẹ nhàng để đi vào bài học: “Khi ông ngồi vào bàn, thò hai tay từ trong áo ra và nói: Nào, các con, chúng ta hãy nói chuyện với nhau! Không khí lớp học trở nên ấm cúng, vui vẻ, gây nên một cảm giác dễ chịu khác thường” [6, trang 280] Giám mục hỏi han tất cả học sinh trong lớp một cách thân thiện và đối với Aliôsa cũng vậy: “Con lên mấy? Thế thôi à? Sao cao ghê thế, anh bạn? Con hay giầm mưa lắm phải không?” [6,

trang 280] Giám mục đã khéo léo lồng ghép vệc nói chuyện thân mật vừa để đi vào bài dạy một cách nhẹ nhàng, khiến học sinh rất thoải mái Vừa hỏi chuyện

Aliôsa, ông vừa hỏi đến bài học: “Nào, con hãy nói cho ta nghe, trong Thánh sử con thích chuyện gì nào?” [6, trang 280] Khi biết được Aliôsa không học Thánh

sử và cũng không có sách Giám mục đã khuyên bảo cậu và gợi ý để cậu nói ra những điều cậu đã được học, đã biết, đồng thời khuyến khích và động viên bằng

những lời khen ngợi: “Thế là thế nào? Cần phải học chứ? Có thể là con biết hoặc đã nghe kể về Thánh sử chăng? Con biết Thánh thi à? Giỏi! Cả Kinh thánh nữa chứ? Đó, thấy không? Biết cả sự tích các thánh nữa à? Bằng thơ à? Con giỏi lắm!” [6, trang 281] Giám mục đã khơi gợi những kiến thức về Thánh thi,

Kinh thánh mà Aliôsa biết để khuyến khích cậu chú ý vào bài học Giám mục

lắng nghe Aliôsa kể chuyện về những vị Thánh một cách chăm chú và tỏ ra rất thích những câu chuyện đó Giám mục còn gợi ý và khích lệ bằng những câu nói

như: “Những câu thơ rất hay phải không anh bạn? Còn bài nào nữa không? …

Ta rất vui lòng nghe” [6, trang 281], khiến cậu kể thêm những chuyện về vua

Đavit một cách hăng say Sau khi hỏi han Aliôsa và nghe thầy giáo cùng ông giáo sĩ dạy cậu nói về chuyện cậu bướng bỉnh, nghịch ngợm Giám mục ôn tồn tìm nguyên nhân quậy phá của Aliôsa Rồi giám mục khéo léo giải thích việc cậu chán học một cách hợp lí Giám mục nhẹ nhàng khuyên Aliôsa phải biết kiềm chế bản thân mình và nghịch ngợm ít thôi Bằng việc đặt mình vào vị trí của các em để hiểu các em là một thành công lớn của giám mục Người nói trước kia vào tuổi các em ông cũng là một ông tướng nghịch khiến cả lớp vui vẻ hẳn lên, cứ như sự nghịch ngợm không còn là tội lỗi nữa, vì chính thầy trước kia cũng đã từng nghịch ngợm như chúng Suốt cả buổi học, giám mục đã nhẹ nhàng và khéo léo đưa các em vào những tình huống khiến các em rối trí phải

tranh cãi, thảo luận với nhau làm không khí lớp càng sôi nổi thêm “- Thế đấy các chú em của ta ạ vào tuổi các em ta cũng là một ông tướng nghịch đấy! Vì sao thế nhỉ các em? Bọn trẻ con cười, ông ta hỏi han chúng, khéo làm cho cả lớp phải rối trí khiến chúng phải tranh cãi với nhau” [6, trang 282] Giám mục

kết thúc giờ học cũng nhẹ nhàng như lúc nó mới bắt đầu Người tạm biệt bọn trẻ trong khi chúng còn nuối tiếc và mời ông trở lại trường Giám mục hứa sẽ trở lại

và mang sách đến cho bọn trẻ Giám mục không chỉ đã làm tròn trách nhiệm của một người thầy dạy tri thức mà còn biết quan tâm và tìm hiểu về cuộc các em như những đứa con của mình Cuối giờ học, giám mục cầm lấy tay Aliôsa dắt ra phòng ngoài và âu yếm khuyên nhủ cậu một cách chân tình như những người bạn Ông nhắc nhở Aliôsa phải biết kiềm chế bản thân và còn nói rằng ông biết

lí do khiến cậu nghịch ngợm: “- Con phải tự kiềm chế mình nhé, được không?

Ta hiểu vì sao con nghịch ngợm rồi! Thôi, tạm biệt anh bạn nhỏ của ta!” [6,

trang 283] Aliôsa im lặng và lắng nghe những lời dạy của giám mục một cách nghiêm túc và vô cùng xúc động vì những lời nói của giám mục Từ trước đến

giờ cậu chưa bao giờ được nghe những lời thân tình như vậy từ các thầy giáo và cũng chưa bao giờ được đối xử một cách tôn trọng và yêu thương như vậy ở trường Nếu là vị giáo sĩ hay ông thầy giáo, với những lần phạm lỗi thì cậu sẽ bị quát mắng, bị đuổi về nhà kèm theo một lá thư kể tội của cậu ở lớp Còn ở nhà, biết được những trò phá phách của cậu thì ông và mẹ sẽ phạt bằng những trận đòn khủng khiếp Lần đầu tiên trong cuộc đời của Aliôsa lại có một thầy giáo yêu thương, giải thích cặn kẽ là cậu phải học vì điều đó rất cần thiết, nhẹ nhàng khuyên bảo cậu không nên nghịch ngợm nữa và hiểu cậu đến như thế Giám mục đã khiến cho cậu xóa bỏ được ý nghĩ chán học để có ý thức và thái độ nghiêm túc hơn trong việc học Thánh sử Aliôsa như được mở lòng mình trước

sự thấu hiểu của vị giám mục đáng kính “Tôi hết sức xúc động, một cảm giác đặc biệt rạo rực trong lòng” [6, trang 283] Giám mục giáo dục những học trò

có thể nói là cá biệt như Aliôsa một cách tôn trọng và tế nhị Ông không quát mắng cũng không chỉ trích nặng nề những lỗi lầm của Aliôsa mà chỉ nhẹ nhàng tìm hiểu nguyên nhân và vẫn giữ một thái độ yêu thương, tôn trọng Chính tình yêu thương, gần gũi và sự quan tâm học sinh của giám mục cùng những lời dạy bảo nhẹ nhàng khiến Aliôsa thay đổi và trở nên ngoan ngoãn hơn Sau khi cha

xứ Crixanthơ đi rồi, Aliôsa được ông thầy giáo và vị giáo sĩ cho vào học và nhắc

nhở cậu phải học tập thật nghiêm túc Aliôsa cũng chăm chú lắng nghe và cũng

là lần đầu tiên với thầy giáo, cậu lắng nghe những lời dạy bảo một cách tự nguyện như thế

Có thể nói cách giáo dục thiếu nhi bằng sự tôn trọng nhân cách và tình thương của giám mục Crixanthơ đã làm cho tất cả các “bạn nhỏ” của ông học tập một cách thích thú Tiết học trở nên sống động và nhẹ nhàng hơn bởi cách nói chuyện thân tình của giám mục, không khí lớp học trở nên thân thiện, ấm tình thầy trò, học sinh được thảo luận tranh cãi với nhau vui vẻ Giám mục Crixanthơ là người thầy thành công nhất trong số những thầy giáo dạy Aliôsa ở trường học Bởi lẽ, ông đã tạo được sự thân thiện, cuốn hút các em vào bài học một cách nhẹ nhàng và đưa ra các tình huống để các em phải thảo luận, làm cho

không khí tiết học trở nên sôi nổi hơn Còn đối với một học trò nghịch ngợm sắp

bị đuổi học như Aliôsa, thì thầy đã cho cậu một cảm giác được tôn trọng, được yêu thương, được thông cảm và nhất là cho cậu có cảm giác được thấu hiểu vì thế cậu vâng lời cha xứ, vâng lời các thầy giáo khác và trở nên ngoan ngoãn hơn trước

2.1.1.2 Phương pháp giáo dục thiếu nhi bằng việc lồng ghép qua những câu truyện cổ

Aliôsa trải qua thời thơ ấu trong ngôi nhà của ông ngoại Cậu lớn lên trong tình yêu thương vô bờ bến của người bà nhân hậu Tuổi thơ của cậu gắn liền với những vần thơ, những câu chuyện cổ tích, những truyền thuyết của nước Nga xinh đẹp, những câu chuyện về một vị Chúa nhân lành mà bà ngoại thường

kể cho cậu nghe mỗi buổi tối trước khi đi ngủ hay những lúc nhàn rỗi Những câu chuyện cổ đó như một làn gió mát lành thổi vào tâm hồn của Aliôsa, khơi dậy cho cậu những tình cảm tốt đẹp, tình yêu thương con người, niềm tin yêu cuộc sống, làm cho cậu biết trân trọng chính nghĩa, căm ghét những điều phi nghĩa, thấp hèn Không những thế, qua những câu chuyện bà kể, Aliôsa nhận thức được thế giới không chỉ bằng trí tuệ mà bằng cả trái tim

Bà ngoại Akulina người thân thiết nhất với Aliôsa, không chỉ giáo dục cậu bằng tình yêu thương mà bà còn làm phong phú thêm cho tâm hồn đứa cháu nhỏ bằng những câu chuyện cổ tích thú vị, với những bài học sâu sắc Bằng những lời lẽ ngọt ngào, bà đã kể cho cậu nghe câu chuyện về dũng sĩ Ivanuska và nhà

ẩn sĩ Mirôn Dũng sĩ Ivanuska là đầy tớ của tên Gordiôn - một người có lòng dạ độc ác, hung tàn và ghét sự thật Ông Gordiôn đã sai dũng sĩ Ivanuska đi chém đầu nhà ẩn sĩ Mirôn chân chính Ivanuska tuân theo và tìm đến Mirôn nhưng chính dũng sĩ bị nhận hình phạt của Chúa:

“Chính y cũng không nhấc nổi bước chân Giơ không nổi tay, nói không nghe rõ” [6, trang 152]

giáo dục Aliôsa và mọi người phải hành động và sống đúng lương tâm của

mình, không được làm những điều sai trái, không nghe và làm theo những điều xấu, phải kiên định và sống ngay lành :

“Không được tuân theo lệnh bất lương

Câu chuyện đó thật hay, với những ngôn từ trong sáng được diễn đạt bằng thơ, nó đã nhẹ nhàng đi vào nhận thức non trẻ của Aliôsa đó là những ý niệm đầu tiên về cái thiện, cái ác và quân bất lương luôn bị trừng phạt thích đáng

Câu chuyện tiếp theo bà kể cho Aliôsa nghe cũng khiến cho cậu biết được sự công bằng của Chúa, biết thế nào là quy luật nhân quả, những kẻ độc ác luôn phải trả một cái giá thật đắt cho hành động của mình Đó là câu chuyện về

mụ dì ghẻ, người mẹ kế của dũng sĩ Iôn đã lập mưu giết chồng Mụ này đã mưu sát chồng bằng thuốc mê và dìm chồng xuống đáy hồ Sau khi chồng chết, mụ khóc than đau khổ, làm cho mọi người phải xót thương Tuy nhiên, đứa con chồng là dũng sĩ Iôn không tin bà, chàng đã vạch tội bà dì ghẻ và nhờ Chúa xét soi bằng cách nhờ một ngư ông tung dao lên trời cao khi rơi xuống tìm người có tội Khi lưỡi dao tung lên trời, mọi người chờ đợi sự xét xử của Thiên Chúa công minh chính trực và rồi mũi dao đã đâm thẳng vào tim người ác phụ Dũng

sĩ Ion được lão ngư đưa vào tu viện phương xa trên bờ sông Kejecne xanh biếc

Bà còn kể cho Aliôsa nghe về những con quỷ tinh nghịch, hiền lành không gây hại cho ai, về Đức Bà đồng trinh đi chu du khuyên bảo người ta đừng đánh đập người Nga, hay chuyện về thánh nữ Vaxilixa đức độ, về nỗi buồn của người mẹ

có con là cướp…

Suốt thời thơ ấu, Aliôsa được nghe không biết bao nhiêu là chuyện cổ tích

từ bà Những câu chuyện ấy bao giờ cũng hay, cũng luôn mới mẻ và hấp dẫn với cậu Cùng với trí tưởng tượng, Aliôsa tưởng chừng như đang được sống mơ, trong thế giới thần tiên của những câu chuyện cổ Thiên nhiên, con người xung quanh cậu cũng mang màu sắc thần thoại và lung linh vẻ đẹp của các câu chuyện

cổ Cậu tìm cách lí giải những điều trong cuộc sống bằng những câu chuyện cổ Aliôsa đã đặt mẹ vào trung tâm của mọi chuyện thần thoại mà bà kể Cậu tưởng

tượng ra mẹ đang ở một quán trọ hay ở rừng canh giữ vàng cho những tên cướp nghĩa hiệp và phúc đức: cướp của người giàu chia cho những người nghèo đói

Có thể nói truyện cổ tích kích thích trí tưởng tượng phong phú và khơi dậy những cảm xúc tốt đẹp cho trẻ Những câu chuyện cổ giúp Aliôsa sống với những biểu tượng của riêng mình về điều thiện và ác, về phẩm giá con người Aliôsa ham thích và say mê những câu chuyện cổ bà kể, cậu còn học thuộc và kể cho những đứa trẻ con hàng xóm nghe với một sự thích thú Nhờ những câu chuyện cổ tích của bà, Aliôsa biết đến những mụ dì ghẻ độc ác nên cậu hiểu và thông cảm cho nỗi buồn của những đứa trẻ hàng xóm khi phải sống với dì ghẻ

Những câu chuyện cổ của bà đã đi vào lòng Aliôsa một cách nhẹ nhàng, với những bài học sâu sắc Điều đó hoàn toàn phù hợp đặc điểm nhận thức thiên

về cảm tính của lứa tuổi thiếu nhi Chính phương pháp giáo dục bằng những câu chuyện cổ của bà đã giúp cậu hình thành nên những nhân cách cao đẹp, biết yêu thương, sống sẻ chia và thông cảm với mọi người con người, trung thực và không bao giờ nói dối Không những thế, những câu chuyện cổ của bà đã nuôi dưỡng nên tâm hồn thơ văn của Aliôsa từ bé bằng những chất liệu ngôn từ trong sáng, mượt mà của những tác phẩm dân gian để khi lớn lên Aliôsa đã trở thành một nhà văn vĩ đại của nước Nga

2.1.1.3 Giáo dục thiếu nhi bằng cách nêu gương sáng

Trong quá trình giáo dục con người - công trình đặc biệt của tạo hóa, phương pháp nêu gương được các nhà giáo dục coi trọng hơn cả Như người xưa

đã nói: “Dĩ nhân nhi giáo, dĩ ngôn nhi giáo” nghĩa là trước hết phải giáo dục

bằng tấm gương sáng của chính mình, sau đó mới giáo dục bằng lời nói Đối với trẻ con những lời giáo huấn dù sâu sắc đến đâu cũng không có ảnh hưởng lớn bằng những tác động trực quan của những tấm gương sáng Vì trẻ thường có nhu cầu bắt chước để sớm thích nghi với môi trường xã hội Và tính bắt chước của trẻ là thuận lợi rất lớn đối với việc giáo dục nhân cách cho trẻ nếu những người lớn xung quanh đều là tấm gương tốt

a Bà ngoại - tấm gương sáng ngời về lòng nhân ái

Bà ngoại Akulina, người giàu tình yêu thương, là tấm gương sáng nhất trong số những con người mà Aliôsa được tiếp xúc Bà lão hiền từ và phúc hậu

ấy đã dùng chính nhân cách, lối sống của mình để làm gương cho Aliôsa học hỏi

và noi theo Sống gần bà, Aliôsa cảm nhận được tình yêu thương của bà dành cho cậu và cho tất cả mọi người Tấm lòng yêu thương rộng mở của bà được thể hiện ngay trong chính những việc làm thật đơn giản thường nhật nhưng lại mang tính nhân văn cao cả Bà yêu thương chăm sóc cho chồng con và các cháu, mặc cho họ làm bà phiền lòng và đau khổ, thậm chí là bị ông đánh đập bà vẫn sẵn lòng tha thứ, bỏ qua mọi chuyện Đến nỗi chính Aliôsa cũng phải thốt lên rằng:

“Bà là một bà Thánh! Bà đã bị hành hạ mãi như thế mà vẫn chịu được!” [6,

trang 212] Thế nhưng, khi thấy nhân phẩm con người thấp hèn bị chà đạp, mạng sống con người bị coi thường và rẻ rúng, bà đã phản ứng một cách quyết liệt để bảo vệ cho họ Trong một lần Aliôsa đi lấy nước ở quãng trường Xennaia cùng bà, chứng kiến cảnh người ta xúm đánh một người mujich tàn nhẫn, bà đã lao vào đánh bọn chúng để cứu người mujich Aliôsa cũng không chịu đứng yên,

dù trong lòng sợ hãi nhưng thấy bà một mình dũng cảm lao vào cứu người, Aliôsa cũng chạy theo và ném đá vào đánh đám người kia:

“Một hôm chúng tôi trông thấy năm tên tiểu thị dân đánh một người mujich: họ quật anh ta xuống đất rồi xâu xé như một đàn chó cắn lẫn nhau Bà tôi vội đặt thùng nước xuống, vừa vung vẩy đòn gánh, chạy về phía bọn kia vừa quay lại phía tôi và kêu:

- Cháu chạy đi! Nhưng tôi sợ hãi, chạy theo bà tôi và lấy sỏi đá ném vào bọn kia, còn bà tôi can đảm lấy đòn gánh thúc và chúng, đập vào vai vào đầu chúng Thêm một đám người nữa ập tới, bọn kia bỏ chạy Bà tôi rửa ráy cho người bị đánh; bộ mặt của anh ta bị giày xéo lên” [6, trang 161]

Bà thương xót những người nghèo khổ, những người hành khất đói rét và cho họ ăn uống Bà còn dạy bảo Aliôsa phải biết yêu quý những người ăn mày

nghèo khổ đáng thương và không được chế giễu họ: “Nhưng không được chế giễu những người ăn mày Cầu Chúa phù hộ cho họ” [6, trang 208] Bà sống

quan tâm, giúp đỡ tất cả mọi người xung quanh và dạy cho họ việc bếp núc, chuyện con cái, chữa bệnh cho trẻ con

Tấm lòng nhân ái của bà Akulina đã khiến cho Aliôsa rất yêu quý và quấn quýt lấy bà ngoại Suốt thời gian sống cạnh bà, một cách tự nhiên theo kiểu

“cảm nhiễm” Aliôsa đã hình thành được rất nhiều đức tính tốt Cậu biết sống yêu thương mọi người, thích gần gũi những người tốt như anh Txưganôc, bác Grigôri, bác Tốt lắm Trái tim cậu trở nên nhạy cảm hơn, Aliôsa không sợ những vết bầm, vết xây xát vì đánh nhau nhưng cậu lại không thể chịu nổi và phẫn nộ

vô cùng khi thấy lũ trẻ con xuỵt chó cắn nhau, hành hạ mèo, đuổi dê của người

Do Thái, chế giễu những người hành khất, người say rượu, hay lão Igôsa chất phác Chính tấm gương sáng về lòng yêu thương của bà đã dạy cho Aliôsa, dù trong cảnh khổ cực, cậu vẫn biết sống thân ái với những đứa trẻ nghèo cũng ra

đường kiếm sống như cậu: “Chúng gây cho tôi một tình cảm sâu sắc và bao giờ tôi cũng cảm thấy bứt rứt muốn làm một điều gì tốt đẹp cho chúng” [6, trang

305] Cậu còn học ở bà tính thật thà như lời lão Grigôri đã nhận xét bà ngoại không nói giối ai bao giờ Aliôsa ghét sự giối trá, cậu đã rất khó chịu khi nghe những lời nói giối vụng về của đứa em họ Xasa, cũng như đã thành thật nói với

mẹ là cậu đã lấy tiền để mua sách

b Ông ngoại - tấm gương về ý chí và nghị lực sống

Nếu như chỉ có tình yêu thương thì Aliôsa cũng khó vượt qua được khó khăn và thử thách trong cuộc sống Nghị lực sống cũng là một trong những yếu

tố giúp Aliôsa vươn lên trong khó khăn và đứng vững trước những sóng gió của cuộc đời Ông ngoại Kasirin, con người giàu nghị lực ấy là tấm gương sống động thực tế nhất, đã dạy cho Aliôsa nghị lực sống thông qua những câu chuyện

kể về chính cuộc đời mình Ông Kasirin đến thăm Aliôsa, sau lần bị ông đánh vì tội làm hỏng chiếc khăn bàn Và ông đã kể cho cậu nghe về cuộc đời cực khổ thăng trầm của ông Có như thế Aliôsa mới biết thế nào là cuộc sống lao động

trong khó khăn, gian khổ, thế nào là ý chí, nghị lực vươn lên để đạt được thành công

“Cháu đến đây bằng tàu thủy đúng không? Hơi nước đưa cháu đến đây! Còn ông, khi còn trẻ, chính ông đã phải dùng sức kéo các sà lan đi ngược sông Von-ga Sà lan thì ở dưới nước, ông thì ở trên bờ Ông đi chân trên đá nhọn, trên những chỗ đất sụt và cứ đi như thế suốt từ lúc mặt trời mọc cho đến tối mịt Nắng xiên vào gáy, đầu nóng bỏng như than, người cúi gập thành ba khúc, xương kêu răng rắc… Vậy mà phải đi, đến đường đi cũng không trông thấy, hai mắt nhòa lệ và mồ hôi, lòng đau đớn ê chề… Ôi chà, Aliôsa, cháu cứ im đi ông

kể cho mà nghe! Cứ thế đi, đi mãi cho đến lúc tuột khỏi dây, ngã dúi xuống đất

Ấy thế nhưng lại mừng, bởi vì sức lực đã cạn rồi: miễn sao được nghỉ ngơi, hay chết quách! Đó, người ta sống dưới mắt Chúa Giêsu nhân từ như thế đó! Đã

ba lần ông đếm bước trên dòng sông Von-ga: Từ Ximbiêc đến Rưbinxbơ, từ Xaratôp đến đây và từ Axtrakhan đến hội chợ Makariep Hàng bao nhiêu nghìn dặm đường! Cho đến năm thứ tư thì ông trở thành phu trưởng của anh phu kéo thuyền, vì ông đã cho ông chủ biết tài năng của ông!” [6, trang 37]

Ông lao động trong môi trường gian khổ thế nhưng bằng một nghị lực phi thường, ông đã vượt lên tất cả những khó khăn, gian khổ để từ một tên phu kéo thành phu trưởng của một đoàn kéo xà lan Để từ một đứa trẻ mồ côi, con của người đàn bà nghèo khổ, trở thành chủ phường nhuộm giàu có và danh giá

Ngoài ra, Aliôsa còn học tập từ ông ngoại tính chăm chỉ và yêu lao động ngay khi còn bé Cậu thường ra vườn xén những cây phúc bồn tử và đã tự tay xây dựng cho mình một công trình nhỏ để nghỉ ngơi, ở ngoài vườn, dưới sự khuyến khích của ông ngoại

Chính tấm gương của ông đã giúp Aliôsa có nghị lực để vượt qua cuộc sống khó khăn sau này, kiên định và mạnh mẽ hơn trước những thử thách của cuộc sống Và giúp cậu trở thành một người yêu lao động và không sợ bất cứ một lao động nào ngay từ bé, cậu đã xuống đường nhặt giẻ rách, gỗ… để kiếm

sống và vượt qua được mọi khó khăn bằng một nghị lực kiên cường: “Đọc thời

thơ ấu các em sẽ thấy rằng tôi hoàn toàn là một người nhỏ bé như các em, chỉ khác ở chỗ: Ngay từ bé tôi đã duy trì được lòng ham muốn học tập và không sợ bất cứ thứ lao động nào” [7]

c Macxim - tấm gương sáng về tình yêu thương và lòng tự trọng

Bố Macxim là nhân vật được hồi tưởng lại trong kí ức của Aliôsa và qua những lời kể của bà ngoại nhưng lại vô cùng rõ nét Qua lời kể của bà ngoại Akulina bố Macxim là có người bãn lĩnh và yêu mẹ của Aliôsa say đắm Bố đã bất chấp sự cấm đoán của ông ngoại, thẳng thắn xin bà giúp đỡ để cưới được mẹ cậu Mặc dù bị ông ngoại từ mặt, nhưng bố và mẹ cậu đã sống rất vui vẻ và hạnh

phúc trong cảnh nghèo khổ, chật chội: “Ngôi nhà chật ních những người thợ khác ở, trong sân đầy rác rưởi, bẩn thỉu và ồn ào, thế mà hai vợ chồng cứ thản nhiên như không, suốt ngày nói nói cười cười như đôi mèo con” [6, trang 243]

Bố của Aliôsa là người cha có trách nhiệm và yêu thương con cái Khi Aliôsa chào đời, bố cậu đã vui mừng khôn xiết, vồn vã vuốt ve mẹ cậu, cuống cuồng vác bà ngoại trên vai để chạy đi tìm ông ngoại báo tin vui Macxim đã giáo dục Aliôsa bằng sự tin tưởng và tình yêu thương Mặc dù Macxim cũng trải qua thời thơ ấu cực nhọc với những trận đòn khủng khiếp của bố, nhưng Macxim không giáo dục con cái bằng đòn roi Chưa bao giờ ông đánh đập

Aliôsa và cấm cả vợ cũng không được giáo dục con bằng đòn roi: “Không, Macxim không đánh nó bao giờ, còn cấm cả con nữa… Bố nó bảo không thể dạy bằng roi vọt được” [6, trang 27] Macxim thường chế nhạo những giọt nước mắt

của Aliôsa và dạy con trai không được khóc và phải luôn luôn mạnh mẽ Chính

vì điều đó mà cho đến mãi về sau, cậu không bao giờ tỏ ra yếu đuối và khóc dù gặp bất cứ chuyện gì, cậu thường trả lời thẳng thắn rằng cháu không muốn khóc hay im lặng và không hề khóc Lúc cậu sợ hãi ông âu yêu vỗ về Aliôsa Macxim

đã chăm sóc tận tình bằng tất cả tình yêu thương và trách nhiệm của một người cha cho đứa con nhỏ khi con bị bệnh dịch tả Ông đã săn sóc và nô đùa cùng con

trong những ngày con đau ốm: “Trong lúc ốm - Tôi còn nhớ rất rõ - bố tôi nô