Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết trong sương hồng hiện ra của hồ anh thái

Đó là dòng thời gian sự kiện, dòng thời gian niên biểu, dòng thời gian nhân vật… Sự đa dạng, nhiều chiều của các lớp thời gian nghệ thuật đã giúp nhà văn miêu tả rõ một thế hệ trẻ sau hậ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN -

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thanh Trường Tôi xin chịu trách nhiệm về nội dung khoa học của công trình này

Đà Nẵng, tháng 05 năm 2013

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Thị Dịu Hiền

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng cảm ơn chân thành đến thầy giáo TS Nguyễn Thanh Trường – người đã nhiệt tình, chu đáo hướng dẫn tôi hoàn thành khóa luận này Tôi xin cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng đã chỉ bảo giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài Nhân dịp này, tôi xin chân thành cảm ơn bạn bè và người thân đã ủng hộ, giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận này

Mặc dù có nhiều cố gắng, song do trình độ còn hạn chế nên không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong được sự đóng góp chân thành của thầy

cô, bạn bè để đề tài được hoàn thiện hơn

Đà Nẵng, tháng 05 năm 2013

Sinh viên thực hiện Nguyễn Thị Dịu Hiền

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu 4

5 Bố cục của khóa luận 4

NỘI DUNG 5

Chương 1 Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1975 5

1.1 Quan niệm về thời gian nghệ thuật 5

1.2 Những biểu hiện của thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 7

1.3 Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết của Hồ Anh Thái 15

Chương 2 Trong sương hồng hiện ra – Những dạng thức thời gian nghệ thuật 22

2.1 Thời gian sự kiện 22

2.1.1 Sự kiện lịch sử 22

2.1.2 Sự kiện đời tư 24

2.2 Thời gian niên biểu 27

2.2.1 Cốt truyện – Trong sự vận động của mạch thời gian 27

2.2.2 Văn bản – Sự linh hoạt trong kết cấu thời gian 33

2.3 Thời gian nhân vật 38

2.3.1 Tiểu sử – Những mảnh ghép thời gian 39

2.3.2 Tâm lý – Dòng thời gian ý thức 42

3.1 Thời gian đảo thuật, dự thuật đan xen các sự kiện 49

3.1.1 Thời gian sai niên biểu 49

3.1.2 Lối quay ngược, đón trước 58

3.2 Không gian hóa thời gian 61

3.2.1 Không – thời gian tâm lý 62

3.2.2 Không – thời gian đồng hiện quá khứ, hiện tại 65

3.2.3 Không – thời gian đan xen thực, ảo 70

KẾT LUẬN 74

TÀI LIỆU THAM KHẢO 76

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, đời sống văn học không ngừng “tạo dấu ấn” bởi sự xuất hiện của hàng loạt cây bút tên tuổi như Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Bảo Ninh, Võ Thị Hảo, Nguyễn Ngọc Tư… Trong số những gương mặt ấy, Hồ Anh Thái nổi lên như một hiện tượng đặc biệt, một cây bút sung

sức với nhiều thể nghiệm văn chương táo bạo Tiểu thuyết Trong sương hồng

hiện ra là một trong những thể nghiệm đó

Trong sương hồng hiện ra là cuốn tiểu thuyết được nhà văn xử lý mang

đậm yếu tố thời gian nghệ thuật với nhiều dạng thức khác nhau Đó là dòng thời gian sự kiện, dòng thời gian niên biểu, dòng thời gian nhân vật… Sự đa dạng, nhiều chiều của các lớp thời gian nghệ thuật đã giúp nhà văn miêu tả rõ một thế hệ trẻ sau hậu chiến muốn được thâm nhập vào cái bí ẩn của cuộc chiến, điều mà những người trẻ tuổi chỉ có cơ hội trải nghiệm chút ít như một bức tranh lý tưởng hóa về chiến tranh Đưa nhân vật của mình trở lại với hai mươi năm trước, Hồ Anh Thái đã làm được một cuộc mổ xẻ quá khứ và góp lời giải cho những băn khoăn trước thực tại của con người thời kỳ đổi mới

Đặt trong mạch cảm hứng của tiểu thuyết Việt Nam đương đại, Trong

sương hồng hiện ra của Hồ Anh Thái đã tạo được một lối đi khác lạ, độc đáo

và có chiều sâu

Thực hiện đề tài “Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Trong sương

hồng hiện ra của Hồ Anh Thái” sẽ giúp chúng tôi thấy được kĩ thuật xử lý

thời gian mới của nhà văn - thời gian đảo ngược thể hiện đậm nét cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ Từ đó có thêm cơ sở khẳng định vị trí cũng như đóng góp của Hồ Anh Thái cho nền văn học nước nhà nói chung và nền tiểu thuyết thời kỳ đổi mới nói riêng

2 Lịch sử vấn đề

Hồ Anh Thái là một trong số những gương mặt tiểu thuyết tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đại Với sức viết dồi dào và khá đa dạng, những sáng tác của Hồ Anh Thái đã tạo ra một làn sóng dư luận sôi nổi và thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học Trong khuôn khổ đề tài, chúng tôi chỉ giới thiệu những công trình, bài viết tiêu biểu liên quan đến phạm vi nghiên cứu

Trong bài viết Hồ Anh Thái, người mê chơi cấu trúc, Nguyễn Đăng Điệp

đã có sự phát hiện khá tinh tường về chiều sâu trong tư duy nghệ thuật Hồ Anh Thái: “Anh biết vượt qua những lối mòn tư duy coi văn học như là tấm gương phản ánh hiện thực một cách đơn giản (điều mà Hồ Anh Thái gọi là hiện thực thô sơ) để nhìn cuộc đời như nó vốn có Hiện thực trong thế giới nghệ thuật Hồ Anh Thái vì thế, không phải là thứ hiện thực dẹt, phẳng mà góc cạnh, nhiều chiều” [3, tr.356]

Nhà văn Ma Văn Kháng trong bài Cái mà văn chương ta còn thiếu, (in

trong Tạp chí Sách và Đời sống, 7 – 2003) đã tỏ ra rất hứng thú với những sáng tác của Hồ Anh Thái: “Ở từng con chữ có đời sống là lạ, ở mỗi tình tiết giàu sức khám phá, ở các mối liên tưởng lạ lùng và gần gũi, ở tổng thể câu chuyện, nó mở ra một góc nhìn nhân sinh, nó cho ta thấy tính đa tầng, những thực tại nhìn thấy và không nhìn thấy, những ấn tượng đặc sắc thông qua chủ

đề của nó ở chính cuộc đời này” [8, tr.298]

Wayne Karlin (Lời giới thiệu cho bản in của Nhà xuất bản Đại học

Washington, 2001) đã viết: “Trong sương hồng hiện ra là một câu chuyện giả

tưởng, tiểu thuyết đưa một thanh niên Hà Nội thời hiện đại thuộc thế hệ của tác giả, vì bị điện giật (khi tòa nhà móng xây ẩu từ thời chiến tranh nay bị đổ)

bị đưa đi ngược thời gian, về Hà Nội thời chiến tranh Ở đó anh ta chứng kiến

và tham gia vào cuộc hẹn hò của chính cha mẹ mình Phát hiện ra tính chất rất

người ở cha mẹ, thời trẻ họ cũng như anh ta bây giờ, anh ta còn tìm ra chất người trong cả thế hệ chiến tranh huyền thoại và đáng kính – phát hiện ra cả thiếu sót và sức mạnh, lòng dũng cảm ở họ Trong quá trình ấy, anh ta đã biến mình (và tượng trưng cho cả thế hệ mình) thành một phần của cuộc sống ấy, một phần của dòng chảy đang tiếp tục của lịch sử Việt Nam” [17, tr.392] Cũng là tác giả Wayne Karlin (Lời giới thiệu tuyển tập tác phẩm của Hồ

Anh Thái, Nhà xuất bản Curbstone Press, Mỹ, 1998) đã viết: “Trong sương

hồng hiện ra dường như bày tỏ khao khát của thế hệ hậu chiến được nhìn

xuyên qua màn sương của huyền thoại anh hùng và quyền uy bao phủ lên thế

hệ chiến tranh, không phải nhằm bóc trần, mà để xem xét nguồn cuội của họ một cách ràng, để tìm kiếm một người cha đồng thời là một người anh bình đẳng Từ năm 1987, Tân bị đưa ngược trở lại năm 1967, vì khu tập thể của cậu bị sụt vỡ và cậu bị điện giật, như một mũi thép lạnh buốt xuyên trúng đầu – cũng là một hình ảnh nhấn mạnh chủ đề của tác phẩm” [17, tr.422]

Trên Tạp chí Giới thiệu sách Thời báo New York 1 - 11 - 1998, tác giả

Philip Gambone đã nhận xét: “Trong tiểu thuyết Trong sương hồng hiện ra,

một chàng trai mới lớn được đưa một cách bí ẩn trở về năm 1967, ba năm trước khi anh ta ra đời, chứng kiến cuộc hẹn hò thời chiến của cha mẹ tương lai của mình Những tác phẩm mở ra một tầm nhìn xa, giàu chất tiểu thuyết trong chiều kích và niên đại…” [17, tr.436]

Tác giả Jennifer Eagleton, Đại học Tổng hợp Trung Quốc Chinese University Of Hong Kong, H - Asia, 12 - 1998 khi nghiên cứu về cuốn tiểu thuyết đã nhận định: “Dường như cuốn tiểu thuyết này bày tỏ niềm khao khát được quay nhìn lại quá khứ, cái quá khứ đã được ký ức đóng khung và tôn kính Hiện thực đã chìm đi trong huyền thoại chiến tranh, được thế hệ hậu thuộc địa, hậu chiến ghi nhớ vĩnh viễn ở mức độ cao hơn là những người đã thực sự nếm trải Hồ Anh Thái ngụ ý rằng việc tháo gỡ và xây dựng lại những huyền thoại

này làm cho một dân tộc có thể vận động về phía tương lai” [17, tr.440]

Như vậy, có thể thấy phần lớn các ý kiến, nhận định đều đánh giá cao về

nhà văn Hồ Anh Thái cũng như tiểu thuyết Trong sương hồng hiện ra ở một

số phương diện nghệ thuật khác nhau, nhưng chưa có công trình nào đi sâu vào nghiên cứu một cách hệ thống các bình diện về thời gian nghệ thuật Tuy nhiên các ý kiến, nhận định của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học là những gợi ý quý báu cho đề tài nghiên cứu của chúng tôi Tiếp thu ý kiến của những công trình đi trước, chúng tôi cố gắng tiếp cận, khảo sát một cách cụ

thể các dạng thức và kĩ thuật xử lý “Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết

Trong sương hồng hiện ra của Hồ Anh Thái”, qua đó góp phần khẳng định tài

năng nghệ thuật cũng như những đóng góp của nhà văn cho nền văn học đương đại

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết

Trong sương hồng hiện ra của Hồ Anh Thái

Phạm vi nghiên cứu là văn bản tác phẩm Trong sương hồng hiện ra của

Hồ Anh Thái, Nhà xuất bản Phụ Nữ, 2003

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn này chúng tôi đã sử dụng một số biện pháp như sau:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp diễn dịch, quy nạp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

5 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và thư mục tài liệu tham khảo, cấu trúc đề tài gồm 3 chương:

Chương 1: Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1975

Chương 2: Trong sương hồng hiện ra – Những dạng thức thời gian nghệ thuật

Chương 3: Trong sương hồng hiện ra – Kĩ thuật xử lý thời gian nghệ thuật

NỘI DUNG Chương 1 Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam

sau năm 1975 1.1 Quan niệm về thời gian nghệ thuật

Thời gian nghệ thuật là một trong những vấn đề hiện đại của nghiên cứu văn học Là phương thức tồn tại của thế giới vật chất, thời gian cũng như không gian, đi vào nghệ thuật cùng với cuộc sống được phản ánh như là một yếu tố của nó Nếu như mọi hiện tượng của thế giới khách quan khi đi vào nghệ thuật được soi sáng bằng tư tưởng và tình cảm, được nhào nặn và sáng tạo để trở thành một hiện tượng nghệ thuật, phù hợp với một thế giới quan, phương pháp sáng tác, phong cách, truyền thống và thể loại nghệ thuật nhất định, thì thời gian trong tác phẩm cũng thế Nó có thể được gọi là thời gian nghệ thuật như ta đã quen gọi tính cách nghệ thuật, xung đột nghệ thuật, thế giới nghệ thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Thời gian nghệ thuật là hình thức nội

tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó… Khác với thời gian khách quan được đo bằng đồng hồ và lịch, thời gian nghệ thuật có thể đảo ngược, quay về quá khứ, có thể bay vượt tới tương lai xa xôi, có thể dồn nén một khoảng thời gian dài trong chốc lát, lại có thể kéo dài cái chốc lát thành vô tận Thời gian nghệ thuật được đo bằng nhiều thước đo khác nhau, bằng sự lặp lại đều đặn của các hiện tượng đời sống được ý thức… tạo nên nhịp điệu trong tác phẩm Như vậy thời gian nghệ thuật gắn liền với tổ chức bên trong của hình tượng nghệ thuật Khi nào ngòi bút nghệ sĩ chạy theo diễn biến sự kiện thì thời gian trôi nhanh, khi nào dừng lại thì thời gian chậm lại…” [4, tr.322]

Theo Trần Đình Sử: “Thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thể thể nghiệm được trong tác phẩm nghệ thuật với độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với chiều thời gian là hiện tại, quá khứ hay tương lai Thời gian nghệ thuật là hình tượng nghệ thuật, sản phẩm sáng tạo của tác giả bằng các phương tiện nghệ thuật nhằm làm cho người thưởng thức cảm nhận được: hoặc hồi hộp đợi chờ, hoặc thanh thản vô tư, hoặc đắm chìm vào quá khứ Thiếu sự thụ cảm, tưởng tượng của người đọc thì thời gian nghệ thuật không xuất hiện Nhưng thời gian nghệ thuật cũng không phải là một hiện tượng của tâm lý cá nhân người đọc, muốn cảm thụ nhanh chậm thế nào cũng được Thời gian nghệ thuật là một sáng tạo khách quan trong chất liệu Nếu như một tác phẩm có thể gây hiệu quả hồi hộp đợi chờ thì đối với ai, lúc nào, khi cảm thụ, thời gian ấy đều xuất hiện” [14, tr.62-63] Nhà nghiên cứu này cũng cho rằng thời gian nghệ thuật: “có độ dài, nhịp độ, tốc độ, có ba chiều quá khứ, hiện tại, tương lai khác với thời gian thực tại” [16, tr.85-86] Theo đó, thời gian được hiểu là phương thức tồn tại của thế giới vật chất và thời gian đi vào nghệ thuật cùng với những vấn đề cuộc sống như là một tất yếu phản ánh Thời gian cùng với phương pháp sáng tác, phong cách sáng tác góp phần tạo nên thế giới nghệ thuật

Theo Phương Lựu: “Thời gian nghệ thuật của văn học không phải giản đơn chỉ là quan điểm của tác giả về thời gian mà là một hình tượng thời gian sinh động, gợi cảm, là sự cảm thụ, ý thức về thời gian được dùng làm hình thức nghệ thuật để phản ánh hiện thực, tổ chức tác phẩm” [12, tr.242] Thời gian nghệ thuật là một phạm trù mang tính chủ quan, ước lệ thể hiện cảm quan của tác giả về thế giới và con người, thể hiện tính thẩm mỹ trong cách cảm nhận cuộc sống và tư tưởng tác giả Nó không đồng nhất với thời gian khách quan mà được sáng tạo nhào nặn cho phù hợp với ý đồ sáng tác, thể loại, phong cách nhà văn Điều này tạo nên sự đa dạng, sinh động cho thời

gian trong tác phẩm Thời gian nghệ thuật là yếu tố không thể thiếu để kết cấu

tác phẩm, đồng thời giúp cho việc liên kết các yếu tố trong tác phẩm được

chặt chẽ hơn

Trong sáng tác văn học, thời gian nghệ thuật được đo bằng nhiều kích

thước khác nhau và biểu hiện khá đa dạng tạo nên nhịp điệu cho tác phẩm Nó

gắn liền với tổ chức bên trong của hình tượng nghệ thuật và như một hệ quy

chiếu mang tính chất ẩn để phản ánh hiện thực, thể hiện tư duy của tác giả

“Thời gian nghệ thuật là thời gian do nhà văn sáng tạo ra, vừa thể hiện trạng

thái con người trong thời gian, sự cảm thụ thời gian, vừa mở ra lộ trình để

người đọc đi vào thế giới tác phẩm” [16, tr.86]

Từ những quan niệm trên cho thấy thời gian nghệ thuật là phẩm chất

định tính quan trọng của hình tượng nghệ thuật, đảm bảo cho việc tiếp nhận

thực tại nghệ thuật và tổ chức nên kết cấu của tác phẩm, là một phạm trù nghệ

thuật có vai trò quan trọng trong việc thể hiện tính cách nhân vật, tư tưởng

chủ đề của tác phẩm Thời gian nghệ thuật là một phạm trù quan trọng của thi

pháp học, là phương tiện chiếm lĩnh đời sống, là mô hình nghệ thuật về cuộc

sống góp phần thể hiện quan điểm nghệ thuật của mỗi nhà văn

1.2 Những biểu hiện của thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Thời gian nghệ thuật luôn có sự biến đổi theo dòng chảy văn học Ở mỗi

thời kì, giai đoạn văn học, thời gian nghệ thuật mang những đặc trưng riêng

làm nên dấu ấn thời đại trong thời gian nghệ thuật Và thời gian nghệ thuật

trong tiểu thuyết cũng không ngoại lệ Tiểu thuyết Việt Nam đương đại có

những điểm khác biệt so với thế hệ trước Số lượng nhà văn tăng lên vượt

bậc Những sáng tác của họ mang hơi thở thời đại, có cá tính riêng Họ viết về

những vấn đề giới tính, số phận con người cá nhân, quyền lợi vật chất và tinh

thần, quyền bình đẳng và sự tự do Vì vậy thời gian nghệ thuật trong tác phẩm

của họ cũng thể hiện đậm nét những vấn đề thời đại: Con người sau chiến tranh, vấn đề gia đình, sự đối lập tuổi thơ với cuộc sống người lớn, sự tìm tòi

ý nghĩa cuộc đời, mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội Chỉ đến văn học hiện đại, thời gian nghệ thuật mới thực sự gần gũi với cuộc sống của cá nhân con người, đi sâu phản ánh hiện thực cuộc sống đầy nhọc nhằn vất vả và tiểu thuyết đã hòa nhịp vào bối cảnh văn học đương đại nói chung Chúng ta có thể nhận thấy những dạng biểu hiện chính của thời gian nghệ thuật trong tiểu

thuyết Việt Nam sau 1975 đó là thời gian phi tuyến tính, thời gian đi sâu vào

thế giới nội tâm con người, và thời gian huyền ảo

Nếu kiểu thời gian tuyến tính vẫn chiếm ưu thế trong tiểu thuyết Việt

Nam trước 1975 thì ở tiểu thuyết sau 1975, thời gian phi tuyến tính trở thành

một trong những đặc điểm cho thấy sự đổi mới tư duy tiểu thuyết khi cảm thức hiện tại, khi khát vọng làm chủ thời gian trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết Với lối trần thuật này, thời gian bị đảo lộn, không còn theo trật tự tuyến tính của thời gian đời sống Một trong những hình thức tổ chức lại trình tự trần thuật trong tiểu thuyết đương đại là từ hiện tại, quay ngược về quá khứ để

kể chuyện Có thể thấy được trong một số tiểu thuyết như Nỗi buồn chiến

tranh của Bảo Ninh, T mất tích của Thuận… Trong Nỗi buồn chiến tranh thời

gian trần thuật được thể hiện rõ, từ hiện tại, tác giả quay ngược về quá khứ để

kể chuyện Nhân vật Kiên – một cựu chiến binh trở về sau ngày hòa bình đã

kể lại cuộc chiến đã qua, những sự kiện đã thuộc về quá khứ từ điểm nhìn của chính nhân vật Và thông qua Kiên, người đọc có thể hình dung sự ám ảnh của chiến tranh, những mất mát mà cuộc chiến mang lại cho Kiên và những đồng đội của anh Từ đó ta thấy được dòng chảy số phận của từng con người trong chiến tranh “khổ sở vì đói, vì sốt rét triền miên, thối hết cả máu, vì áo quần bục nát tả tơi và vì những lở loét cùng người như phong hủi, cả trung đội chẳng còn ai trông ra hồn thằng trinh sát nữa Mặt mày ai nấy như lên rêu”

[13, tr.23] Chúng ta thấy rằng trong câu chuyện của mình, Bảo Ninh đã xử lý thời gian rất linh hoạt Nếu mạch trần thuật sự kiện được đẩy lùi về quá khứ thì mạch biểu hiện cảm xúc cứ trôi dạt, lan tỏa từ quá khứ đến hôm nay Dường như những chuyện của quá khứ không hề khép lại mà tiếp tục sống cùng với nhân vật Kiên trong dòng trôi của hiện tại

Mang khát vọng nhận diện chân thực cái hôm nay, tiểu thuyết Việt Nam luôn tìm cách tiếp cận quá khứ từ góc nhìn hiện tại nhằm lí giải về nguồn gốc của cuộc sống hiện tại Hình thức đảo thuật thời gian đã góp phần làm cho những chuyện của ngày hôm qua như không hề khép lại mà vẫn tiếp tục sống cùng các nhân vật trong dòng trôi của hiện tại

Tiểu thuyết Gia đình bé mọn của Dạ Ngân cũng có những nét mới lạ

trong bố cục thời gian Ở đây, thời gian được mô tả từ những chiều kích hiện tại để trở về quá khứ Tác phẩm được mở đầu bằng thời gian thực tại Đó là ngày mà Mỹ Tiệp ra bưu điện tỉnh nghe điện thoại của Đính và sau đó là thời gian gắn với những hồi tưởng về quá khứ của nàng Sự đan quyện xuyên suốt của thời gian hiện tại và quá khứ đã tạo nên một thời gian nghệ thuật đặc sắc gắn bó mật thiết với nhân vật trung tâm của tác phẩm

Ngoài kiểu thời gian trần thuật trên, tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 còn được diễn tả theo chiều đi từ hiện tại, kể trước những chuyện ở tương lai Có

thể thấy trong tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu Kể về tình yêu của Giang

Minh Sài với Châu, một thứ tình yêu mê đắm của một con người nửa đời người mới được yêu cái không phải của mình, tác giả đã dự thuật việc chia tay tất yếu của họ Đến lúc Châu cầm bút kí vào bên cạnh chữ kí của Sài ở phần cuối tờ giấy đơn xin li hôn rồi quẳng bút sang giường anh, nhanh chóng chui vào giường mình như không hề có chuyện gì xảy ra đã trên dưới năm năm Cách kể dự thuật này càng làm rõ thêm tính cách của nhân vật Sài và bi kịch của cuộc hôn nhân

Một trong những hình thức mở rộng giới hạn thời gian của tiểu thuyết sau 1975 là đồng hiện thời gian Theo Đặng Anh Đào: “Trong dòng tâm tư, quá khứ, hiện tại, tương lai xuất hiện cùng một lúc, không bị ngăn cách, liên tục như một dòng chảy, đó là hiện tượng mà người ta gọi là thời gian đồng hiện” [2, tr.77] Tổ chức thời gian đồng hiện được xem như là chiến lược trần thuật của các tác giả nhằm soi chiếu cặn kẽ con người với nhiều chiều kích Nhờ hình thức đồng hiện này, người kể chuyện có thể nối kết những chuyện thuộc về những khoảng thời gian khác nhau, rút ngắn thời gian kể Trong

Thoạt kì Thủy của Nguyễn Bình Phương đã thể hiện được sự đồng hiện hai

tuyến thời gian, hai cuộc đời: cuộc đời con cú kéo dài trong 45 phút, được kể theo thời gian tuyến tính và cuộc đời Tính: từ trong bụng mẹ cho đến khi tự sát, chủ yếu được kể lại theo thời gian tâm tưởng của nhân vật với những hoảng loạn, bất định của giấc mơ, của vô thức Nhiều yếu tố, sự kiện chỉ được người kể chuyện đề cập ngẫu nhiên, thông qua những chuỗi hồi ức, những giấc mơ của nhân vật

Ở tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, sự đồng hiện thời gian được thể hiện

rõ, đặc biệt là tiểu thuyết có kết cấu “dòng ý thức” – là một trong những nguyên tắc tổ chức tác phẩm nghệ thuật của người nghệ sĩ, tái dựng thế giới bên trong của con người một cách chân thực bằng việc tạo ra thời gian trần thuật chỉ phụ thuộc vào thời gian tâm trạng, vào dòng tâm tư của nhân vật Thời gian truyện lại là một dòng chảy liền mạch (thời gian mang tính hiện tại), không phụ thuộc vào các sự kiện cho dù rời rạc hay nối tiếp mà chỉ phụ thuộc vào lại là những mảnh vỡ của dòng tâm trạng, dòng liên tưởng Những yếu tố mang tính chất tự sự, những hành động bên ngoài thường được giảm thiểu nhường chỗ cho những mạch cảm xúc, những dòng suy nghĩ triền miên Với kĩ thuật đồng hiện, các chiều thời gian đã đồng loạt hiện ra Hiện tại, quá khứ lồng ghép vào nhau đi, về không dứt Hiện tại cay đắng, quá khứ vui

buồn cứ xô dạt vào nhau Có thể thấy rõ trong Paris 11 tháng 8 của Thuận

Hà Nội những năm 2000, kí ức về tuổi hiện lên rõ mồn một trong hồi ức của Liên Từ hình ảnh chiếc cửa sổ may mắn trong căn phòng nhỏ áp mái, Liên hồi tưởng về những kỉ niệm trong thời bao cấp – một thời đã chôn chặt trong quá khứ: Thảm hại hơn cả cơm tập thể ngô bung, thảm hại hơn cả cơm sơ tán năm mươi phần trăm mì sợi và bắp cải xào mỡ cừu viện trợ Liên Xô Cứ thế,

hiện tại và quá khứ, ý thức và tiềm thức cứ cài chặt vào nhau Trong China

town của nhà văn Thuận, suốt hai giờ kẹt tàu, thời gian hiện tại cứ bị kéo lùi

vào thời gian quá khứ, từ quá khứ lại trở về hiện tại Hiện tại và quá khứ cứ níu kéo nhau và đan cài chồng chéo lên nhau Hồi ức về chuyện tình dang dở của nhân vật “tôi” luôn lắp dẫn vào câu chuyện thực tại ngổn ngang của đời sống các đô thị hiện đại, các toan tính cá nhân, nỗi lo bị đánh bom khủng bố

Có thể nói, ở tiểu thuyết dòng ý thức như Nỗi buồn chiến tranh, sự đồng

hiện thời gian được thể hiện ở sự phá vỡ trật tự thời gian thông thường, tạo ra một thời gian trần thuật chỉ phụ thuộc vào thời gian tâm trạng, vào dòng tâm

tư của nhân vật Kiên, thời gian trần thuật và thời gian câu chuyện có sự đan cài xoay quanh những hồi ức, những kỉ niệm và giấc mơ của nhân vật Kiên Việc tổ chức thời gian đồng hiện của tác giả nhằm soi chiếu cặn kẽ con người hiện đại với nhiều chiều kích Nối kết những chuyện thuộc về những khoảng thời gian khác nhau và vì thế rút ngắn được thời gian kể

Trong đồng hiện thời gian, yếu tố của giấc mơ trở thành phương thức tự

sự hiệu quả để đi vào khám phá thế giới tâm linh của con người, để mở rộng

biên độ thời gian Trong Nỗi buồn chiến tranh, giấc mơ xuất hiện rất nhiều

nhằm đồng hiện nhiều mảng thời gian khác nhau, đảo trật tự tuyến tính Kiên thường hay mơ về Phương – người phụ nữ đã đánh thức tình yêu trong Kiên thời tuổi trẻ, là nguồn sức mạnh chập chờn trong quãng đời chiến trận của anh

“những giấc mơ đậm đặc cảm giác, nóng bỏng và ngọt lịm như mật ứa ra trào

lên lấp đầy cõi mộng mị Trong những đêm mưa ấy…người con gái của thành phố quê hương lại hiện lên và bước tới với anh trong bóng hình tiên nữ mờ ảo” [13, tr.38] Giấc mơ của Kiên thường là thời gian hồi ức trong mơ, trí nhớ khuấy đảo, lật tung tất cả, lần tìm trong đổ nát đam mê niềm đau buốt, vô hạn độ, vô bến bờ của anh đối với nàng từ tận những thuở hồng hoang xa tít mù tắp thời trai trẻ Chính trong hồi tưởng mà Kiên đi tìm ý nghĩa thực của đời mình Như vậy, bằng việc sử dụng thời gian đồng hiện Bảo Ninh đã khẳng định sự bất lực của con người đối với lịch sử, con người chỉ là nạn nhân mà thôi

Có thể nhận thấy rằng, một vấn đề nổi bật trong các tiểu thuyết đương

đại chính là vấn đề “cá nhân hóa”, và thời gian trong tác phẩm cũng đi sâu

vào thế giới nội tâm của con người, hầu hết các tác giả đều hướng đến những

thời gian riêng tư, nhỏ bé của các cá nhân, hơn là những thời gian mang tính cộng đồng, tính xã hội rộng lớn Ở một khía cạnh khác, thời gian thực, cụ thể

và khắc nghiệt của cuộc mưu sinh đời thường không ngừng “giao tranh” với thời gian tâm lý trĩu nặng kỉ niệm và suy tư, buồn đau và thương nhớ Thế

giới được tái hiện ở những góc hẹp, góc lặng, góc khuất, góc tối hơn là bằng những đại cảnh, trường cảnh - vốn là thế mạnh của tiểu thuyết truyền thống Trong Cơ hội của Chúa của Nguyễn Việt Hà, mặc dù các nhân vật cùng

chia sẻ một thời điểm lịch sử chung (những năm cuối thế kỷ XX), song mỗi người trong họ lại ám ảnh độc giả bằng một thời gian đặc biệt mang màu sắc tính cách và số phận của riêng mình: Hoàng với những suy tưởng siêu hình,

bế tắc suốt cuộc đời, Tâm thì thời gian gắn với đô hội – thương trường - tiền bạc nhốn nháo và luôn đổi thay “nhiệt độ” đến chóng mặt, Thuỷ dành thời gian với học trò lãng đãng, dịu dàng và những day dứt khôn nguôi vì không thể níu giữ mối tình thơ mộng đã qua…

Trong khi đó, China town của Thuận hay Trí nhớ suy tàn, Những đứa trẻ

chết già của Nguyễn Bình Phương lại là những cuộc “chạy trốn thời gian đã

qua” – chạy trốn tất cả những gì thuộc về quá khứ nhưng vẫn không chịu qua

đi – mà luôn thường trực và hiện hữu như một gánh nặng trong đời sống hàng

ngày và đặc biệt là trong tâm linh của con người Điểm xuất phát của câu chuyện trong China town chính là thời điểm hiện tại gần nhất mà người kể

chuyện – đồng thời là vai chính – có mặt, nhưng ngay lập tức câu chuyện bị đẩy về thời điểm xa nhất của kỉ niệm đầu tiên giữa “tôi” và Thụy, rồi cũng

“lập tức” không kém, lại trở về điểm tiệm cận hiện tại Cứ như thế, sự nhảy cóc bất ngờ, sự đổi chiều đột ngột về mặt thời điểm, thời gian khiến cho quá trình tự sự ngày càng được nhân vật chủ quan hóa, cá nhân hóa, nội cảm hóa

Viết tiểu thuyết Tấm ván phóng dao, tác giả Mạc Can chọn cách thức

trần thuật theo kiểu hồi ức Từ thời gian hiện tại, nhân vật tôi và cô em gái cùng ngồi vẩn vơ chắp nối những mẩu quá khứ u buồn Chất liệu hồi ức được biểu đạt ở đây không hiện ra theo cách trình tự mà được đảo lộn, xáo trộn, không nặng về kể tả, mà nặng về tâm trạng, suy tư, chiêm nghiệm, cật vấn:

“Tôi chợt thức dậy ngu ngơ, phải một lúc mới nhớ mình đang ở đâu, tôi đang ngồi trên cái giường của tôi, một tấm ván đầy vết dao, những vết thương không bao giờ lành, đau đớn, ẩm ướt”, “Cuộc sống trôi giạt, giả thật qua nhiều năm tháng, điều tôi khổ nhứt là trái tim quá đỗi nhạy cảm của tôi, nó thổn thức từ khi tôi chưa đủ hình hài…” Đây là một dạng truyện viết theo cách của một hồi ức tự nghiệm, thấm đẫm những cảm quan cá nhân của từng nhân vật

Từ phía của “tâm linh, cá nhân”, thời gian tràn sang địa hạt huyền ảo,

như một hệ quả tất yếu: huyền ảo hóa cũng là vấn đề cần lưu ý khi bàn về thời gian trong tiểu thuyết đương đại Có thể nhận thấy thời gian huyền ảo ở

Những đứa trẻ chết già, Thoạt kỳ thủy, Người đi vắng của Nguyễn Bình

Phương Trong Những đứa trẻ chết già, Nguyễn Bình Phương trở đi trở lại

“ngôi làng Linh Nham” với bầu không khí ảm đạm, bí ẩn Ở đó chúng ta nhìn

thấy một thời gian tràn ngập những sự việc, những hiện tượng kỳ dị, quái đản,

hư hoặc (làng suốt ngày chìm ngập trong mùi trầm toả ra từ ngôi miếu thờ của

dì Lãm, gốc si già đêm đêm rì rầm tiếng nói chuyện của những hồn ma và thỉnh thoảng lại thấy một vài bộ xương người hiện hình, sự kỳ bí của sông Linh Nam đêm ngày gào thét ) Những mốc thời gian cụ thể trong tiểu thuyết cũng được Nguyễn Bình Phương dựng lên với một âm hưởng huyền bí, ghê rợn Ngày mùng 7 tháng 6 giờ dậu, dân làng thấy trong đáy ao nhà Trường hấp bốc lên khí trắng hình con rắn, Ngày mùng 9 tháng đó, về phía tây có đám mây màu đỏ xuất hiện hình dáng không khác gì người đàn ông cụt đầu, tay cầm con dao quắm

Việc “huyền ảo hóa” thời gian trong các tiểu thuyết đang xét không dừng lại ở sự pha trộn các yếu tố kì lạ, hoang đường vào trong tác phẩm với mục đích “lạ hóa” hay thậm chí “câu khách” đơn thuần Thông qua bút pháp kì ảo, các tác giả rất có ý thức làm “dày” tác phẩm bằng những trầm tích văn hóa dân tộc và nhân loại và đồng thời cũng thể hiện một cảm quan thực sự mới

mẻ về nhân sinh, về thế giới

Như vậy có thể thấy rằng thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1975 chủ yếu là thời gian phi tuyến tính, đi sâu vào thế giới bên trong của con người với kĩ thuật đồng hiện thời gian, thời gian huyền ảo… Các nhà tiểu thuyết thuộc khuynh hướng cách tân sau 1975 đã quyết liệt thay đổi cái nhìn cũng như cách quan niệm mang tính truyền thống của độc giả về phạm trù thời gian trong các tác phẩm của họ Chính cách trần thuật phi tuyến tính và đồng hiện này đã góp phần khẳng định sự thành công của các tên tuổi như: Bảo Ninh, Thuận, Nguyễn Bình Phương… Xác lập một cấu trúc thời gian trần thuật đặc thù ở tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Việc tìm hiểu những biến đổi của phạm trù thời gian trong bản thân các tác phẩm tiểu thuyết –

“vùng nhạy cảm” của đời sống văn học nói chung và đời sống loại thể nói

riêng, sẽ hé mở nhiều vấn đề thú vị về diện mạo và sự phát triển lịch sử của tâm hồn, lịch sử sáng tạo của thế giới đương đại

1.3 Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết của Hồ Anh Thái

Hồ Anh Thái là nhà văn đã bền bỉ tạo cho mình mô ̣t dòng chảy riêng giữa nguồn chung văn xuôi đương đại Việt Nam Dòng chảy ấy đã không ngừng vận động, thay đổi, tạo dấu ấn, để bây giờ nhìn lại, đủ cho những ai quan tâm đến Hồ Anh Thái đều có thể nhận thấy được đặc trưng của nó trong từng thời điểm Mười tám tuổi, Hồ Anh Thái xuất hiện trong làng văn và được chú ý như một hiện tượng mới mẻ Đến nay, Hồ Anh Thái là một nhà văn đã gặt hái được khá nhiều thành tựu Đặc biệt là trong lĩnh vực tiểu thuyết với nhiều cách tân táo bạo trong việc thể hiện thời gian nghệ thuật

Là một cây bút trẻ, rất nhạy cảm với môi trường công nghiệp hiện đại,

Hồ Anh Thái đã xây dựng đươ ̣c cho mình mô ̣t lối viết mới mẻ về thời gian

Trong những tiểu thuyết của nhà văn, nổi bật lên thời gian nhân vật, thời gian

đảo ngược…

Thời gian nhân vật là thời gian cuộc đời và thời gian tâm tưởng của nhân vật Trong tác phẩm Cõi người rung chuông tận thế của Hồ Anh Thái thời

gian chính là phương tiện nghệ thuật để phản ánh đời sống, thể hiện cảm xúc,

tư tưởng của ông Song trùng với sự dịch chuyển của điểm nhìn không gian là

sự thay đổi của điểm nhìn thời gian Thời gian hiện tại, quá khứ, thời gian cuộc đời, thời gian thực và thời gian kì ảo Điểm nhấn của tác phẩm là sự chuyển hoá linh hoạt giữa thời gian cuộc đời trong tác phẩm Kết cấu “truyện trong truyện” tạo đà cho sự đan xen thời gian cuộc đời của các nhân vật Từ chuyện của ba thanh niên Cốc, Bóp, Phũ đến chuyê ̣n của nhân vâ ̣t “Tôi”, chuyện của Miên, Giềng, chuyê ̣n của Mai Trừng… Sự chuyển biến linh hoạt giữa điểm nhìn thời gian cuộc đời tạo nên sự xen kẽ những câu chuyện một cách tự nhiên Nó cũng thể hiện sự đa phức của mảng hiện thực mà nhà văn

phản ánh Ở đó không chỉ có câu chuyện của người kể mà còn có câu chuyện của biết bao số phận, không chỉ có chuyện của quá khứ hay hiện tại mà còn là

sự dịch chuyển từ quá khứ đến hiện tại, sự đối sánh từ hiện tại trở về quá khứ Theo dòng ý thức của nhân vâ ̣t “Tôi”, bao nhiêu mảnh đời, số phận cũng như những mặt xấu của xã hội được Hồ Anh Thái phác họa một cách đầy tinh

tế nhưng cũng châm biếm rất sâu cay Đó là ba nhân vâ ̣t Cốc, Bóp, Phũ với những cuô ̣c ăn chơi trác táng, sa đo ̣a của chúng Cái chết của ba nhân vâ ̣t này

là minh chứng hùng hồn nhất cho quan niê ̣m “ác giả ác báo” của nhân dân ta Tiếp đó là câu chuyê ̣n về cuô ̣c đời của nhân vâ ̣t Đông – người kể chuyện Lớn lên trong một gia đình mà bố me ̣ mất sớm, Đông đã sống cùng người anh giàu

có và lo ̣c lõi Cuô ̣c đời của Đông do mô ̣t tay người anh sắp đă ̣t Đông vốn đam mê vẽ tranh nhưng cuối cùng cũng phải theo sự sắp đă ̣t của Thế là đi làm thuyền trưở ng Đông chung sống như vơ ̣ chồng với Yên Thanh – cô sinh viên

hàng hải dâm đãng thì Thế mô ̣t lần nữa xen vào và bắt anh phải lấy mô ̣t người khác Và dĩ nhiên sau này Đông cũng “cùng hô ̣i cùng thuyền” với những đứa thanh niên kia trong những cuô ̣c ăn chơi sa đo ̣a của chúng Ngoài những

mảnh đời đó thì trong dòng ý thức của nhân vâ ̣t Tôi còn hiê ̣n lên cuô ̣c đời đầy bất hạnh của cô gái trên hòn cù lao Sau sự hi sinh anh dũng của người cha mà không nhận đươ ̣c mô ̣t sự đãi ngô ̣ nào, cô gái phải mô ̣t thân mô ̣t mình chèo thuyền ra hò n cù lao để “phát quang đất đai, trồng cây ăn quả” và “chăm

nom nhân giố ng cho đa ̀ n dê” [18, tr.122] khi mới mười bốn tuổi Cuô ̣c đời

bất hạnh của cô gái được nhà văn khái quát trong những câu văn: “Trên hòn

cu ̀ lao này cô là chủ Trên con tàu này cô là thuyền trưởng với hai chục đầu

dê thuyền viên Co ̀ n ở làng, cô là một cô gái lỡ thì bi ̣ quên lãng” [18, tr.122]

Có thể thấy, “dòng ý thức” của nhân vâ ̣t Đông về những mảnh số phâ ̣n khác khau diễn ra trong mô ̣t khoảng thời gian khép kín, tù túng, châ ̣t he ̣p Vì theo ý thức của nhân vâ ̣t nên dường như thời gian có sự đan xen giữa quá khứ

và hiện tại Đây là một thủ pháp rất đặc biệt làm cho điểm nhìn của tác phẩm trở nên đa dạng, đa chiều hơn

Cùng với dòng thời gian ý thức ở trên, thời gian tâm tưởng của nhân vật cũng được chú ý đến Đó là thời gian mà nhân vâ ̣t Đông thể hiê ̣n những suy nghĩ của mình khi chứng kiến cảnh ba thằng cháu có ý đi ̣nh cưỡng hiếp một

cô gái trên bãi biển Khi cô gái đươ ̣c lũ cháu đẩy về phía Đông, anh bắt gă ̣p trong ánh mắt của cô lời van xin và “một vẻ mặt khiếp đảm trước cái

chết”[18, tr.22] Anh nghi ̃: “Tôi? Một kẻ đã từng đối mặt với từng ấy phản

trắc va ̀ hận thù? Một kẻ đã phải giấu kín cái chết của con mình trong yên

lă ̣ng?” [18, tr.22] Rồ i sau đó anh nghĩ: “Tôi bắt đầu cảm thấy sự nguy hiểm

cu ̉a trò đùa”, “Rõ ràng tôi linh cảm một điều rất xấu Tôi có ý ngăn Nhưng

cu ̀ ng lúc tôi biết rằng không ki ̣p nữa” [18, tr22-23] Dòng thời gian tâm tưởng

củ a nhân vâ ̣t Đông trong lúc này giúp chúng ta nhâ ̣n ra anh khác những đứa cháu của mình ở chỗ anh biết suy xét mo ̣i viê ̣c trước khi làm

Ta cò n bắt gă ̣p ở trong tác phẩm này hàng loa ̣t những suy nghĩ khác của Đông Khoảng thời gian mà nhân vâ ̣t suy nghĩ cũng là khoảng thời gian mà chú ng ta thấy đươ ̣c những mă ̣t khác nhau trong con người của ho ̣ Sau khi đi

dự đám tang của thằng Cốc về, Đông suy ngẫm: “Xin hãy đi dự đám tang thật

nhiều, anh se ̃ thôi thắc mắc những chuyê ̣n cỏn con ngoài đời, thôi xích mích, thôi đấu đa ́ nội bộ cơ quan, thôi ham hố đại vi ̣, thôi thèm khát tiền bạc Ý nghĩ

vư ̀ a thoáng qua, tôi đã bật cười chua chát” [18, tr.37]

Những dòng tâm tưởng trên của nhân vâ ̣t dày đă ̣c trong tác phẩm khiến người đo ̣c có cảm tưởng về sự dồn nén, ứ đo ̣ng của thời gian Những tra ̣ng từ như “sáng hôm sau”, “mấy ngày sau”, “chiều hôm qua”, “ngay lâ ̣p tức”, “bây giờ ”, “giờ đây”… kết hơ ̣p với những cu ̣m từ chỉ thời gian cu ̣ thể như “bốn ngày”, “chừng mười phút sau”, “mô ̣t giờ sáng”, “tám giờ sáng”, “mười mô ̣t, mười hai giờ đêm”… càng làm rõ hơn sự ứ đo ̣ng, dồn nén đó Trong mỗi sự

kiện, mỗi hành đô ̣ng gắn với mô ̣t mốc thời gian cu ̣ thể nào đó, Đông la ̣i bày tỏ những dòng suy nghĩ, triết lí của mình về cuô ̣c đời, về lẽ sống, về con người

Ta lại tiếp tục câu chuyện với những dòng tâm tưởng của nhân vật Mai Trừ ng trong cuô ̣c đố i thoa ̣i với hồn của cha me ̣: “Hạnh phúc chỉ thực sự có

chư ̀ ng nào cha me ̣ cho con thoát khỏi sứ mê ̣nh ấy” [18, tr.223] Có thể thấy

rằng, thời gian tâm tưởng của nhân vâ ̣t trong tác phẩm này có thể kéo người đọc theo diễn biến của câu chuyện để rồi lắm lúc muốn biến mất ra khỏi thực

tại vào cõi hư vô và ngược lại Tác phẩm khép lại bằng dòng suy ngẫm, triết lí

củ a nhân vâ ̣t Đông về cuô ̣c đời: “Tôi ba mươi lăm tuổi Tuổi ấy Đức Phật

được giác ngộ Có nhiều người đi qua tuổi ba mươi lăm mà mãi mãi không giác ngộ Có những người giác ngộ trước cả tuổi ba mươi lăm Ngộ muộn hay ngộ sớm, họ tất thảy đều đáng thương” [18, tr.241] Cuô ̣c sống vẫn tiếp tu ̣c

và mo ̣i chuyê ̣n đang chờ đơ ̣i con người ở phía trước

Tiểu thuyết Mười lẻ một đêm bắt đầu bằng tình huống cố tình được tổ chức giống như cách bắt đầu truyện ngắn, bằng một lát cắt thời gian, một đôi tình nhân lâm tình huống, bị nhốt trong căn hộ trên tầng 6 chung cư suốt mười

một ngày đêm Một đôi từng yêu nhau thời trẻ, rồi chia tay, ai cũng lập gia đình Sau hơn mười năm tình cũ không rủ cũng về, họ được người bạn cho mượn căn hộ tầng 6 Anh bạn họa sĩ tốt bụng, hồn nhiên khóa cửa buổi sáng, hẹn chiều về giải phóng đôi tình nhân, nhưng anh ta biến mất tăm Mười lẻ một đêm bị nhốt, đôi tình nhân nếm trải đủ mọi hỉ nộ ái ố của cuộc đời thu nhỏ, trong tình thế oái oăm, cho đến khi họ thoát khỏi cảnh ngộ dở khóc dở cười ấy Và kết cục chẳng hề có hậu: đôi tình nhân chia tay vĩnh viễn

Trong Mười lẻ một đêm thời gian cuộc đời nhân vật được thể hiện: Từ

người đàn ông (anh), người đàn bà (chị) đến họa sĩ trồng chuối hột, người mẹ, giáo sư Một tên Xí, giáo sư Hai tên Khoả… Có thể đoán được cuộc đời của Họa sĩ Chuối Hột qua thời gian tuổi: Bốn mươi tám cái xuân xanh là bốn

mươi tám mùa cởi mở Cuộc đời luôn vui vẻ của một người rất thích trồng cây chuối trong tình trạng khỏa thân, người bóng nhẫy, trắng lôm lốp như cây chuối… Nhân vật Bà mẹ cũng vậy, cái dâm của người đàn bà này được mở rộng tới mức quá khổ trên văn bản Qua năm lần đò và vô vàn những cuộc phiêu lưu tình ái – tất cả đều diễn ra trước cặp mắt của đứa con gái, con bé phải chứng kiến tất cả các thể loại đàn ông của mẹ – Bà mẹ quả là mẫu người ham hố nhục dục đến mức vô độ và vô sỉ “Về làm gì, ở lại đây ngủ cho vui” -

đó là câu nói được bà mẹ lặp đi lặp lại với từng đối tác mới trong thú vui xác thịt triền miên vô tận Cũng có thể coi đó như một dấu hiệu cá biệt hoá nhân vật, giống câu “Biết rồi, khổ lắm, nói mãi” của cụ Cố Hồng trong văn Vũ Trọng Phụng Nhẹ dạ, nông nổi, nhiều lầm lạc, con thiêu thân trong lò lửa đam mê – không ít lần tác giả làm người đọc ngỡ tưởng như vậy về nhân vật

Bà mẹ – nhưng tất cả ấn tượng ấy phải được xét lại trước một thực tế thế này:

“Năm lần lấy chồng, năm lần li dị, mỗi lần li dị được một cái nhà Chồng đầu tiên được một cái nhà để xe Chồng thứ hai được chia đôi căn phòng 26m2 Chồng thứ ba được căn hộ tập thể tầng hai Chồng thứ tư được 9m2 phố cổ Chồng thứ năm khá nhất, giáo sư viện trưởng, căn hộ chung cư chất lượng cao” Việc nâng dần cấp độ đền bù sau mỗi lần li hôn như vậy là một cách phóng đại cho cái tham của Bà mẹ Qua thời gian đã cho chúng ta thấy được cuộc đời, tính cách của bà mẹ Để rồi, người đọc không khỏi bật cười trước sự tổng kết của cô con gái: “Mẹ ngửi thấy mùi đàn ông và mùi đất đều chén được” Thời gian mở ra theo những trải nghiệm quá khứ của ba nhân vật tham gia tấn trò: Hoạ sĩ Chuối Hột, Người đàn ông và Người đàn bà Tiếp đó là hàng loạt nhân vật khác

Còn trong Người và xe chạy dưới ánh trăng, Hồ Anh Thái 26 tuổi thể

hiện một ý tưởng khá sâu sắc, rằng con người ta đi vào đời với đôi bàn tay trắng, sạch sẽ và lương thiện Nhưng rồi càng đi càng phải giữ mình trong

sạch, mà đời cứ luôn muốn nhấn người ta vào sắc dục, vào những chỗ không được lương thiện lắm Nhờ xây dựng dòng thời gian nhân vật, cuộc sống xã hội thời kì đó với những xô dập ghê gớm được hiện lên rõ nét Các nhân vật trong tiểu thuyết đều còn trẻ, Toàn, Hiệp, Trang, Minh mỗi người một số phận, bị cuộc sống xô dạt về những nẻo khác nhau và họ phải vật lộn với số

phận trên con đường của đời mình Với Người và xe chạy dưới ánh trăng, Hồ

Anh Thái đã khẳng định được một vị trí trong đời sống văn chương Việt Nam Tác giả đã có ý thức trách nhiệm của một nhà văn, và là một nhà văn có tài trong việc tạo dựng những nhân vật có cá tính đa dạng, có nhân cách phức tạp, nhất là nhân vật Toàn, thể hiện trong cách nêu vấn đề khá nhân bản: hết chiến tranh tưởng chừng con người không còn bị mất mát gì nữa, vậy mà chúng ta vẫn phải mất mát rất nhiều Xây dựng thời gian nhân vật đã giúp nhà văn thể hiện cảm quan của mình trước cuộc sống hiện đại

Ta còn thấy trong những tiểu thuyết của nhà văn dạng thời gian đảo

ngược, đan xen các sự kiện Tiêu biểu như tác phẩm Trong sương hồng hiện

ra Trong cơn hôn mê cận kề cái chết (do bị điện giật), nhân vật chính của tiểu

thuyết là Tân đã từ năm 1987 ngược thời gian trở lại với năm 1967, khi anh ta còn chưa ra đời Ở đó, anh ta gặp bà nội, bà ngoại, cha mẹ và những người hàng xóm trong bối cảnh Hà Nội đang còn chịu bom đạn chiến tranh Tất cả đều trẻ hơn hai mươi tuổi so với chính họ ở thời điểm bắt đầu chuyện kể Và

họ sống hồn nhiên hơn, cởi mở hơn, đối xử với nhau thân ái hơn so với hai mươi năm sau Tính luận đề của tác phẩm được bật ra từ chính điểm này: qua cặp mắt trong trẻo của chàng trai mười bảy tuổi, tấm màn quá khứ được vén lên Ở đây, từ bản thân các chi tiết được tác giả chủ ý cài cắm vào cốt truyện

là một triết luận về thời gian: quá khứ - hiện tại - tương lai là những thì nối liền với nhau một cách biện chứng Đưa nhân vật của mình trở lại với 20 năm trước, Hồ Anh Thái đã làm được một cuộc mổ xẻ quá khứ và góp lời giải cho

những băn khoăn trước thực tại của con người thời đổi mới Đặt trong mạch

cảm hứng của tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới, Trong sương hồng hiện

ra của Hồ Anh Thái đã tạo được một lối đi khác lạ, độc đáo và có chiều sâu

Trong tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế Hồ Anh Thái cũng đã

xây dựng nên dòng thời gian đảo ngược, nhân vật Tôi đã cùng Mai Trừng lội ngược dòng về quá khứ chiến tranh, xin bố mẹ cô giải thiêng cho lời nguyền

đã ám vào cuộc đời cô: hễ người đàn ông nào yêu cô theo bất kỳ cung cách nào – thiêng liêng hay trần thế, lãng mạn hay hiện thực đều phải nhận lấy cái chết

Bằng tài năng và sự say mê nghệ thuật, tác giả đã tạo ra những thành phẩm nghệ thuật thể hiện đậm nét tư duy của người nghệ sĩ Đặc biệt là cách

xử lý về thời gian nghệ thuật, nổi bật lên đó là dòng thời gian nhân vật, thời gian đảo ngược Qua đó giúp độc giả hiểu rõ hơn về tâm lí nhân vật, cũng như qua đó thấy nhân vật hiện lên không chỉ đẹp mà còn đời hơn, thật hơn trong cuộc sống hiện tại Có thể nói, với sứ c viết dồi dào, sự miệt mài không ngừng nghỉ và khả năng viết văn chuyên nghiê ̣p của mình, Hồ Anh Thái đã góp phần làm phong phú thêm cho nền văn học Việt Nam bằng những tác phẩm gây dấu ấn mạnh mẽ trong lòng công chúng nước nhà và trên thế giới

Chương 2 Trong sương hồng hiện ra – Những dạng thức

thời gian nghệ thuật 2.1 Thời gian sự kiện

Thời gian sự kiện là chuỗi liên tục của các sự kiện trong quan hệ liên tục trước sau, nhân quả Thời gian sự kiện được tính theo độ dài thời gian mà nó diễn ra [14, tr.66]

Trong sương hồng hiện ra là một tiểu thuyết đặc sắc của nhà văn Hồ Anh

Thái về nghệ thuật xây dựng dòng thời gian sự kiện Cuốn tiểu thuyết là cuộc phiêu lưu gần hai trăm trang sách đi qua cuộc sống của những con người đang

cố gắng để tồn tại giữa chiến dịch ném bom của Mỹ xuống phố phường Hà Nội Tác phẩm thành công với bạn đọc bởi tư duy sáng tạo của nhà văn trong việc dựng nên những sự kiện gắn với thời gian cụ thể Đó chính là thời gian

sự kiện lịch sử và thời gian sự kiện đời tư… Tái hiện dòng thời gian sự kiện qua câu chuyện, Hồ Anh Thái đã mở dần những thông điệp sâu sắc về sự đổi thay của một thế hệ anh hùng thời trẻ trong cuộc sống hiện tại, Hà Nội của hai mươi năm sau

2.1.1 Sự kiện lịch sử

Sinh năm 1960, từ khi còn bé, Hồ Anh Thái đã phải đi sơ tán đến vùng nông thôn ngoại vi Hà Nội để tránh bom Mỹ từ năm 1966 đến năm 1973 Trong khoảng thời gian này, ông đã chứng kiến những cuộc đánh bom “hủy diệt” mà đế quốc Mỹ dội xuống trên đất nước ta Chính điều này là cơ sở để nhà văn xây dựng nên dòng thời gian sự kiện cụ thể và hiện thực hơn trong tác phẩm Trục thời gian ấy bắt đầu từ sự kiện khu nhà A1 của khu tập thể Cánh đồng xanh xây dựng trong thời chiến bị sụt vỡ vào ba giờ mười sáu phút của buổi chiều năm 1987 Đó là mốc thời gian mở đầu tác phẩm gắn với một

sự kiện chấn động cả nước, được đo bằng độ chính xác đến từng giờ, từng phút - thước đo thời gian sự kiện tòa nhà lịch sử bị sụt vỡ gắn với cuộc sống

sinh hoạt đời thường của con người ở thời điểm năm 1987

Tiếp đó, tiểu thuyết còn đưa chúng ta về với sự kiện lịch sử năm 1967, thời kỳ cả nước kháng chiến chống Mỹ Đặc biệt khốc liệt hơn là chiến dịch ném bom xuống phố phường Hà Nội Chiến tranh, cuộc sống bị xáo trộn, nhiều người phải rời khỏi vùng đất quê hương, lưu lạc tứ xứ nhưng ở đâu họ cũng phải chịu cảnh ném bom khắc nghiệt – thời kì leo thang của giặc Mỹ:

“Đạn pháo tầm thấp tầm cao như những đàn chim lửa bay theo đường thẳng,

từ mặt đất bay lên và kéo dài mãi Một bầu trời đầy những con chim màu đỏ chói, như một hội chợ chim trong không gian, chúng bay hỗn loạn, lúc song song, lúc cắt những đường chéo, lúc vọt lên thẳng đứng” [17, tr.326] Đạn

pháo ác liệt, và sau mỗi trận không kích của kẻ thù, mặt đất như “rung chuyển” kéo theo biết bao nhiêu hậu quả xảy ra Cảnh đổ nát, cảnh con người tìm bom và cứu sập… Chiến tranh năm 1967 đã ảnh hưởng rất mạnh đến cuộc đời nhà văn tới mức phải viết về nó Xây dựng thời gian sự kiện lịch sử này, nhà văn một mặt tái hiện lại một thế hệ đã tạo nên quá khứ vinh quang, mặt khác đưa ra những giá trị mà thế hệ sau hậu chiến phải tạo dựng lại Sự mất mát người thân, những khó khăn cần vượt qua để trở lại cuộc sống bình thường sau thời chiến đó là vấn đề mà nhà văn Hồ Anh Thái hướng đến phản ánh trong tác phẩm

Không chỉ là năm 1967, thời kỳ thủ đô Hà Nội phải sống với chiến dịch ném bom của Mỹ, tác giả còn đưa ta lùi sâu hơn, và kể về một câu chuyện dường như ngoài lề, đó là chiếc tàu khách bị đắm dưới sông Hồng – từ thời Việt Nam còn là thuộc địa của Pháp Trong một đoạn văn không dài nhưng đã

“vang rung” lịch sử, tạo nên sự gắn kết cho mạch kể của câu chuyện: “Con

tàu tưởng đã vĩnh viễn ngủ quên dưới bãi cát, tưởng đã có thể bằng lòng với quá khứ của mình, giờ đây được khai quật lên, và sẽ trở nên có ích với hiện tại” [17, tr.305] Tác giả lùi thời gian về quá khứ để hiểu rõ hơn chiến tranh

là đau thương, mất mát và “cái giá” mà “giặc trời” gây ra với nhân dân ta là quá lớn Con tàu ấy nhắc nhở dân tộc ta về sự hiện diện của nó trong lịch sử, qua đó mỗi người “minh định” lại quá khứ, thu nhặt những giá trị tốt đẹp của lịch sử để sống tốt hơn với cuộc sống hiện tại

Xử lí thời gian bằng việc tạo ra độ lùi, người đọc vừa cảm nhận được những lát cắt của hiện thực, những khoảnh khắc của thân phận con người vừa

như sống lại cùng những năm tháng lịch sử đó: “Chiến tranh có thể kéo dài

năm năm, mười năm, hai mươi năm hoặc lâu hơn nữa Hà Nội, Hải Phòng và một số thành phố, xí nghiệp có thể bị tàn phá, song nhân dân Việt Nam quyết không sợ Không có gì quý hơn độc lập, tự do Đến ngày thắng lợi, nhân dân

ta sẽ xây dựng lại đất nước ta đàng hoàng hơn, to đẹp hơn” [17, tr.215]

Chiến tranh có thể còn kéo dài, song dân tộc ta luôn có niềm tin Đó chính là niềm tin về một cuộc sống tươi đẹp, độc lập tự do cho Tổ Quốc Từ cách xử

lý thời gian đưa đến những lớp ý nghĩa cho truyện như gợi mở cho người đọc

có cảm giác nắm bắt trọn vẹn nhịp sống của các nhân vật và tính nhân quả muôn thuở của các sự kiện Thời gian năm gắn với từng sự kiện lịch sử cụ thể

đã đặt dấu về một thời của quá khứ, những năm tháng chiến tranh ác liệt, mất mát lớn lao mà dân tộc ta đã phải gánh chịu Từ đó giúp chúng ta thâu nhă ̣t đươ ̣c những gì tốt đe ̣p của quá khứ để làm nên những giá trị bền vững cho cuộc sống hiện tại Đây là mô ̣t lần tái sinh không chỉ về thể xác mà cả suy nghĩ và tâm hồn, góp phần hòa giải những mất mát, đau thương để rồi đứng lên hàn gắn lại vết thương chiến tranh, làm dịu đi phần nào vết sẹo trong kí ức của mỗi con người thời đại

2.1.2 Sự kiện đời tư

Ngoài thời gian sự kiện lịch sử, cuốn tiểu thuyết còn đưa chúng ta đến với thời gian sự kiện đời tư Đó là thời gian của gia đình Tân, của những con người trong khu tập thể Cánh đồng xanh…

Tòa nhà A1 bị sụt vỡ vào ba giờ mười sáu phút của năm 1987 kéo theo bao nhiêu tai họa, đầu dây nóng của một cáp điện bị đứt, rơi xuống làm Tân bị điện giật, cái chết như đến gần, thời gian càng như ngắn ngủi đối với cuộc đời

Tân: “Trong giây khắc ngắn ngủi, sự sống lại nhỏ từng giọt, từng giọt vào cơ

thể, chuẩn bị cho một dòng hồi sinh xối xả” [17, tr.204] Tai na ̣n điê ̣n giâ ̣t

“như mô ̣t mũi thép la ̣nh buốt xuyên trúng tim” vừa là mô ̣t mốc sự kiê ̣n chi phố i kết cấu thời gian trong tác phẩm Thời gian hình như càng gắn với số

phận khi Tân được đưa đến bệnh viện: “Buổi chiều rủi ro ấy có quá nhiều ca

cấp cứu Người ta nhanh chóng chuyển thi thể Tân xuống nhà xác, chờ thân nhân đến làm thủ tục để nhận về Khoảng hơn năm giờ, bố mẹ Tân mới nhận tin sét đánh, đổ tới bệnh viện” [17, tr.205] Thời gian gấp gáp như cái chết

của Tân sắp đến gần Chuyện xảy ra làm cả gia đình ai cũng lo lắng đến vô hồn Rồi một hiện tượng bất ngờ xảy ra, Tân sống lại nhưng trong trạng thái hôn mê bất tỉnh, song trong trạng thái bất đô ̣ng về thể xác nhưng ý nghĩ, tinh thần lại vươ ̣t qua giới ha ̣n thời gian vâ ̣t lí, “sống la ̣i” ở quá khứ Tân lần tìm

về quá khứ của năm 1967… Theo đó chúng ta có thể thấy được những sự kiện xảy ra đối với Tân, gia đình và những người trong khu tập thể của thời chiến Ngày ấy, cuộc sống con người hiện ra với muôn hình vẻ Đặc biệt là câu chuyện tình yêu của Đô và Yến, cuộc sống của bà nội, bà ngoại và những người xung quanh cứ hiện lên như những thước phim với đầy đủ mọi sắc màu, cung bậc của cuộc sống

Năm 1967 đánh dấu biết bao sự kiện xảy ra, bố mẹ Tân yêu nhau và phải vượt qua bao nhiêu thử thách, thời buổi chiến tranh ác liệt cùng với sự phản đối khắt khe của bà ngoại, nhưng niềm tin cùng tình yêu chân thật đã giúp họ đến được với nhau, hình thành một cuộc sống gia đình mới đầy niềm vui và hạnh phúc Cuộc sống càng trọn vẹn hơn khi ba năm sau đó Tân được sinh ra vào ngày mười bốn tháng chín năm một ngàn chín trăm bảy mươi Tân quay

về quá khứ chứng kiến biết bao nhiêu sự kiện của cuộc sống gia đình mình, của những người “hàng xóm” sống trong khu tập thể Cánh đồng xanh

Trong năm sáu bảy này, Tân còn gặp được Trinh và chứng kiến những sự kiện xảy ra đối với gia đình Trinh - một cô bạn cùng tuổi khi Tân quay về năm này, mà ở hiện tại năm tám bảy Tân không hề biết đến Chiến tranh xảy

ra, giữa bom rơi đạn lửa, người bố mà Trinh yêu quý phải rời xa Hà Nội, rời

xa gia đình đi lính bảo vệ bình yên cho Tổ Quốc Trinh ở nhà chăm sóc người

mẹ bị ốm liệt giường Chiến tranh đã cướp đi người bố, mẹ vì bệnh tật cũng

đã ra đi, để lại trong Trinh một nỗi buồn, cô đơn tột độ Nỗi đau quá lớn đối với một người con gái như Trinh, nhưng với niềm tin rằng ngày hòa bình sẽ đến, Trinh quyết định ra đi chiến đấu Vượt lên trên nỗi đau mất mát người thân, trở thành một cô gái dũng cảm giữa thời buổi chiến tranh ác liệt, mặc dù các chú, các bác trong khu nhà rất quan tâm và giúp đỡ tận tâm Trinh biết

chiến tranh ác liệt: “Tuy nhiên cháu không thể ngồi yên trong khi cha chú

đang chiến đấu ngoài mặt trận, trong khi kẻ thù đang tàn sát nhân dân ta hàng ngày hàng giờ” [17, tr.360] Đó chính là lời lẽ mạnh mẽ và căng cứng

của một cô gái đầy nhiệt huyết

Ngoài ra tiểu thuyết còn đưa ta về với cuộc đời của nhiều nhân vật sống trong khu tập thể Cánh đồng xanh, điển hình như Bác Tựu, Cô Si, chị Hồng… Ông Tựu sống trong cuộc đời với lợi danh “anh hùng”, là phó giám đốc công ty xây dựng Đô thị ở tuổi ba tám Thời gian càng trở nên quan trọng trong cuộc đời nhân vật này, đối với công việc cũng như sự nghiệp của ông Thời gian cuộc đời cô Si gắn với những trò bói toán mê tín, với khát vọng trở thành “đồng Si”, lừa lọc tài sản của người khác, lợi dụng tín ngưỡng buôn thần bán thánh để lừa đảo Chị Hồng cuộc đời gắn với một người chồng vũ phu, đề đóm, cờ bạc, rượu chè… Thời gian như dự đoán trước được số phận của chị, một người phải chịu đựng những trận đánh vũ phu của chồng

Xây dựng dòng thời gian sự kiện đời tư, nhà văn đã góp phần làm nổi bật cuộc đời của các nhân vật trong tiểu thuyết Theo đó, mo ̣i diễn biến, mo ̣i sự kiện xảy ra đều được miêu tả thông qua qua lăng kính chủ quan của nhân vật như sự bỡ ngỡ trước thực ta ̣i của “quá khứ”, sự bất ngờ về những người thân yêu như bà ngoa ̣i, bố, me ̣, sự hu ̣t hẫng trước những thâ ̣t giả, toan tính của mô ̣t

“quá khứ” thiêng liêng Từ đó khiến người đọc cảm thấy cuộc đời của các nhân vật hiện lên thật hơn, rõ ràng hơn trong sự đa chiều của cuộc sống

2.2 Thời gian niên biểu

Thời gian niên biểu là thời gian được xây dựng theo diễn tiến qua các năm, hay trong sự vận động của mạch thời gian cốt truyện, sự linh hoạt của

mạch thời gian văn bản Trong tiểu thuyết Trong sương hồng hiện ra, nhà văn

Hồ Anh Thái đã tạo được sự thành công về “kĩ thuật thời gian” khi xây dựng dòng thời gian này

2.2.1 Cốt truyện – Trong sự vận động của mạch thời gian

Cốt truyện đóng vai trò quan trọng trong tác phẩm tự sự Cốt truyện là một đơn vị nghệ thuật trong tiểu thuyết, gắn bó chặt chẽ với các đơn vị nghệ thuật khác Khi bàn về tiểu thuyết không thể không nhắc đến yếu tố này

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, cốt truyện được hiểu là “hệ thống sự kiện cụ

thể, được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học

thuộc các loại tự sự và kịch có thể tìm thấy qua một cốt truyện hai phương

diện gắn bó hữu cơ: một mặt, cốt truyện là phương diện bộc lộ nhân vật, nhờ cốt truyện, nhà văn thể hiện sự tác động qua lại giữa các tính cách nhân vật, mặt khác, cốt truyện còn là phương tiện để nhà văn tái hiện các xung đột xã hội Cốt truyện vừa góp phần bộc lộ có hiệu quả đặc điểm mỗi tính cách, tổ chức tốt hệ thống tính cách, lại vừa trình bày một hệ thống sự kiện phản ánh trung thực xung đột xã hội, có sức lôi cuốn và hấp dẫn người đọc” [4, tr.99-100]

Thời gian cốt truyện là độ dài thời gian của câu chuyện xoay xung quanh cuộc đời, số phận của nhân vật trung tâm hoặc của một sự kiện Hay thời gian cốt truyện là thời gian được đóng khung trong những sự kiện, những nhân vật được kể vận động theo trật tự niên biểu [6, tr.110] Chúng ta có thể thấy được

thời gian cốt truyện trong tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh là

khoảng trên dưới 25 năm (từ 1965 đến đầu những năm 90 của thế kỉ XX) Các nhà văn khi cầm bút luôn có ý thức sáng tạo, làm mới cốt truyện để

có thể bộc lộ một cách hiệu quả nhất quan niệm của mình về cuộc sống, về con người Điều này được thể hiện rõ trong sáng tác của những nhà tiểu

thuyết Việt Nam thời kì đổi mới Và trong tiểu thuyết Trong sương hồng hiện

ra cũng có sự đổi mới như thế, ta thấy cốt truyện luôn gắn với sự vận động

của mạch thời gian, tạo cảm giác vận động cho tác phẩm

Trong sương hồng hiện ra có thời gian cốt truyện từ năm 1967 đến năm

1987: có thời gian trên dưới hai mươi năm Trong khoảng thời gian này, niên

biểu đã trình bày những nét lớn nằm ngoài cốt truyện nổi - niên biểu bên ngoài của tiểu thuyết - đó chính là những phát ngôn trong các trường đoạn

“quy chiếu với các biến cố lịch sử” có thật để tìm ra ngày tháng [5, tr.167],

ngầm chảy bên trong là một cốt truyện chìm (hay còn gọi là niên biểu bên

trong tổng quan – Genette)

Trên trục thời gian cốt truyện “nổi” - niên biểu bên ngoài của tiểu thuyết

đã trình bày những biến cố lớn về chiến tranh, những chiến dịch ném bom của

Mỹ xuống phố phường Hà Nội Tình yêu thời chiến của Đô và Yến (bố mẹ Tân) Đời sống của nhân dân Hà Nội thời chiến Tân được sinh ra Đời sống thường nhật của gia đình Tân thời bình Cuộc sống của những con người là làng xóm ở khu tập thể Cánh đồng xanh Nhà A1 xây dựng trong chiến tranh

bị sụt vỡ vào năm 1987 Tân bị điện giật và hôn mê trong hai tháng cận kề với cái chết Về niên biểu bên ngoài này, Hồ Anh Thái cho người đọc thấy

những sự kiện của thời đại qua các thông tin gắn với những chỉ dẫn năm tháng: năm 1987 (17, tr.214), năm 1967 (17, tr.216), kỉ dậu 1967 (17, tr.236), buổi chiều ngày ba mươi tháng tư năm bảy lăm (17, tr.237), năm sáu mươi bẩy (17, tr.237), năm 1961 (17, tr.378)

Dấu vết của thời đại, của chiến tranh có thể còn được thấy qua những chỉ dẫn về mùa hoặc địa danh, hình ảnh gắn với địa danh bên cạnh chỉ dẫn về giai đoạn mà người đọc có thể quy chiếu ra những mốc năm tháng: Nữ tự vệ Hà

Nội (17, tr.236), giải phóng thủ đô (17, tr.278), chiến trường Bê [17, tr.271]

Với một sự linh hoạt, sắc xảo trong lối viết, nhà văn đã miêu tả nên những hình ảnh, chi tiết mang tính đổi thay, bên ngoài, nhưng đều có liên hệ với thời đại: khu tập thể Cánh đồng xanh, dãy nhà A1, tờ lịch, hình ảnh con tàu Pa – la – xơ, đội bóc mã, hình ảnh bom đạn, trang phục của bố mẹ Tân Đó là những cái mà người ta có thể quy chiếu để tìm ra thời gian, ra một thời đại lịch sử, xã hội của đất nước

Thời gian niên biểu bên ngoài trong tiểu thuyết này ngoài các mốc lịch

sử chỉ dẫn về năm tháng, lịch sử thời đại còn được hiện diện qua các phát ngôn của các nhân vật như: Chuyện tình yêu của Đô và Yến diễn ra dưới thời

đế quốc Mỹ thực hiện các chiến dịch ném bom (1967), vụ đắm tàu Pa – la –

xơ trên sông Hồng (thời nước ta là thuộc địa của Pháp), những ngày đêm bắn phá B52 của Mỹ Chúng ta có thể thấy qua phát ngôn của Đô và Yến trong

cuộc hẹn hò đi xem phim: “Em về Hà Nội chỉ vì mỗi một việc, mà cũng suýt

quên: Tối này chúng mình đi xem phim anh nhé Nhưng ăn mặc như thế này

mà đi xem hay sao? - Đô phủi những hạt cát bám trên bộ quần áo lao động màu tím than và hỏi – Thời chiến, chẳng ai thắc mắc với anh đâu Mau lên anh, có lẽ chỉ vừa đủ thời gian để đạp xe tới rạp” [17, tr.241] Hay buổi đầu

hai người mới quen nhau Yến xin Đô đi nhờ tàu về Hà Nội, Đô nói: “Thời

chiến mà mang theo toàn những màu sắc chết người Cho cô đi nhờ, khác nào

phô chiếc tàu ra mời mọc bọn phi công Mỹ: “Mời các cụ xơi” [17, tr.247]

Ngoài niên biểu bên ngoài, tác giả còn đưa chúng ta đến với một cốt

truyện “chìm” - niên biểu bên trong của tác phẩm: Đời sống tâm linh, mộng

mị, tâm thức con người, sự di truyền trí nhớ cho thế hệ sau khiến câu chuyện có nhiều bước rẽ, trở nên hấp dẫn và thú vị Việc tạo nên “cốt truyện” như thế đã làm nên linh hồn của tác phẩm, khiến nó trở nên đặc biệt hơn, lạ lẫm hơn Trong chiều sâu của tâm thức, của suy tư, nỗi đau thời chiến đã bật

ra một niềm suy tưởng triết lí về chiến tranh, tình yêu, cái sống, cái chết, cái sai lầm của con người Cuốn tiểu thuyết, do vậy đã nổi bật lên song song hai thời gian niên biểu: trên bề nổi với những chỉ dẫn về năm tháng và dưới bề sâu là niên biểu thời gian tâm thức Niên biểu bên ngoài là một hiện tại đang bước đi theo dòng trôi của năm tháng, chỉ là cái cớ giúp cho cốt truyện

“chìm” bên trong trong cái quá khứ về chiến tranh, những kỉ niệm, thử thách trong tình yêu để hình thành cuộc sống gia đình cùng những hoạt động của đời sống con người Cuốn tiểu thuyết vừa kể về hiện tại (nhà A1 sụt vỡ, Tân bị điện giật hôn mê ) vừa kể về quá khứ nhưng quá khứ ở đây được tác giả kể nhiều hơn (cuộc đời của những con người như bố mẹ Tân, bà ngoại, bà nội, những người sống trong khu tập thể Cánh đồng xanh, gia đình Tân, sự khốc liệt của chiến tranh) Tuy vậy những hình ảnh của cuộc sống, con người, gia đình hiện tại luôn luôn có mặt qua ngôn ngữ, lối sống khi Tân sống với quá khứ năm 1967

Hồ Anh Thái đã xử lí sự phức tạp của cốt truyện một cách linh hoạt bằng cách triển khai những xung đột theo mô hình những vòng tròn đồng tâm có bán kính lớn dần, theo dòng thời gian của nhân vật Tân Trước hết, cần quan tâm tới sự kiện trung tâm: Tân chu du một cách tự do trong thời gian, đi từ hiện tại 1987 về quá khứ 1967, 1961, 1970, tiếp xúc với những con người lạ

mà quen trong những thời điểm và hoàn cảnh khác nhau Có thể hình dung

bằng sơ đồ sau:

Sơ đồ thê hiện cốt truyện trong sự vận động của mạch thời gian

Chú thích:

- Các vòng tròn tương ứng với các mốc thời gian năm

- Vòng tròn gần nhất là hiện tại, vòng tròn xa tâm nhất là quá khứ xa nhất tương ứng với năm

- Dấu mũi tên tương ứng với quá trình quay về các năm của Tân, xuất phát ở tâm vòng tròn, nơi Tân bị điện giật, hôn mê ở năm 1987

Trên cốt truyện chính này, nhà văn sắp xếp các sự kiện khác nhau thành

những nhánh ứng với thời gian năm xảy ra, trên hai trục quy chiếu: trục

ngang (trục thời gian niên biểu bên ngoài) và trục dọc (trục thời gian niên

biểu bên trong) Sau đây là mô hình thể hiện sự gắn kết thời gian niên biểu bên ngoài và thời gian niên biểu bên trong:

Trục thời gian niên biểu

bên trong

Vòng tròn gắn kết thời gian niên biểu

Trục thời gian niên biểu

Mô hình thể hiện sự gắn kết thời gian niên biểu bên ngoài và thời

gian niên biểu bên trong

Trên trục ngang, các tuyến sự kiện được khai thác ở các mốc thời điểm

1987, 1967, 1961, 1970 Xét trên trục dọc, đó là thời gian tâm thức bên trong, theo những mâu thuẫn, xung đột trong tâm lí nhân vật Tân

Như vậy, khảo sát thời gian cốt truyện chúng ta có thể thấy được rằng tác phẩm có thời gian cốt truyện hai mươi năm, được tác giả xây dựng trình tự theo mạch: Hiện tại (1987) => Quá khứ xa (1967) => Quá khứ xa nhất (1961)

=> Quá khứ gần (1970) => Hiện tại (1987) Theo cấu trúc tổng quát trên, những sự kiện được xảy ra vào năm 1987 (được nằm trong phần đầu), bắt đầu cuộc sống sau thời kì đổi mới, nhưng việc xây nhà ẩu trong thời chiến lại gây nên hậu quả nghiêm trọng Ngôi nhà sụt vỡ khiến Tân bị điện giật, hôn mê cận kề cái chết, làm cho gia đình phải lo lắng Từ đây Tân như đi vào cõi “mê cung”, hay như dân gian gọi là hồn của Tân lần tìm về quá khứ: thời kì bố mẹ mình sống trong chiến tranh của năm 1967 mà Tân chỉ được nghe kể, không

biết thực hư thế nào Màn sương hồng mờ ảo hiện ra, và đằng sau nó là tấm màn của quá khứ cũng được vén lên Gây ấn tượng về thảm kịch của Tân ngay từ đầu, Hồ Anh Thái đã tạo ra được sự thu hút, quan tâm của độc giả cả nước và thế giới, tạo nên sự thành công của cuốn tiểu thuyết trong việc xây dựng cốt truyện trong sự vận động của mạch thời gian

2.2.2 Văn bản – Sự linh hoạt trong kết cấu thời gian

Trong tiểu thuyết, việc xử lí thời gian của nhà văn cũng như cái trật tự và nhịp điệu mà nó đem lại cho độc giả trong quá trình đọc đã khiến cho tiểu thuyết mang một đặc trưng cơ bản của thể loại Tiểu thuyết khác với truyện ngắn cũng chính ở vấn đề thời gian văn bản (temps de texte), hay độ dài của văn bản (longueur de texte) dẫn đến thời lượng đọc ở độc giả bắt buộc phải lâu hơn rất nhiều so với đọc truyện ngắn

Thời gian văn bản là độ dài văn bản hay chính là số lượng trang mà tác giả viết được cho một cốt truyện có thời gian bao lâu của tác phẩm

Ở tiểu thuyết Trong sương hồng hiện ra thời gian văn bản dài 187 trang

cho một cốt truyện 20 năm, như vậy con số trung bình là 187: 20 = 9,35 trang/năm, gần 9,5 trang/năm Tốc độ truyện kể như vậy không phải là gấp gáp so với những truyện kể khác thiên về hành động hoặc thiên về kể một cốt truyện (chẳng hạn, trên 40 trang cho 100 năm dòng họ Phạm trong truyện

ngắn Giọt máu của Nguyễn Huy Thiệp) Không tính đến thể loại tác phẩm là

tiểu thuyết, ở đây chỉ tính đến tốc độ kể của tác phẩm Tác phẩm có thời gian cốt truyện 20 năm, trong 20 năm đó, nếu tính như cuộc đời thật của một con người bình thường đang sống thì có biết bao nhiêu chuyện, hay sự kiện xảy

ra Hay đơn giản trong một năm thôi cũng có biết bao nhiêu sự việc liên quan xung quanh cuộc sống Nhờ tính chất giả tưởng, đưa Tân quay ngược quá khứ trong cơn hôn mê mà tác giả kể hết được những việc trong quá khứ và hiện tại Đặc biệt là hai năm 1987, 1967 Thời gian nằm trong tâm thức, trong việc

nắm bắt thực tại khi thực tại đó không còn đơn giản, “trong suốt” và thơ ngây như tuổi thơ, chờ thời gian đến và bày tỏ những suy nghĩ hay thực hiện hành động của chính mình Ở đây, thời gian ở bên trong con người, tự chiếm lĩnh

nó mặc dù chưa trải qua thời gian Đó cũng đồng thời chỉ ra trạng thái ý thức hiện đại của nhà văn Hồ Anh Thái trước sự phát triển lớn lao của nhiều ngành khoa học tự nhiên và cả khoa học xã hội đã mang lại nhiều nhận thức mới cho con người

Sau đây là bảng thống kê các sự kiện chính theo thời gian sự kiện và thời gian văn bản:

TT Các sự kiện chính Thời

gian sự kiện

Thời gian văn bản

Tỉ lệ % của thời gian văn bản

Tổng

số trang văn bản

1 Tòa nhà A1 của khu tập

5,1%

187 trang

2 Tân hôn mê lần 1, rơi tự

do trong cơn ác mộng,

hồn của Tân (theo quan

niệm của dân gian) quay

162,5 trang (“Tân đang rơi xuống”

=> “hàng phục cơn đau”

86,9%

3 Cuộc nói chuyện của bác

sĩ về giả thuyết di truyền

trí nhớ của những thế hệ

trước cho thế hệ sau Tân

tỉnh dậy lần 1 sau cơn

1,3%

5 Tân quay về năm 1970,

thời mình được sinh ra

Năm

1970

5,5 trang (từ

“Tân lại ngồi” => “bắt đầu đào bới”

1,1%