Kiểu nhân vật nghịch dị trong tiểu thuyết hồ anh thái

Tìm hiểu, nghiên cứu kiểu nhân vật nghịch dị trong văn xuôi Việt Nam qua các tiểu thuyết của Hồ Anh Thái, do đó, sẽ giúp chúng ta có cái nhìn đa chiều về hiện thực, về con người trong t

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KIỂU NHÂN VẬT NGHỊCH DỊ TRONG TIỂU

THUYẾT HỒ ANH THÁI

Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến TS Nguyễn Khắc Sính, người đã tận tình hướng dẫn, dìu dắt, quan tâm em về mọi mặt

Cuối cùng, em xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè đã luôn khích lệ, động viên em trong suốt quá trình học và hoàn thành luận văn này

Dù đã cố gắng nhưng bài luận văn không tránh khỏi những sai sót, rất mong sự góp ý của thầy cô và bạn bè

Xin chân thành cảm ơn!

Đà Nẵng, tháng 05, năm 2013

Sinh viên thực hiện

Hồ Thị Xuân

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Văn học Việt Nam từ thời Đổi mới (1986) đến nay chịu ảnh hưởng

khá nhiều của trào lưu chủ nghĩa Hậu hiện đại thế giới Mặc dù muộn so với thế giới gần 30 năm nhưng các nhà văn Việt Nam lại tiếp thu khá nhanh thành tựu của trào lưu này Có thể kể đến các nhà văn tiêu biểu tham gia vào diễn trình Hậu hiện đại trong văn học Việt Nam những năm gần đây như: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Đình Chính, Thuận, Đặng Thân, Vũ Đình Giang, Trong số đó, Hồ Anh Thái đang nổi lên như một hiện tượng đặc biệt

1.2 Biểu hiện của chủ nghĩa Hậu hiện đại bộc lộ trên nhiều phương

diện mà kiểu nhân vật nghịch dị là một trong số đó Thực ra điều này cũng

không hoàn toàn mới trong văn học Ngay văn xuôi Việt Nam cũng đã từng

ghi nhận kiểu nhân vật này, ví như Xuân Tóc Đỏ trong tiểu thuyết Số đỏ của

Vũ Trọng Phụng Nhưng nói đến sự xuất hiện nhân vật nghịch dị một cách đậm đặc, liên tục, tần số cao và rất đa dạng thì phải nói đến các sáng tác của

Hồ Anh Thái trong các truyện ngắn Phòng khách, Chạy quanh công viên mất

một tháng, Hay trong một loạt tiểu thuyết gần đây như Cõi người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm, SBC là săn bắt chuột, Đây được coi là

một phương diện quan trọng của ông góp phần vào việc đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người của văn học Việt Nam sau 1975, nhất là văn học sau

1986

1.3 Tìm hiểu, nghiên cứu kiểu nhân vật nghịch dị trong văn xuôi Việt

Nam qua các tiểu thuyết của Hồ Anh Thái, do đó, sẽ giúp chúng ta có cái nhìn

đa chiều về hiện thực, về con người trong thời kỳ sau “con người sử thi” của giai đoạn văn học 1945 - 1975; đồng thời cũng giúp thấy được một kiểu xây dựng nhân vật mới trong tiến trình đổi mới của văn học nước ta

Đó là lý do chúng tôi chọn đề tài Kiểu nhân vật nghịch dị trong tiểu

thuyết Hồ Anh Thái làm khóa luận tốt nghiệp

vậy, đã có nhiều công trình nghiên cứu về ông nói chung cũng như về kiểu

nhân vật nghịch dị trong các sáng tác của ông Có thể đề cập đến những công

trình sau:

2.1 Hướng nghiên cứu về con người, sự nghiệp của Hồ Anh Thái

Trong mục Dư luận in ở cuối sách Cõi người rung chuông tận thế, Lê

Hồng Lâm đã có nhận xét: “Ngay từ khi xuất hiện, anh đã “phả” vào văn học một giọng điệu tươi mới, trẻ trung …” [17, tr 249]

Cũng ở phần này, Nguyễn Thị Minh Thái cho rằng: Về cấu trúc “Hồ Anh Thái đã rất cao tay trong cấu trúc Các giọng kể đan xen quấn quyện vào nhau như một bản giao hưởng”, còn về ngôn từ thì “Văn viết lạ … có lẽ không chỉ ở sự tinh tế ở văn phong, lối biểu đạt độc đáo, nhuần nhuyễn trong cấu tứ …” [17, tr 342] Trong khi đó, Lê Minh Khuê nhận định: Văn Hồ Anh Thái “không lôi thôi lòng thòng Chi tiết cô đặc và sắc” và nhà văn tiên đoán

về tác giả Hồ Anh Thái rằng: “Đây là người con đi dài với văn chương” [17,

tr 267]

Tiến sĩ văn học Ấn Độ K.Pandey đã từng nhận xét truyện ngắn viết về

Ấn Độ của Hồ Anh Thái trên báo The Hindustan là: “Những dòng chữ của Hồ Anh Thái là những mũi kim châm cứu Á Đông đã điểm đúng huyệt tính cách

Ấn Độ” [17, tr 322]

Còn ở mục Dư luận về những bản dịch in trong Người đàn bà trên đảo (The women on the isand) và Trong sương hồng hiện ra (Behind the red

mist), nhà thơ George Evans viết: “Hồ Anh Thái là nhà văn dũng cảm Sự hài hước và ngọt ngào của tác phẩm, nghệ thuật tinh tế ở trong đó, biểu lộ sự hiểu thấu và bày tỏ một cách sâu sắc những điều xảy ra khi thế giới thảm bại đi qua chiến tranh và sự thay đổi văn hóa” [16, tr.432] Còn tác giả Philip Gambone thì cho rằng: “Chất châm biếm, chất siêu thực và ngụ ngôn tràn đầy trong nhiều truyện ở cuốn sách được cấu trúc một cách tao nhã của một trong những nhà văn Việt Nam đương đại xuất sắc nhất” [16, tr 434] Trong khi đó, Jennifer Eagleton bộc lộ cảm xúc: “Đọc xong cuốn sách này, tôi chỉ muốn nhanh chóng mở rộng hiểu biết của mình về văn học Việt Nam hiện đại” [16,

tr 439]

Ngoài ra, có thể tìm thấy rất nhiều những ý kiến đánh giá khác nữa của

Ma Văn Kháng, Nguyễn Đăng Điệp, Hoài Nam, Thúy Nga, Đoàn Lê …

2.2 Hướng nghiên cứu về kiểu nhân vật nghịch dị

Cũng trong mục Dư luận nêu trên, Trần Thị Hải Vân đánh giá: “Con

người bản năng được Hồ Anh Thái thể hiện thành công nhất Con người bản năng đã từng xuất hiện khá đậm nét trong tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng, thấp thoáng trong một số truyện ngắn của Nam Cao để rồi gần như vắng bóng hoàn toàn trong văn học Cách mạng (…) Con người bản năng trong tiểu thuyết của Hồ Anh Thái được anh thể hiện tinh tế nhưng cũng đầy táo bạo” [17, tr 343 - 344]

Còn trong mục Dư luận in ở cuối sách Mười lẻ một đêm, Thúy Nga trong bài viết Đời cười trong Mười lẻ một đêm (Báo Tuổi trẻ, 2003) có đoạn:

“Câu chuyện không diễn ra ở bên trong cánh cửa, mà ở ngoài kia, nhốn nháo

và đầy nghịch lý Chuyện của mười một ngày đêm lại chính là chuyện của hai

đời người, của mấy đời người, của một thời thế, của hôm qua và hôm nay được quy chiếu trong cái nhìn trào lộng, phóng đại để rồi bất ngờ thu hẹp lại

sắc nét và tinh quái” [19, tr 354 - 355] Còn Hoài Nam trong bài Chất hài

hước, nghịch dị trong Mười lẻ một đêm (Báo Người đại biểu nhân dân, 2006)

lại nhận xét: “ Được tạo ra bởi những nhân vật nghịch dị - tôi muốn nói là những nhân vật mang trong mình một vài nét tính cách lập dị, thậm chí là quái đản ” [19, tr 378]

Cũng trong mục Dư luận này, Lâm Huy trong bài viết Hài hước và trữ

tình đăng trên Tạp chí Đàn ông tháng 3/2006 đã nhận định như sau: “Khá

giống với phong cách và giọng điệu của ba cuốn tiểu thuyết và truyện ngắn gần đây, Hồ Anh Thái đem đến cho độc giả từ đầu đến cuối là một giọng điệu châm biếm, hài hước và cười cợt quen thuộc …” [19, tr 345] Nhận xét này

của Lâm Huy có phần giống với Sông Thương trong bài: Ngả nghiêng trần

thế - Báo Thanh niên 11/4/2006: “Mười lẻ một đêm được viết bằng giọng hài

hước chủ đạo, thậm chí có đoạn được lồng vào cả truyện cười dân gian Câu

văn thụt thò, dài ngắn, có chủ đích …” [19, tr 347]

Ngoài ra cũng cần đề cập đến một số nhận định khác về nhân vật

nghịch dị có trong các luận văn Thạc sỹ: Hài hước đen trong tiểu thuyết Hồ

Anh Thái của Hoàng Thị Huyền; Tư duy nghệ thuật tiểu thuyết Hồ Anh Thái

của Lê Thị Hương Giang; Ảnh hưởng của chủ nghĩa hậu hiện đại trong tiểu

thuyết Hồ Anh Thái của Hoàng Anh Tú …

Như vậy có thể thấy, phần lớn các ý kiến, nhận định đều đánh giá cao

về Hồ Anh Thái cũng như kiểu nhân vật nghịch dị trong tiểu thuyết của ông

Nhưng do yêu cầu riêng của từng công trình nên ở đó các tác giả mới chỉ xem

vấn đề nhân vật nghịch dị như một tiểu vấn đề trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái chứ chưa tiếp cận kiểu nhân vật nghịch dị một cách có hệ thống và xem nó là

một công trình chuyên biệt Tiếp thu thành quả của những công trình đi trước,

chúng tôi tìm hiểu Kiểu nhân vật nghịch dị trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái

như một công trình chuyên biệt nhằm góp phần khẳng định nét riêng, độ chín tài năng … làm nên phong cách nghệ thuật Hồ Anh Thái

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Xác định kiểu nhân vật nghịch dị trong sáng

tác văn học

3.2 Phạm vi khảo sát: Chủ yếu ở hai tiểu thuyết của Hồ Anh Thái:

- Mười lẻ một đêm (2009), Nhà xuất bản Lao động

- SBC là săn bắt chuột (2011), Nhà xuất bản Trẻ

Ngoài ra, khóa luận cũng tham khảo vấn đề ở một số truyện ngắn trong

tập Sắp đặt và diễn hay tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế của ông để

có thêm cơ sở về diện

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp diễn dịch, quy nạp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

5 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, khóa luận gồm 3 chương:

Chương 1: Nhân vật trong tác phẩm văn học và kiểu nhân vật nghịch

dị

Chương 2: Các kiểu nhân vật nghịch dị trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái Chương 3: Nghệ thuật xây dựng kiểu nhân vật nghịch dị

NỘI DUNG Chương 1 NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC VÀ

KIỂU NHÂN VẬT NGHỊCH DỊ

1.1 Nhân vật trong tác phẩm văn học

Tác phẩm văn học nào cũng cần phải có nhân vật Trong văn xuôi là một thế giới nhân vật đông đảo về con người, thực vật, động vật, các hiện tượng vũ trụ, các thế giới thần linh, ma quỷ, … Trong thơ trữ tình, mặc dù đây là thể loại bộc lộ trực tiếp cảm xúc của tác giả nhưng trong các tác phẩm vẫn có nhân vật, đó là nhân vật trữ tình và nhân vật trong thơ trữ tình Nhân vật là vấn đề không thể thiếu trong tác phẩm văn học còn bởi, nhìn vào cấu trúc nhân vật, người đọc hình dung ra bước tiến của văn học Chẳng hạn, nhân vật là “Thần”, “Bụt” thì đó chính là nền văn học của thời cổ đại, “Nhân vật loại hình” thì đó là sản phẩm của nền văn học trung đại, trong khi “Nhân vật tính cách” thì chắc chắn đó là sản phẩm của nền văn học hiện thực … Vậy, nhân vật là gì?

1.1.1 Khái niệm

“Nhân vật văn học là khái niệm dùng để chỉ hình tượng các cá thể con người trong tác phẩm văn học - cái đã được nhà văn nhận thức, tái tạo, thể

hiện bằng các phương tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ” [15, tr 73] Nói

cách khác, nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người, có ý nghĩa con người Nhân vật là con đẻ của nhà văn, là sản phẩm của của tư duy nghệ thuật, sự sáng tạo của nhà văn, nhằm thể hiện một tư tưởng cụ thể

Khái niệm nhân vật đôi khi bị dùng lẫn lộn với các khái niệm vai, tính

cách Vai có nội hàm hẹp hơn nhân vật, được dùng để chỉ loại nhân vật hành

động thích hợp Việc đồng nhất nhân vật với tính cách là do nhân vật có chức

năng thể hiện các tính cách xã hội khác nhau Tuy vậy, việc đồng nhất hai khái niệm sẽ làm chúng ta không thấy được các mức độ thể hiện nhân vật của nhà văn trong tác phẩm Như vậy, “Nhân vật là khái niệm có nội hàm phong phú, định danh một hiện tượng phổ quát của thế giới tác phẩm văn học bao gồm nhiều bình diện và cấp độ” [15, tr 74]

Nhân vật văn học có thể là những con người giống như thật hoặc có nguyên mẫu ở ngoài đời như mẹ La, ông Dâng, cụ Cam, mẹ Nghĩa, Giáng

Hương trong Cửa Biển của Nguyên Hồng; là Quang Trung – Nguyễn Huệ trong Hoàng Lê Nhất Thống Chí của nhóm Ngô Gia Văn Phái; là Chí Phèo, Thị Nở trong Chí Phèo của Nam Cao, Hoặc có khi là những nhân vật do

nhà văn hư cấu tưởng tượng ra như Thánh Gióng, Tấm, Cám, trong các câu chuyện cổ dân gian Nhân vật văn học còn có thể là các sự vật, hiện

tượng như “Biển” trong bài thơ của Biển của Xuân Diệu; “Sóng” trong bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh, “Trăng” trong thơ Hàn Mạc Tử,

Nhân vật văn học có khi hiện ra với đầy đủ ngoại hình, tính cách, hành động, suy nghĩ như các nhân vật trong tác phẩm tự sự; có khi lại chỉ tồn tại dưới dạng những cảm xúc, tâm trạng, nỗi niềm như những nhân vật trong thơ trữ tình, nhưng đều mang dáng dấp, tâm hồn những con người được miêu tả

cụ thể hoặc khái quát và rất sinh động như những con người có thật ngoài cuộc đời

Nhân vật là yếu tố quan trọng cấu thành tác phẩm, là yếu tố nghệ thuật mang ý nghĩa tư tưởng, thể hiện ý đồ sáng tạo của nhà văn Nhân vật là hình thức nghệ thuật ước lệ để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng Vì thế, ta không nên đồng nhất nhân vật văn học với con người thật ngoài đời; cũng không nên đồng nhất nó với nguyên mẫu, mà chỉ coi nhân vật trong văn học như là một yếu tố hình thức mang tính nội dung: Đó là những

ước lệ nghệ thuật có những quy ước chung và sáng tạo riêng của tác giả Chính điều này tạo nên sự đa dạng của nhân vật trong văn học

1.1.2 Loại hình nhân vật văn học

Nhân vật văn học là một hiện tượng hết sức đa dạng Các nhân vật thành công thường là những sáng tạo độc đáo, không lặp lại Tuy nhiên, khi sáng tác, các nhà văn thường dựa trên những tiêu chí nhất định Do vậy, dựa trên những tiêu chí khác nhau, ta có thể phân loại nhân vật thành các loại hình nhân vật khác nhau

Thứ nhất, căn cứ vào kết cấu hình tượng trong tác phẩm, ta có thể phân

loại nhân vật thành: Nhân vật chính (nhân vật đóng vai trò chủ chốt, xuất hiện nhiều, giữ vị trí then chốt của cốt truyện hoặc tuyến cốt truyện như Paven

Corchaghin trong Thép đã tôi thế đấy, Tào Tháo, Lưu Bị, Quan Công, Khổng Minh trong Tam Quốc diễn nghĩa, ); nhân vật phụ (nhân vật mang các tình

tiết, sự kiện, tư tưởng có tính chất phụ trợ, bổ sung, làm nổi bật nhân vật

chính như “Thằng bán tơ” trong Truyện Kiều, anh Hợi trong Tắt đèn, …);

nhân vật trung tâm (nhân vật nổi bật trong các nhân vật chính Nó xuyên suốt tác phẩm về mặt ý nghĩa, là nơi quy tụ các mối mâu thuẫn của tác phẩm, là

nơi thể hiện vấn đề trung tâm của tác phẩm như anh Pha trong Bước đường

phẩm chất xấu xa trái với đạo đức và tư tưởng, đáng lên án và phủ định như

Nghị Quế trong Tắt đèn, Bá Kiến trong Chí Phèo, …); hoặc cũng có thể gọi là

nhân vật tích cực, nhân vật tiêu cực

Thứ ba, căn cứ về cấu trúc hình tượng ta có nhân vật chức năng (nhân vật mặt nạ), nhân vật tính cách, nhân vật loại hình, nhân vật tư tưởng

Thứ tư, căn cứ về đặc điểm thể loại ta có nhân vật kịch, nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình

Như vậy, dựa trên những tiêu chí khác nhau, ta có thể phân loại nhân vật thành các loại hình nhân vật khác nhau Và dù là loại hình nhân vật nào thì

nó cũng đều thực hiện đúng vai trò cũng như chức năng của mình

1.2 Kiểu nhân vật nghịch dị

1.2.1 Khái niệm về nghịch dị

Theo Từ điển Văn học, khái niệm “Nghịch dị (grotesque) có nghĩa là thô

kệch hoặc kỳ quặc Thuật ngữ chỉ một kiểu hình thức tổ chức hình tượng nghệ thuật (hình tượng, phong cách, thể loại) dựa vào huyễn tưởng, vào tính trào phúng, tính ngụ ngôn, ngụ ý, vào sự kết hợp và tương phản một cách kỳ quặc cái huyền hoặc và cái thực, cái đẹp và cái xấu, cái bi và cái hài, cái giống thực

và cái biếm hoạ” [14, tr 1053]

Yếu tố nghịch dị đã xuất hiện và gắn liền với đời sống văn học từ trong thần thoại “biểu hiện quan niệm duy vật tự phát của dân gian về tồn tại và phát triển lên đến đỉnh cao với nghệ thuật thời Phục Hưng và mang tính

“lưỡng trị” [14, tr 1054] Đến thế kỷ XX, yếu tố nghệ thuật này có những sự biến đổi để vừa vặn với kích cỡ “chiếc áo” của thời đại “Xu thế của kiểu nghịch dị này là sự biến hoá đột ngột từ thế giới quen thuộc “của ta” thành thế giới xa lạ và thù nghịch do “nó” cai quản “Nó” là một thế lực phi nhân và không thể hiểu được, một “tính tất yếu” tuyệt đối biến con người thành con rối, nghịch dị thấm nhuần “nỗi sợ sống”, thấm nhuần ý thức về tính phi lý của tồn tại” [14, tr 1054]

Như vậy, cùng với sự biến đổi và phát triển, yếu tố nghịch dị đến thế kỷ

XX đã hiện hữu trong văn học như là sự biểu thị cho cái phi lý, trái ngược với

cái thông thường Đó không phải là cái huyễn ảo, giả tưởng được đặt ra như một sự giả định hiện thực Nghịch dị dịch chuyển giữa cái thực và cái phi lý

Nó là cái phi lý của hiện thực có thực Như vậy, có thể hiểu, yếu tố nghịch dị

là yếu tố tạo nên hình tượng trái với thông thường, ở dạng thức méo mó, xệch xạc so với thông niệm

1.2.2 Các kiểu nhân vật nghịch dị trong văn học

Như chúng ta đã biết, trong văn học Hậu hiện đại Việt Nam không thấy bóng dáng của nhân vật điển hình mang tầm khái quát cho mọi tính cách lớn lao trong đời, mà sự tha hóa đã dẫn đến một thế giới người nghịch dị cả về thể xác lẫn tinh thần, những người không làm chủ được bản thân, những người điên trở thành môtip quen thuộc Bên cạnh những người bình thường là một thế giới nhân vật kì ảo: Hồn ma, loài vật, các đồ vật, cây cối, … tồn tại đan xen bình đẳng

Kiểu nhân vật nghịch dị, kì ảo không phải mới xuất hiện trong văn xuôi

Việt Nam, nó đã có từ truyền thống của thể loại truyền kỳ, gần đây hơn là các nhân vật nghịch dị trong tác phẩm Nam Cao, Vũ Trọng Phụng (Chí Phèo, Thị

Nở, Xuân Tóc Đỏ) Nhưng từ sau 1986, sự trở lại và nở rộ của kiểu nhân vật này mang một nhãn quan và ý thức khác của người viết Nhân vật kỳ ảo cũng như các yếu tố kỳ ảo trong truyện truyền kỳ là thế giới mơ mộng, những ước vọng và cả trí tưởng tượng chất phác của người xưa Nhân vật nghịch dị của Nam Cao, Vũ Trọng Phụng hàm chứa cái nhìn nhân đạo cũng như phê phán của nhà văn

Ngày nay, trong văn học Hậu hiện đại lại càng xuất hiện nhiều hơn kiểu

nhân vật nghịch dị cả về thể xác lẫn tinh thần Đặc biệt ở các tác phẩm của

Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Bình Phương, Hồ Anh Thái,

Đó là kết quả của quan niệm về hiện thực đa chiều, của một xã hội đảo lộn

mọi giá trị, nơi con người phải gánh chịu những “chấn thương” tinh thần từ bên trong

Nhân vật nghịch dị có rất nhiều loại:

Hoài (Thiên sứ) chỉ dị biệt về hình dáng, sau “lễ rửa tội năm tiếng

đồng hồ” trong phòng tắm ngày chủ nhật là “không bao giờ trở thành đàn bà nữa”, mãi dừng lại ở tuổi mười bốn “1m, 30kg, đuôi sam” đến năm hai mươi

chín tuổi; Tính (Thoạt kỳ thủy) có hình dáng kì dị: “Tay dài, lưng dài, chân

ngắn” góp phần tạo nên con người bản năng hoang dại; hay các cô Cá Sấu

Một và Cá Sấu Hai (Trại cá sấu) có hình dáng hỗn hợp của “thế giới động

vật” và một tâm hồn hoang tưởng, “phô trương mời chào” sẵn sàng “ngả bàn đèn” để thành hoạ sĩ, diễn viên Đó là nhân vật dị biệt về cả hình dáng lẫn nhân cách

Trong Không có vua có cả một gia đình nghịch dị về tâm hồn Lão

Kiền, Cấn, Khảm, Đoài, Khiêm là những kẻ méo mó về nhân cách bởi đồng

tiền và dục vọng tầm thường nhất; trong Thiên sứ, tâm hồn của nhân vật

Quang lùn là một khối ý chí mãnh liệt: Bảy năm hoàn thành hai bằng ngoại ngữ, một bằng đại học tại chức, kéo chiều dài sinh học thêm một phân trong sáu tháng, Nhờ ý chí, anh ta có được địa vị của người có học thức, đường công danh rộng mở Anh ta có vẻ gần với hình tượng con người mới của văn học cách mạng, mang sứ mệnh cao cả của tập thể: “Mời các bạn đi ăn kem, nhân ngày hội lớn của dân tộc”, “đeo băng đỏ đứng canh cho thắng lợi của cuộc cải cách tiền tệ lần thứ nhất”, gửi “những bức thư đánh số, phong bì mé

trái ghi: “Tiền tuyến”, mé phải: “Gửi em gái hậu phương” nhưng anh ta lại

chính là sự giễu nhại nhân vật văn học sử thi bởi sự quái dị về tâm hồn

Cũng như vậy, hầu hết các nhân vật trong Người đi vắng (Nguyễn Bình

Phương) là những con bệnh về tinh thần Nỗi ám ảnh tích tụ từ tiền kiếp, qua đất Linh Nham, chảy vào họ Hoang tưởng bệnh hoạn, điên loạn, tự kỷ ám thị

trở thành số mệnh Con người mục nát, thối rữa về tinh thần từ lâu nhưng không phơi bày lồ lộ như sự thối rữa, nhầy nhụa thân xác của Hoàn nên không phải ai cũng ý thức được tình trạng của mình

Các nhân vật nghịch dị của Hồ Anh Thái là kết quả của phép phóng đại

đầy hài hước một vài nét tính cách lập dị, quái đản Trong Mười lẻ một

đêm trí tưởng tượng phóng túng đậm chất Nghìn lẻ một đêm tạo nên họa sĩ

Chuối Hột “bốn mươi tám cái xuân xanh là bốn mươi tám mùa cởi mở”, khỏa thân tập yoga khi “cửa mở thông thống” hướng ra sân chung Hay nhân vật

“Bà mẹ” được phóng đại ở cái dâm và tham, “ngửi thấy mùi đàn ông và mùi đất đều chén được" Qua năm lần đò, bắt đầu các cuộc phiêu lưu tình ái bằng câu cửa miệng: “Về làm gì, ở lại đây ngủ cho vui”, bám riết, lùng sục kẻ được yêu nếu hắn ta tìm cách bỏ chạy và mỗi lần bước xuống đò là được thêm một cái nhà Câu chuyện còn có hai ông giáo sư kiến thức “mãi mãi dừng lại ở trình độ cử nhân bổ túc công nông”

Người điên là một kiểu nhân vật nghịch dị đặc biệt Tiểu thuyết Thoạt

kỳ thủy của Nguyễn Bình Phương lấy bối cảnh vùng đất Linh Sơn toàn người

điên và những kẻ tật nguyền Ở đó có hẳn một đám đông người bị bệnh tâm thần “hay tụ tập ở các cột cây số múa hát í a” Nhân vật Tính trong truyện này

là người điên bởi ở Tính phần vô thức, bản năng lấn át ý thức Thế giới người điên là thế giới phi logic, đứt đoạn Nhưng với một người điên lạ lùng như Tính thì lời nói và hành động có vẻ phi lí đó ẩn chứa cả thế giới phong phú, phức tạp Đó là hiện thực đã nhiễu bởi điên loạn, mộng mị Tính mang một tâm hồn khuyết tật, phần nhân tính bị hủy hoại

Kiểu nhân vật nghịch dị thể hiện quan niệm về xã hội đảo lộn mọi giá

trị, xã hội mất chuẩn, nơi “những chân giá trị và ngụy giá trị xâm thực, chồng chéo, che phủ lẫn nhau, người ta không có cách nào phân biệt được và vì thế luôn phải mò mẫm giữa các vách tường của ảo tưởng” [19, tr 378 ] Nhiều

lúc tạo tiếng cười (tác phẩm Hồ Anh Thái, Phạm Thị Hoài) nhưng đó là tiếng cười chua xót, phơi bày tính bi kịch của một thế giới mất chuẩn

Nhân vật kì ảo là một dạng của nhân vật nghịch dị Kiểu nhân vật này xuất phát quan niệm về con người tâm linh, con người tha hóa, và đặc biệt từ quan niệm đa chiều về hiện thực - dung nạp mọi thứ, ảo thực đan xen bình đẳng Trong cái nhìn rộng mở, các nhân vật kì ảo tồn tại bình đẳng, tự nhiên như những nhân vật bình thường khác Đó là những nhân vật có khả năng kì

lạ như Mai Trừng (Cõi người rung chuông tận thế), nhân vật là hồn ma, là thế

giới đồ vật

Bé Hon (Thiên sứ) là kiểu nhân vật kì ảo mang tính chất nhại môtip

thần thoại cổ xưa Bé Hon ra đời, khi người mẹ tưởng không còn sinh nở được nữa Một bữa, cả dây quần áo nhà phơi bị bỏ quên qua đêm ngoài trời

Kì lạ, chỉ riêng bộ đồ lót của người mẹ đẫm sương và loang lổ vết từa tựa như chàm rồi “không lâu sau, mẹ mang thai”, sự ra đời kì lạ của bé Hon gợi nhớ đến các nhân vật trong truyền thuyết (Thánh Gióng, Sọ Dừa, …) Khi lọt lòng thì không khóc mà “mỉm cười làm thân với đủ 13 nữ hộ sinh đứng quanh bàn đẻ” khiến chúng ta liên tưởng đến các câu chuyện cổ tích phương Tây về nàng công chúa mới chào đời và 13 bà mụ Bé Hon không có tuổi, “không chịu hé

mở bí mật về tuổi tác mình cho bất kì ai” Các thiên thần trong câu chuyện cổ cũng không có tuổi, không lớn lên và không già đi

Sự xuất hiện bình thản, tự tin của các nhân vật kì ảo như hồn ma, tiền kiếp, hậu kiếp bên cạnh nhân vật “không kì ảo” như là sự công nhận về một thế giới mà con người không nhìn thấy được (có thể do khả năng hạn chế của con người chứ không phải thế giới đó không tồn tại - một cách nhìn Hậu hiện

đại) Ở Những đứa trẻ chết già, ứng với không - thời gian phân tuyến cõi âm -

cõi dương là hai tuyến nhân vật: Cõi trần có gia đình Trường hấp, ông Trình; cõi âm với các nhân vật trên chiếc xe trâu, nhân vật chính là “ông” Trong cõi

âm, điểm nhìn được trao cho nhân vật “ông” với dòng tâm tư miên man về tuổi thơ, về gia đình, về những người đi qua đời ông và cả về cuộc tìm kiếm kho báu của cả dòng họ Bên cạnh cuộc sống dương gian là những hồn ma trong nghĩa địa, những tiếng nói giữa các ngôi mả, ở đó những người thân thích trên cõi dương xuống đây tìm nhau, gặp nhau

Trong sáng tác của các nhà văn Việt Nam, con người không hoàn toàn mất hết dấu vết mà vẫn chiếm vị trí đáng kể trong tác phẩm, nhưng điều khác trước là tiếng nói con người không còn ở thế độc tôn, nó hòa lẫn giữa muôn vàn tiếng nói khác của vạn vật Thế giới đồ vật trở thành một dạng nhân vật kì

ảo mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, làm phong phú hiện thực và đôi lúc dự báo điều bí ẩn nào đó Dạng nhân vật này xuất hiện đậm đặc nhất trong tiểu

thuyết Người đi vắng của Nguyễn Bình Phương: Dòng sông, cây chuối, cái

chân, xác chết, đám mây, sương mù, cơn mưa, con mọt, … đều có tiếng nói,

có tâm tư, kí ức, có những ám ảnh như những thực thể đang tồn tại khác

Với bút pháp hiện thực huyền ảo, các nhà văn đã mở ra một thế giới nhân vật phong phú ứng với tính chất đa phương đa tầng của hiện thực Tiếng nói của các nhân vật nghịch dị dường như được thoát ra từ bản ngã sâu kín của con người Từ góc nhìn của các nhân vật này, thực tại được lạ hóa, tạo cảm giác hoài nghi ở người đọc

Xây dựng kiểu nhân vật nghịch dị, tác giả không bao hàm thái độ đánh

giá về đạo đức, nhân cách hay xem nhân vật như “một con bệnh” Họ chỉ xem

đó như một loại tồn tại vừa trống rỗng vừa vô nghĩa Điểm nhìn trần thuật trao cho các nhân vật này sẽ đưa đến những cái nhìn khác logic thông thường, những ý nghĩa, những hệ giá trị khác được xác lập đầy bất ngờ và thú vị

Chương 2 CÁC KIỂU NHÂN VẬT NGHỊCH DỊ TRONG

TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI

Sau 1986, tiểu thuyết Việt Nam phát triển mạnh mẽ với phương châm dân chủ hóa, thay đổi về tư duy nghệ thuật để nhận thức lại con người Các nhà văn trong khi cố gắng khám phá cái thế giới bí ẩn, khuất lấp, đầy bất trắc

và bất thường bên trong mỗi con người, bên trong bản - thể - người, thì họ còn đang tìm một hướng đi riêng để khẳng định mình Trong số đó có những người đã trở thành hiện tượng nổi bật của văn học đổi mới như Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, … Mặc dù không nổi bật ngay từ đầu nhưng Hồ Anh Thái đã bền bỉ tạo cho mình một phong cách vô cùng độc đáo, tinh tế và mang đậm dấu ấn cá nhân riêng biệt Bằng tài năng, nhiệt huyết, trái tim giàu yêu

thương, nhà văn Hồ Anh Thái đã để lại cho nền văn học Việt Nam những kiểu

nhân vật nghịch dị vô cùng độc đáo

Mười lẻ một đêm và Sbc là săn bắt chuột là hai cuốn tiểu thuyết được

độc giả đánh giá rất cao Ở đó, tác giả đã tái hiện bức tranh hiện thực với tất

cả sự thô lậu, xấu xa hiện hữu trong cuộc sống, được thể hiện nổi bật bằng

những nhân vật dị hợm, lố bịch Kiểu nhân vật nghịch dị được xem là một

trong những đóng góp to lớn của Hồ Anh Thái trong việc xây dựng nhân vật mới, khám phá chiều sâu thế giới bên trong của con người, là sự cảm nhận đầy đủ về cuộc sống hiện thời Đó có thể coi là một bước tiến lớn về nội dung cũng như nhận thức về nghệ thuật Đề cập đến phương diện này của ông, có

thể thấy xuất hiện nhưng kiểu nhân vật nghịch dị sau:

2.1 Kiểu nhân vật nghịch dị mang dấu ấn hậu hiện đại

Để tạo nên kiểu nhân vật nghịch dị, Hồ Anh Thái đặc biệt chú ý tới

cách xây dựng nhân vật Đây được coi là yếu tố thể hiện rõ nhất sự ảnh hưởng

của Hậu hiện đại trong Mười lẻ một đêm và SBC là săn bắt chuột Nhờ việc

tiếp nhận ảnh hưởng của chủ nghĩa Hậu hiện đại trong văn học thế giới, Hồ Anh Thái đã bắt gặp những đổi mới trên bình diện nhận thức, bố cục, ngôn từ,

… của dòng mạch văn chương Hậu hiện đại Khóa luận của chúng tôi đi sâu

vào một số bình diện của dòng mạch này

2.1.1 Nhân vật - mang ý hướng nghịch dị đời thường

Trên con đường tìm kiếm và phản ánh hiện thực, nhân vật trong các tác phẩm Hồ Anh Thái thường ghi đậm dấu ấn về sự khủng hoảng niềm tin trong bối cảnh đổ vỡ các thang bậc giá trị, sự hỗn loạn của trật tự thường hằng Đọc

hai cuốn tiểu thuyết Mười lẻ một đêm và SBC là săn bắt chuột chúng ta như bước vào một thế giới nhân vật nghịch dị với muôn vàn mảnh ghép chằng chịt

của cuộc sống đời thường mang ảnh hưởng Hậu hiện đại rõ nét

Trong thế giới nghệ thuật của Hồ Anh Thái, nhân vật nghịch dị được sinh ra từ đời sống thường ngày, gắn liền với những điều bình thường của cuộc sống hiện đại Đó không còn là những nhân vật nghịch dị mang tầm vóc thiên nhiên như trong thần thoại hay vươn đến những kích cỡ dị thường của

vũ trụ như những đứa con tinh thần khổng lồ trong Gargantua và Pantagruel (Rabelais) mà là những nhân vật có vóc dáng của ngày thường Đi ra từ những bộn bề, phức tạp của cuộc sống con người trong xã hội hiện đại, những nhân vật nghịch dị ấy vừa mang tính thời đại, vừa đi sâu vào bản thể con người, chạm đến những vấn đề muôn thuở của cuộc sống

Xuất phát từ ý hướng xây dựng kiểu nhân vật nghịch dị mang dấu ấn

Hậu hiện đại, đến với Mười lẻ một đêm và SBC là săn bắt chuột, chẳng cần

quá rành về một số giới cũng dễ dàng nhận ra các nhân vật: Anh, Chị, ông Víp, Giáo sư Một, Giáo sư Hai, Chàng, Nàng, cô Báo, chú Thơ, Đại Gia, ông Cốp, Luật Sư, Thư Ký, thằng bé người Cá, …) và một tuyến nhân vật khác (chuột, Chuột Trùm, hai bà vợ, Chuột Quang máy tính, … đều bước thẳng từ cuộc sống thực vào truyện Họ là những loại nhân vật tiêu biểu của xã hội lúc

này, nhân vật nào ra nhân vật ấy, đều có cái thực và cái ảo, cái hình và cái bóng, cái chân thật và cái ẩn dụ, cái xác thực và cái nhòe mờ, cái hiểu được và cái không nắm bắt được

Mở đầu Mười lẻ một đêm là câu chuyện của một đôi tình nhân gặp nhau

sau hơn mười năm xa cách trong hoàn cảnh trớ trêu là họ bị nhốt trong căn hộ của một người bạn Từ đây, một xã hội đầy ắp những bi hài, đầy đủ những

màu sắc được phơi bày trước mắt người đọc Hay nói cách khác, mười lẻ một

ngày đêm không chỉ là chuyện của hai người, của mấy đời người mà còn là

chuyện của một cõi người nhốn nháo và đầy nghịch lý ở ngoài kia, của hôm

qua và hôm nay, được quy chiếu trong cái nhìn trào lộng và phóng đại để rồi bất ngờ thu hẹp lại, sắc nét và tinh quái Dường như Hồ Anh Thái không buông tha bất cứ một điều gì trong xã hội hiện đại này Mỗi nhân vật nghịch

dị là mỗi câu chuyện đời thường: Từ chuyện từ các hoạ sĩ thời nay, nhiều trường phái gây ấn tượng bằng sự kỳ quái đến chuyện khu chung cư hiện đại nhưng không có đường điện thoại do đầu tư không đồng bộ; chuyện nước non, chuyện sóng điện thoại di động chập chờn đến chuyện chuyện nhà nghỉ nhà trọ, từ các kỹ thuật tự động cho tới những chuyện đi vệ sinh vô tư của người dân nơi công cộng; chuyện cô gái tuổi ba mươi chưa chồng vì quá chín chắn, chuyện các danh nhân thời mở cửa yêu tỉnh táo, chuyện các hôn nhân quyền cao chức trọng dắt nhau tìm các trang trại khai hoang; chuyện hát hò vẽ tranh nặn tượng, chữ nghĩa văn chương, thậm chí cả chuyện du lịch rác, Vì

lẽ đó, trong Mười lẻ một đêm, người ta thấy hiện rõ bộ mặt Hà Nội, Sài Gòn,

với “sự giàu xổi của giới trí thức, sự kệch cỡm của những phòng khách, sự tẻ nhạt của lớp thị dân, thói trưởng giả của giới thượng lưu [19, tr 344]” Phải chăng, mượn cớ là một câu chuyện tình nhưng những trăn trở của đời thường vẫn còn vương vấn đâu đây, khi mà đọc truyện để rồi thấy bóng hình trên đó

và để rồi có người sẽ chợt giật mình hoặc có người khác thì lại mỉm cười độ lượng khi gấp quyển sách trên tay

Cũng đều xây dựng nên kiểu nhân vật nghịch dị mang ý hướng nghịch

dị đời thường, đến với SBC là săn bắt chuột người đọc lại có thêm nhiều điều

để ghi, để chép vào cuốn “nhật ký” cuộc sống của mình Tác phẩm một lần nữa ghi đậm dấu ấn về sự hỗn loạn của trật tự cuộc sống hàng ngày với ngồn ngộn chuyện đời, ở các lĩnh vực Theo mạch dẫn của Chuột Trùm, từng nhân vật trong cuốn tiểu thuyết hiện ra, gắn liền với bức tranh đời thường phong phú: Từ việc buôn đất, làm sân golf, phá biệt thự cổ, … Đến chuyện ma túy, đại gia - chân dài, … Đặc biệt, thêm vào bức tranh biếm họa đó là vô số sự kiện mới đây như trận lụt ở Hà Nội, chuyện người vùng nào đó ăn đất, cho đến cả chuyện chiếc xe chở hàng ở ngoài đường, … tất cả được tác giả cố

gắng “nhồi nhét” để nhằm làm nổi bật lên kiểu nhân vật nghịch dị mang dấu

ấn Hậu hiện đại

Phải nói rằng, những chuyện ấy không hoàn toàn mới, nhưng nó lại được tái hiện với những màu sắc mới Cái đẹp, cái thiện dần vắng bóng, thay vào đó là cái xấu, cái ác, cái thô kệch, … Cán cân thăng bằng giữa các cực xấu – tốt, hài hòa – kệch cỡm, thiên thần – ác quỷ, … bị phá vỡ trong xã hội hậu công nghiệp, dẫn đến tình trạng không chỉ rối bời trong đời sống vật chất

mà còn kéo theo cả niềm tin lẽ sống, lí tưởng Không phải là sự phó mặc nhưng có lẽ Hồ Anh Thái cũng như không ít nhà văn đương đại khác đều cho rằng cuộc sống không thể khác một khi đồng tiền, địa vị, sự xấu xa, độc ác vẫn đang hiện hữu và bành trướng, làm tha hóa con người, đưa họ xa rời những giá trị đạo đức tốt đẹp, khiến cuộc sống bị cuốn vào vòng xoáy của quy luật mạnh được yếu thua

Ngoài ra, Hồ Anh Thái còn dựng lên một nghịch cảnh với những ẩn dụ

xa xôi bóng gió mà tác giả đã cố tình lấy ý tứ từ tranh làng Hồ “Đám cưới

chuột” để xây dựng nên kiểu nhân vật của mình Không chỉ từ nghịch cảnh những chú chuột cưới vợ ngay trước mũi mèo trong tranh dân gian mà thấp thoáng đâu đó còn là những nhân vật chú chuột nổi tiếng của văn học nghệ thuật phương Tây và cả chú chuột quang máy tính hiện đại cũng đổ bóng vào những nhân vật chuột độc đáo của Hồ Anh Thái Nhà văn Ma Văn Kháng đã

không tiếc lời khen tác giả của cuốn tiểu thuyết SBC là săn bắt chuột: “Viết

mà như không viết, dồn nén mà thanh nhàn hóm hỉnh, căng thẳng mà an nhiên đủng đỉnh, đụng chạm tới cùng cái thô bỉ mà không dung tục suồng sã,

bề ngoài chờn vờn mà thâm sâu ẩn ức, vẻ như bởn cợt mà nghiêm cẩn chua cay Không có cuộc đời, không có một bản lĩnh văn hóa, tài năng thiên biến

mà rung động sâu xa về cái đẹp, khó mà viết được như thế” [11] Một cuốn tiểu thuyết như vậy có thể đáp ứng được nhu cầu của nhiều giới độc giả Nó là

cuốn tiểu thuyết để giải trí, nhưng không để giải trí bằng tiếng cười SBC là

săn bắt chuột là trường hợp đáng chú ý của văn xuôi Việt Nam năm 2011

Nhờ vào việc xây dựng kiểu nhân vật mang ý hướng nghịch dị đời thường mà khi trang cuối của từng cuốn tiểu thuyết khép lại, người đọc vẫn chưa khỏi bàng hoàng bởi cuộc sống quanh mình Hồ Anh Thái dụng công kết nối hai cực rất xa nhau của một hiện thực đô thị hiện đại nhưng vốn lại

đang “là là sát đất” của hiện thực Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI

2.1.2 Nhân vật – rất nhiều “điều không”

Tiểu thuyết của Hồ Anh Thái, như đã nói, thường ghi đậm dấu ấn về sự khủng hoảng niềm tin của con người trong bối cảnh đổ vỡ các thang bậc giá trị, sự hỗn loạn, phi lý của trật tự thường hằng tương ứng với nó là hệ thống

những nhân vật nghịch dị, quái đản Mười lẻ một đêm và SBC là săn bắt chuột

là hai cuốn tiểu thuyết đặc sắc của tác giả trong việc sử dụng các chất liệu dân

gian để làm nổi bật lên kiểu nhân vật nghịch dị đậm chất hậu hiện đại, tiêu

biểu là việc khắc họa nhân vật, loại nhân vật với rất nhiều “điều không”

Thủ pháp dân gian hóa nhân vật được cụ thể hóa ở phương thức đặt tên, lai lịch và diện mạo Người viết thường dựng chân dung con người bằng kỹ xảo làm mờ, làm nhòe, tẩy trắng tên nhân vật Nhân vật được tái hiện khá giản đơn, mang tính chất phiếm chỉ rất rõ Qua khảo sát hai cuốn tiểu thuyết,

chúng tôi nhận thấy các nhân vật đều không có tên Đó là điểm chung của

những sáng tác ít nhiều chịu ảnh hưởng từ chủ nghĩa Hậu hiện đại: Xu hướng nhạt hóa, mờ hóa nhân vật, con người từ sự nỗ lực khẳng định mình như một

“nhân vị” đúng nghĩa ở giai đoạn trước giờ trở nên mờ mờ nhân ảnh Điều này là một tất yếu, bởi nó tạo ra sự hòa kết giữa nhân vật với hiện thực

“trương nở” (phì đại) đương đại Nói như Phạm Thị Hoài: “Nói chung cuộc

đời trôi đi vu vơ, bình thản, tẻ nhạt hơn nhiều Làm gì có số phận nào được

mở đầu, phát triển và kết thúc chu đáo như trong văn chương, làm gì có tình thế điển hình, đẩy người ta đến các quyết định vượt tầm nhân thế, làm gì có các trạng thái tâm lý mấp mé bờ vực hay chót vót đỉnh cao, và nhất là làm gì

có sự hội tụ đầy run rủi của các nhân vật” (Một truyện cổ điên)

Để cho nhân vật được “múa may”, được có “đất diễn”, Hồ Anh Thái đã

tạo dựng cốt truyện trong Mười lẻ một đêm và SBC là săn bắt chuột đủ sức

sao cho người đọc thỏa mãn với sự phản ảnh hiện thực cuộc sống đời thường hàng ngày vụn vặt mà không nhàm tẻ Cốt truyện ở đây dường như không phải là cứu cánh của tác phẩm, nó chỉ là cái trục chính để từ đó nhà văn dụng công chăm chút cho những đường ngang nhánh rẽ Nói cách khác, nó chỉ là phương tiện, là cái cớ mà thôi Không khó để nhận thấy trong cấu trúc tác phẩm, giữ vị trí của những đường ngang nhánh rẽ ấy chính là những nhân vật người, đúng hơn, những chân dung biếm họa của đủ các kiểu người trong xã hội đô thị hiện đại Chính xác là “kiểu người”, bởi những nhân vật người được / bị “biếm hóa” ở đây không có danh tính cụ thể, không tên, không tuổi, không nguồn cội Tác giả làm giấy khai sinh cho họ bằng nhiều hình thức:

Gắn với nghề nghiệp, địa vị, chức tước (Đại gia, Ông Cốp, Thư ký, Luật sư, Giáo sư, Cô báo, Chú thơ, Xếp, …); số hóa, ký hiệu hóa nhân vật (Giáo sư một, Giáo sư hai, …); dùng các đại từ để gọi tên nhân vật (Chàng, Nàng, Anh, Chị, ); gọi tên nhân vật thông qua ngoại hình, tính cách (Họa sĩ Chuối Hột,

Mơ Khô, Cô Mắm, …) Có thể thấy, việc cố ý xóa bỏ dấu hiệu nhận biết trong tái tạo hình tượng nhân vật chính là đặc điểm nổi bật trong thi pháp tiểu thuyết của nhà văn gốc Nghệ này Dường như anh muốn xóa nhòa cá tính của từng nhân vật để chỉ ra đặc tính chung của một loại người Đó là những con người thiếu bản sắc, dễ hòa tan, sống hời hợt, nhợt nhạt, thể hiện sự nhố nhăng lai tạp, nhiều thói xấu của đời sống hiện đại Mặt khác, họ xuất hiện đột ngột, không xuất xứ, hệt như vô tình ném ra giữa cuộc đời – những số phận

vô danh trong vòng tay bất tận của cuộc sống Cách định danh như thế còn làm cho con người thấy mình có nguy cơ bị hủy hoại, thủ tiêu bản sắc cá nhân, đánh mất quan hệ với đồng loại – nhân tố cốt lõi làm nên chân giá trị của mỗi cá thể như quan niệm về thế giới và con người của văn chương truyền thống Rõ ràng, việc cố ý xóa bỏ dấu hiệu nhận biết trong tái tạo hình tượng nhân vật là một thủ pháp độc đáo được ông sử dụng rất thành công

Với thủ pháp này, người viết buộc người đọc tiếp xúc với hình tượng bằng điểm nhìn từ bên ngoài Nhân vật dường như chỉ là cái bóng của hiện thực, là những khuôn mặt tượng trưng cho một loại người trong xã hội: Lố bịch, hợm hĩnh, … Nhân vật không có chiều dài vật chất, thực thể mà chỉ giống như giọng nói, những hình dung, những biểu tượng, là những đối tượng siêu thực, ít có khả năng hiện hữu và hành động không thể nắm bắt, không thể giải thích bằng lý trí thông thường Họa sĩ Chuối Hột chẳng hạn: “Bốn mươi tám cái xuân xanh là bốn mươi tám mùa cởi mở Thời trang yêu thích nhất là

bộ cánh lúc lọt lòng mẹ” [19, tr 19] Sở thích - nếu có thể gọi đó là sở thích - khoả thân của Họa sĩ Chuối Hột đã được tác giả phóng đến cực đại

Như vậy, từ phương thức khắc chạm hệ thống hình tượng nhân vật mang dấu ấn Hậu hiện đại, có thể nói trên hành trình tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống, sự vong thân, vong bản của con người thời kim tiền, kỹ trị là nỗi ám ảnh

lớn nhất đối với Hồ Anh Thái Cách khắc họa kiểu nhân vật nghịch dị với rất

nhiều “điều không” trong hai cuốn tiểu thuyết thực sự đã “động chạm” đến nhiều con người trong xã hội, đến nhiều người đọc vì họ có thể thấy bóng dáng mình trong đó Với tầm bao quát rộng lớn về đời sống, với kiểu gọi tên

nhân vật độc đáo đã đem lại một ấn tượng “như thật”, Hồ Anh Thái đích thực

phải làm người tử tế, đầy trách nhiệm với cuộc đời

2.2 Kiểu nhân vật nghịch dị vẻ bên ngoài

Trong nền văn học Việt Nam, nhân vật nghịch dị vẻ bên ngoài là kiểu nhân vật không mới nhưng dưới cách viết của Hồ Anh Thái thì nó lại trở nên mới lạ, nhiều màu sắc, rất khác với các nhà văn khác cùng thời Trong hai cuốn tiểu thuyết, tác giả chỉ tập trung khai thác một góc nhỏ vẻ bề ngoài của nhân vật nhưng lại chứa đựng ý nghĩa nhân sinh vô cùng to lớn Chính điều

đó đã mang lại cho kiểu nhân vật nghịch dị ấy một chiều sâu tư tưởng vô cùng

đặc biệt

2.2.1 Con người với đường nét “người cá”

Mười lẻ một đêm là một trong những tiểu thuyết khắc họa rõ nét kiểu nhân vật nghịch dị vẻ bên ngoài Trong tác phẩm này, chân dung thằng bé

người Cá được Hồ Anh Thái tô đậm như bức họa nghịch dị độc đáo Đây chính là sự kết hợp nghịch dị giữa cái bình thường và bất bình thường, giữa nhân hình và phi nhân hình

Giữa cuộc sống xô bồ, nhộn nhịp, mọi người đang hối hả tìm kế mưu sinh thì ở một nơi góc khuất nào đó trong tác phẩm, đứa bé của Hồ Anh Thái đang chìm đắm trong thế giới của riêng mình Cuộc sống của nó, hay nói đúng hơn là thế giới của thằng bé ở ngay bên trong khung cửa sổ tầng hai của ngôi

nhà Phải chăng, tác giả quá tàn nhẫn khi trong cuộc sống hiện đại mà vẫn tạo

ra hình ảnh người gắn liền với loài sinh vật dưới nước? Đây lại là một đứa trẻ? Nhưng có một điều đáng nói, trong tác phẩm, thằng bé không phải là nhân vật điển hình bởi Hồ Anh Thái cũng như các nhà văn Hậu hiện đại Việt Nam không xây dựng nhân vật điển hình mang tầm khái quát cho mọi tính cách lớn lao trong đời, mà thay vào đó là đủ mọi thứ hạng trong nhân gian, đại đa số là đám người u tối, nghịch dị

Sự liên hệ duy nhất của nó với thế giới bên ngoài, là qua chiếc loa điện ngay gần miệng cùng với một chiếc điều khiển từ xa Giờ đây cánh cổng như một bức tường thành đồ sộ ngăn cách nó với thế giới bên ngoài với biết bao điều mới lạ, lý thú, hấp dẫn mà nó chưa một lần được nếm trải, thậm chí chưa được sờ tới Sự hồn nhiên, tinh nghịch của một đứa bé mười hai tuổi không còn nữa thay vào đó dường như là sự già cỗi, buồn bã Chính vì thế, thằng bé trở nên lạc lõng, xa lạ, không có ai bầu bạn cũng chẳng có ai vui đùa hay là chia sẻ những niềm vui cùng nó Tất cả như quay mặt lại, chẳng có ai nhớ đến

sự có mặt của nó, ngay cả người cha – nguồn vui duy nhất, người tưởng chừng có thể thấu, chia sẻ niềm vui, nỗi buồn cùng nó lại chỉ chăm chú vào công việc mà không hề để ý đến đứa con của mình Và rồi một nguồn sáng tia

hy vọng cuối cùng sẽ đem mang lại cho nó hơi ấm xua tan đi sự mặc cảm, lạnh lẽo trong sinh linh vốn đã thiếu ánh sáng của tình thương từ lâu lắm rồi:

“Ngay lập tức cô có linh cảm mình thuộc về căn nhà này Thuộc về nó từ rất lâu rồi Bấy lâu nay cô đi lạc sang nhà khác, nay mới tìm được đường trở về” [19, tr 285] Và thế là ngay từ lần gặp định mệnh đó cô đã kể chuyện cho nó nghe Có vẻ những câu chuyện cổ tích đã phần nào làm vơi đi cảm giác lạc loài, cô đơn trong thằng bé: “Thằng bé đã mủi lòng suýt khóc Nó chưa bao giờ nghe một câu chuyện như thế này Nhưng nhiều chuyện trong đó lại rất quen …” [19, tr 292] Đến đây, có thể thấy rằng thằng bé và chị đã có một sự

đồng cảm nào đó Và rồi sự đồng cảm đã giúp cho thằng bé có đủ dũng khí để bộc bạch những nỗi lòng thầm kín mà trước đây, nó chưa bao giờ tâm sự cùng

ai “Nó bảo nó là một con cá đi lạc” [19, tr 293] Câu chuyện của thằng bé đơn giản vì nó chưa biết bịa nhiều Nhưng không vì thế mà câu chuyện kém phần

lý thú, ngược lại là một sự xúc động, đồng cảm cho những con người không được may mắn trong cuộc đời Cho đến đây một sự kinh ngạc tột cùng đã làm cho chị phải rùng mình nhưng đồng thời cũng là sự thương cảm: “Nhưng cô không thể hình dung được thằng bé lại là một con cá Cho đến khi nó bỏ tấm khăn phủ ngang hông trở xuống ra Đúng là một con cá Đôi chân của nó dính làm một từ trên xuông đến tận mắt cá Chỉ có hai bàn chân là tách rời” [19, tr 293] Với hình thù kì quái như vậy, nên thằng Cá là cái tên gắn liền với nó từ khi sinh ra Và thế giới trước mặt người đọc bỗng đổi thay, mơ màng, lãng mạn và đa cảm, như chính thế giới tuổi thơ trong trẻo đến mủi lòng

Cũng đều là những nhân vật nghịch dị về vẻ bên ngoài, đối tượng

hướng đến cũng chính là thế giới trẻ thơ nhưng nhân vật Hoài trong Thiên sứ

còn được xem là người đúng nghĩa Em chỉ dị biệt về hình dáng Còn Điểu -

nhân vật chính trong cuốn tiểu thuyết Một nỗi đau riêng của Oe Kenzaburo có

một ngoại diện hết sức kệch cỡm bởi sự lai ghép giữa nét người và chim thú

Nói thế để thấy rằng: Dù là người Cá hay người đội lốt thú thì nền văn học Việt Nam cũng như nền văn học Nhật đã tạo ra những nhân vật đậm chất nghịch dị có vai trò quan trọng trong việc phản ánh bức tranh cuộc sống một

cách rõ nét

Mười lẻ một đêm được xem là câu chuyện đậm màu sắc cổ tích khi

trong tác phẩm Hồ Anh Thái xây dựng nên hình ảnh thằng bé người Cá Mọi chuyện như được sắp đặt một cách tình cờ, cuộc gặp gỡ của cô tiên kể chuyện

cố tích và người cá, mối tình chưa biết mặt đã yêu của cô tiên và bố của người

cá, … Sự tình cờ vừa hữu duyên vừa vô duyên nhưng đã đưa đẩy họ trở thành

những mảnh ghép nối của một gia đình nhỏ Nhưng cái kết của câu chuyện cổ tích thời hiện đại ấy là không có màu sắc thần tiên Cuối cùng, người Cá chết

vì kiệt sức sau một thời gian dài ngâm mình trong bể bơi Người Cá lại không

hề biết bơi và chết vì nước Người mẹ kế yêu thương của người Cá lại quên bẵng đứa con của mình vì mải đắm chìm với mối tình cũ Người bố yêu thương nó cũng mải miết cùng chuyến công tác và thậm chí còn không ở bên cạnh nó trong những giây phút cuối cùng Gia đình yêu thương tan biến Nếu như Chị không gặp đứa bé, không kể cho nó nghe những câu chuyện cổ tích, không trở thành mẹ kế của nó thì có lẽ Hồ Anh Thái vẫn để thằng bé được sống Đó là một nghịch lí đau xót của cuộc sống hiện đại Những thanh âm trong trẻo, hạnh phúc nhất trong tác phẩm cuối cùng đã đứt vỡ Đến những phút cuối đời, người Cá vẫn mơ hồ về sự thật của cuộc sống bởi luôn được bao bọc bởi những câu chuyện cổ tích

Người Cá như một thanh âm lạc lõng trong chuỗi bản nhạc xô bồ Cuộc sống đầy những toan tính bon chen, những điều giả trá không thể dung nạp được một tâm hồn quá đỗi trong trẻo và mù nhoà về cuộc sống như thế Cái chết của nó như là một qui luật đào thải nghiệt ngã của hiện thực cuộc sống Cái chết của thằng Cá phần nào đó giống với cái chết của nhân vật đứa trẻ hai

tuổi trong Cõi người rung chuông tận thế hay sự ra đi của bé Hon trong Thiên

sứ (Phạm Thị Hoài) Những nhân vật ấy đều ra đi khi chỉ mới là những đứa

trẻ Nhưng điều đặc biệt, cái chết của thằng bé người Cá không phải ở trong nhà, không phải ở một nơi nào đó trên cạn mà lại chọn cái chết gắn liền với nước Nước chính là nguyên nhân chính khiến thằng bé phải từ bỏ cuộc sống

có người mẹ hiền biết kể chuyện cổ tích, từ bỏ người bố thành đạt luôn bận rộn Phải chăng đó chính là triết lý nhân sinh của tác giả: Sinh ra thế nào thì ra

đi thế ấy? Phải chăng, sự sáng trong, thánh thiện của những đứa trẻ là mù mờ

về cuộc sống không thể tồn tại trong xã hội đầy những toan tính vụ lợi này?

Nhưng có một điều chúng ta không thể phủ nhận: Sự ra đi của đứa trẻ có ý nghĩa như là sự bảo tồn của cái đẹp Tâm hồn sáng trong ngây thơ của người

Cá sẽ vĩnh tồn trong lòng người đọc Từ hình tượng thằng Cá, Hồ Anh Thái muốn truyền tải bức thông điệp về một cuộc sống bàng quan, vô lương tâm,

vô trách nhiệm trong xã hội hiện đại này - nơi mà đáng lẽ phải cần nhiều tình thương, sự quan tâm nhất đối với trẻ em

Bằng tài năng soi chiếu đặc sắc, Hồ Anh Thái đã soi chiếu hiện thực nghịch dị, soi chiếu những khuôn hình người biến thành người Cá, soi chiếu trạng thái hiện sinh bi đát của con người Dưới ngòi bút của ông, bức tranh ấy khiến người đọc phải giật mình kinh sợ, nhận thức lại hình thức tồn tại của chính mình Và phải chăng đây chính là những thông điệp, những ngẫm suy của nhà văn đối thoại với bạn đọc?

2.2.2 Nhân vật mang nét huyền ảo

Hồ Anh Thái từng nói “Tiểu thuyết là giấc mơ ẩn chứa những điều không có thực ở ngoài xã hội Thực chất tiểu thuyết là một câu chuyện bịa đặt nhưng nó còn thực hơn cả sự thực” Với khát vọng kể những câu chuyện thực hơn cả sự thực ấy, Hồ Anh Thái đã miệt mài trên những trang giấy để viết lên

những câu chuyện của riêng mình về cuộc sống SBC là săn bắt chuột chính

là một câu chuyện như thế, một bức tranh mang hiện thực huyền ảo có cả nhân vật chuột và nhân vật người

SBC là săn bắt chuột không phải dòng văn học “fantasy” (kỳ ảo) như

một số cây bút trẻ đang theo đuổi Không đi theo lối kỳ ảo như trào lưu mượn

cổ tích, giả cổ tích, huyền thoại, lịch sử để khoác lên màu sắc huyền bí cho câu chuyện, cũng không theo lối kết hợp thủ pháp kỳ ảo truyền thống và hiện đại, Hồ Anh Thái miêu tả hiện thực với ngồn ngộn chuyện người, chuyện đời

ở các lĩnh vực Từ chuyện buôn đất, làm sân golf, phá biệt thự cổ, ma túy đến chuyện xã hội đại gia và chân dài, nữ doanh nhân ham việc quên lấy chồng,

… và rất nhiều chuyện bi hài của các giới Phải nói là những chuyện ấy không hoàn toàn mới, nhưng nó được tái hiện bằng màu sắc mới Có cảm giác như tác giả đã hết sức nhạy bén, lắm “chiêu”, nhiều “mẹo” để thu những sự kiện rất thời sự “đặt chễm chệ” trong tác phẩm mà vẫn không hề là sự minh họa

Hồ Anh Thái đã dựng nên một thế giới dị thường, nơi có cuộc đấu tranh sinh tử giữa người và chuột Câu chuyện gây cho ta ấn tượng ngay từ cái tên nhan đề Đây là một thủ pháp nhại mà Hồ Anh Thái vô cùng thành công Thoạt nhiên, đọc những dòng đầu tiên, những chương đầu tiên, ngẫm nghĩ rằng có gì liên quan đến thế giới chuột? Vậy mà theo mạch câu chuyện, trong ngôi nhà nhân vật có cái tên phiếm chỉ Chàng, chúng ta bước vào thế giới của chuột, chuột được miêu tả đầu tiên tinh ranh như người, có thể hiểu được tiếng, thậm chí ý nghĩ của con người Chúng ta bật cười trước câu nói

“Phần của chuột đây này, dành riêng cho chuột đây này, đặc sản cho chuột đây này, chuột hay ăn chóng lớn nhé Thế mà nghe hiểu hết” [20, tr 47] Thực tế chuột thuộc họ gặm nhấm, là một loại vật vô cùng có hại, chúng phá hoại tất cả những gì nằm trong tầm của chúng, từ vật cứng rắn hay mềm mại, những hàm răng sắc nhọn ấy đều có thể nghiền nát, mùa màng vì chuột mà hư hại, dịch bệnh vì chuột mà hoành hành Chính vì thế, con người chúng ta ghét chuột, ghê sợ chuột và luôn tìm cách tiêu diệt chúng Thế nhưng, chuột vẫn tồn tại, vẫn khiêu kích chúng ta Từ nhà của nhân vật Chàng chúng ta bắt đầu

thâm nhập vào thế giới của chuột, thực có, ảo có Những con chuột trong SBC

là săn bắt chuột hiểu tiếng người, biết đọc thư điện tử, biết cách tránh xa kẹo

chuột, biết đối phó và đùa giỡn lại những người muốn cho chúng một bài học Ngay cả chuột quang máy tính cũng được gán vào làm gián điệp cho thế giới ngầm của chuột Tò mò nhất là Hồ Anh Thái xây dựng nên hình ảnh những con chuột to bằng con chó, gặm mông má tử thi mà thành tinh, trọng lượng có thể đạt đến mười lăm cân Đọc những dòng này bạn đọc sẽ ớn lạnh, sởn gai

ốc Thế giới Chuột Trùm, chuột thành tinh ấy luôn luôn giở trò thách thức con người Có khi là trò cảnh báo vị thầy diệt chuột được Đại Gia mời từ Sài Gòn

ra, có khi là sự báo hiệu cái chết của Đại Gia bằng con cá La Hán Đó chính là

những con chuột đội lột người trong thủ thuật kỳ ảo – Kiểu nhân vật nghịch

dị, biến hình Cái huyền ảo chính là cái được tạo ra bằng trí tưởng tượng và

được biểu hiện bằng các yếu tố siêu nhiên, phi thường, độc đáo Không nên hiểu nhân vật huyền ảo đơn thuần chỉ là những kẻ kì quái, đáng sợ, xa vời mà

có khi là những con người thực sự bình thường trong thực tế cuộc sống nhưng được miêu tả qua lăng kính kỳ ảo Nhân vật huyền ảo có thể là những kẻ mang dáng dấp con người nhưng lại xấu xa, độc ác như dã thú, hay những con

vật mang tình cảm tính cách như con người Trong SBC là săn bắt chuột có

đủ kiểu nhân vật như thế Truyện không chỉ có những con chuột mang tính

cách con người mà còn có thêm người đội lốt chuột Đọc “Ai sợ chuột xin

đừng đọc chương này” bạn đọc sẽ thấy ấn tượng với gương mặt được gọi là

“chuyên gia diệt chuột” Người được miêu tả giống hình ảnh con chuột “Làm nghề gì, nghề ấy ám Tướng mạo là mặt chuột Mặt quắt, mõm nhọn, hai cái răng của nhọn hoắt đỡ môi trên” [20, tr 49] Trong thế giới của chuột, chúng

ta thấy chúng sống nghiêm túc, có tôn ti, trật tự, thậm chí nhiều khi sẵn sằng liều mình vì an nguy của đồng loại Nhiều nhân vật người trong cuốn tiểu thuyết liệu có khi nào phải thẹn thùng trước sự hi sinh của thế giới chuột dành cho nhau? Đây là câu hỏi mà Hồ Anh Thái thách thức người đọc Tại sao tác giả khắc họa nhân vật chuột và người gần giống như chuột? Phải chăng, tác giả đang mỉa mai sự lẫn lộn các giá trị trong cuộc sống xô bồ, hiện đại và dần dần mất đi những giá trị truyền thống? Cái xấu xa, bạc ác bị lẫn lộn với chân - thiện - mĩ Đạo đức con người, thậm chí nhân cách con người không bằng lũ chuột xấu xa, bẩn thỉu được soi rọi rõ nhất qua hình ảnh Chuột Trùm

Một điểm bất thường mang nét huyền ảo trong thế giới nhân vật của

SBC là săn bắt chuột là sự xuất hiện của chú bộ đội thời chống Pháp Hình

ảnh chú gắn với quá trình trưởng thành của nhân vật Luật Sư Điều kỳ lạ ở đây chính là sự bất tử và không thay đổi hình hài, tuổi tác theo thời gian của chú bộ đội Khi cậu bé mười tuổi ngày xưa và trở thành vị luật sư nổi tiếng thì chú bộ đội vẫn mãi mãi hai mươi Sống chung với linh hồn của liệt sĩ nhưng các nhân vật trong truyện không hề thấy tò mò, ngạc nhiên Điều đặc biệt mà

Hồ Anh Thái cố gắng nhắn nhủ bạn đọc qua nhân vật huyền ảo này chính là chi tiết chú xuất hiện trong đám tang bố ông luật sư, nhưng không một ai nhận

ra và để ý đến chú Chúng ta xót xa trước cái bệnh vô cảm của con người và

xã hội hiện đại: Sự thờ ơ trước những người đã đem lại thành quả, no ấm cho chúng ta hôm nay (điều này bạn đọc cũng thấy được đề cập khá nhiều ở tập

truyện ngắn Thành phố đi vắng của Nguyễn Thị Thu Huệ)

Cuộc đấu tranh quyết liệt giữa hai tuyến người và chuột, nhưng người

cũng chỉ là kiểu người với phận vị xã hội của họ: Luật Sư, Đại Gia, cô Báo,

ông Cốp, … để dễ đưa ra những biểu tượng và những tình tiết nửa hư nửa

thực: Người đã mở rộng đất sống, xâm phạm cả lãnh địa của chuột Thê tử của Chuột Trùm bị xóa sổ Nó đã trả thù, giết chết một người và biến bảy người khác thành những kẻ mất trọng lượng, lơ lửng như quả bóng bay, phải buộc người vào ghế (không đáng có chỗ đứng trên mặt đất) Những người bị

“phù phép” này chỉ trở lại người bình thường nếu bắt được Chuột Trùm, cùng

nó nhìn vào mặt xác chết kia mới mong được “hóa giải” khỏi lời nguyền, không bị bốc hơi khỏi mặt đất Đó là động lực thúc đẩy nhân vật Nàng đi tìm Chuột Trùm với mục đích cao cả là hóa giải tia nhìn của Chuột Trùm làm tám nhân vật (trong đó có Chàng của Nàng) mất trọng lượng Cái màn hình máy tính với sự thông dịch viên của Chuột Quang là chi tiết vừa thú vị vừa khiến người đọc ngẫm nghĩ không thôi Với việc miêu tả tình huống kỳ lạ này

dường như Hồ Anh Thái muốn lách ngòi bút của mình sang một hướng mới: Con người nhân danh chân lí và chính nghĩa luôn luôn được cổ vũ và trợ giúp trên con đường tiêu diệt cái ác Người đọc đặc biệt thích cảnh đám ma chuột cuối tiểu thuyết, vừa hư ảo huyền hoặc vừa nghiệt ngã hiện thực Phía sau những bi hài, huyền ảo ấy, hai nhân vật chính là Chàng và Nàng cùng dẫn dắt người đọc đến hồi kết với những chiều hướng thuận tình và có hậu Vậy nên,

đôi uyên ương phiếm chỉ Chàng - Nàng cuối tiểu thuyết đã dìu nhau ra bãi cát

sông Hồng mênh mông mùa hạn hán để thực hành nghi lễ tình yêu: Bế nhau

lên Chàng chính là cái anh chàng mất trọng lượng “Mà bây giờ hắn vẫn đang

mất trọng lượng Hắn buộc phải bê một vật nặng để giữ thăng bằng Để không

bị bay lên Không phải à Không phải thì hắn việc gì phải bế cô nàng kia? Cô

dâu già, gái bằng ấy tuổi, chẳng ai bế lên như vậy bao giờ” [20, tr 343] Nó

giống như một thứ triết lý phương Đông rất đậm đà trong nhiều trang viết của

Hồ Anh Thái Trong cái không gian khô khốc đại hạn hư cấu của dòng sông Hồng, trải qua bao gian nan, họ đứng bên nhau, suy nghĩ về nhân tình thế thái, cảm nhận sâu sắc cái triết lý ở hiền gặp lành mà Hồ Anh Thái muốn neo đậu trong lòng người đọc

SBC là săn bắt chuột không phải là tác phẩm đầu tiên có chứa đựng

nhân vật huyền ảo của Hồ Anh Thái Qua một loạt sáng tác gây tiếng vang

như Trong sương hồng hiện ra, Tiếng thở dài qua rừng kim tước, Cõi người

rung chuông tận thế, … Ông cho rằng hiện thực ngoài đời kia phải thông qua

sự cảm thấy của nhà văn, được nhào nặn lại bằng những suy tưởng và tưởng tượng của chủ thể sáng tạo Vì thế chúng ta dễ hiểu vì sao Hồ Anh Thái đã

dựng nên thế giới dị thường người - chuột lẫn lộn, một thế giới mà vài ánh phản chiếu của nó không khỏi khiến chúng ta, những người đọc, phải nhìn lại cái thực tại mà đang sống, thực tại quanh ta, trong ta Cái xấu, cái giả, cái rởm

đời đang phổ biến trong đời sống, và tệ hại nhất, là chúng đang lộng hành dưới ánh mặt trời nhân danh cái đẹp, cái thật, cái tử tế

Hồ Anh Thái đã có những bứt phá trên hành trình nghệ thuật, mặc dù

có nhiều người vẫn thích một Hồ Anh Thái của thời kỳ trước đây, thời kỳ

“tiền Ấn Độ” như có người từng gọi Khát khao đổi mới thi pháp tiểu thuyết

và thoát khỏi lối mòn của tư duy tiểu thuyết, Hồ Anh Thái đã có những sáng tạo độc đáo trong biểu hiện cái nhìn nghệ thuật qua xây dựng nhân vật mang nét huyền ảo Đây cũng là một biểu hiện của xu hướng dân chủ hóa trong văn học hiện nay Dường như chính bằng cách ấy, Hồ Anh Thái đã thành công khi níu buộc người đọc ở lại thật lâu với tiểu thuyết mới của mình

2.3 Kiểu nhân vật nghịch dị “lệch chuẩn”

Khai thác tối đa mọi biến thái của con người từ vẻ bên ngoài tới kiểu

“lệch chuẩn” là nét đặc biệt trong việc khắc họa nhân vật nghịch dị trong văn chương Hồ Anh Thái Nhà văn gốc Nghệ này đã chú ý đến tất cả những cái nhỏ nhất của con người, không bỏ sót bất cứ điều gì Trên tinh thần đó, không quá võ đoán khi cho rằng, Hồ Anh Thái là một gương mặt tiêu biểu đã góp công cho sự tìm tòi, thể nghiệm, tạo dựng một kiểu nhân vật mới có khả năng lật trở, soi chiếu nhiều phương diện của thực tại hôm nay Nhờ đó mà cuộc sống xã hội trong tiểu thuyết của ông hiện ra đủ mọi thứ xấu xa, kệch cỡm, cán cân thăng bằng bị mất giá trị Sống trong xã hội này, con người bị mất phương hướng, không nhận ra đâu là giá trị của bản thân

2.3.1 Hành động lập dị, quái đản

Ai đã một lần đọc qua hai cuốn tiểu thuyết độc nhất vô nhị Mười lẻ một

đêm và SBC là săn bắt chuột của Hồ Anh Thái hẳn sẽ không bao giờ quên

được thế giới nhân vật nghịch dị với hàng loạt hành động lập dị, quái đản mà nhà văn đã dày công xây dựng Có thể nói, đây chính là những mẫu người dị hợm và lố bịch không khó tìm trong xã hội nước ta đầu thế kỷ XXI