Kết cấu tiểu thuyết thiếu nữ đánh cờ vây của sơn táp

Nghiên cứu đề tài Kết cấu tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây của Sơn Táp, chúng tôi muốn góp phần lí giải thêm về lí do “ăn khách” của tác phẩm này, về những cách tân nghệ thuật tiểu thuy

Trang 1

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Trang 2

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ những năm cuối thập kỷ 90 cho đến nay có thể xem là khoảng thời gian

“bùng nổ” của văn học nữ Trung Quốc với sự xuất hiện hàng loạt cây bút nữ trẻ như Trương Kháng Kháng, Sơn Táp, Từ Tiểu Mẫn, Thẩm Đường, Vương Tiểu Ngọc, Vương Tiểu Ưng, Lục Tinh Nghi… Trong quá trình tiếp biến những giá trị văn hóa phương Tây, những “mỹ nữ viết văn” này đã tạo được tiếng nói riêng, gây tiếng vang trong nước lẫn nước ngoài Trong số những tên tuổi làm nên tiếng vang cho văn học Trung Quốc hiện đại, không thể không nhắc đến Sơn Táp (Shan Sa) cùng

tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây Trong Thiếu nữ đánh cờ vây, Sơn Táp đã chưng

cất những xúc cảm của tuổi hoa niên thành một câu chuyện mê đắm, đẹp đẽ một cách khắc khổ về tình yêu, sự tàn bạo và sự mất đi của tuổi ngây thơ trong trắng Điều mà chúng ta phải thừa nhận ở Sơn Táp chính là khả năng "đào thoát" ra khỏi văn học vùng lãnh thổ để hoà nhập với nhịp đập văn học thế giới, mà vẫn giữ được bản sắc dân tộc Tuy văn hóa Trung Quốc và phương Tây dường như còn một “bức

rào ngăn cách” vô hình, thế nhưng, Thiếu nữ đánh cờ vây lại chứng tỏ trong bối

cảnh hai nền văn hóa đối địch, đàn ông và đàn bà vẫn có thể đến với nhau và yêu

trong sự đối lập, vẫn có được giây phút thăng hoa của tình yêu Hơn thế, Thiếu nữ

đánh cờ vây còn thể hiện sự khéo léo trong cách xây dựng kết cấu truyện của Sơn

Táp Chính kết cấu độc đáo trong tiểu thuyết đã khiến tác phẩm bé nhỏ này trở nên

có sức hút kì diệu, có sức lay động hàng triệu trái tim độc giả nhiều thế hệ

Nghiên cứu đề tài Kết cấu tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây của Sơn Táp,

chúng tôi muốn góp phần lí giải thêm về lí do “ăn khách” của tác phẩm này, về những cách tân nghệ thuật tiểu thuyết của nữ nhà văn Sơn Táp Đồng thời, đề tài còn trang bị cho chúng tôi những kinh nghiệm bước đầu trong việc vận dụng lý luận văn học kết hợp với thi pháp học, tự sự học vào nghiên cứu văn học

2 Lịch sử vấn đề

Nữ nhà văn trẻ Sơn Táp, với những trang viết ấn tượng đã và đang từng bước

chinh phục thế giới rộng lớn Đặc biệt, tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây của cô đã

Trang 3

giành giải Goncourt năm 2001, là một trong những tiểu thuyết ăn khách nhất tại Pháp và đã được dịch ra hơn mười thứ tiếng trên thế giới Bởi vậy, đã có rất nhiều bài viết, chuyên luận kể cả trong và ngoài nước nghiên cứu về tác phẩm này, chủ yếu tập trung vào giá trị nội dung và có một số ít nghiên cứu về đặc sắc nghệ thuật

 Nhóm tài liệu nghiên cứu ở nước ngoài

Tiếp xúc với nhiều trang viết trên mạng Internet, chúng tôi tìm hiểu được rất

nhiều bài viết đánh giá và cảm nhận về tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây (The girl

who played go) của Sơn Táp (Shan Sa) Các bài viết này đã giúp chúng tôi rất

nhiều trong quá trình nghiên cứu

Mặc dù Thiếu nữ đánh cờ vây chưa một lần được dịch sang tiếng Trung,

nhưng với sự nổi tiếng và “ăn khách”, cuốn tiểu thuyết đã thu hút đông đảo nhà phê bình nghiên cứu Trung Quốc, tiêu biểu trong số đó là Trương Kháng Kháng

Trương Kháng Kháng trong bài viết Đọc Thiếu nữ đánh cờ vây của Sơn Táp (Bắc

Kinh Thanh niên báo - Trần Sơn dịch) có đề cập đến một vài phương diện nghệ

thuật của tác phẩm như lời văn, kết cấu Trong bài viết này, Trương Kháng Kháng đặc biệt nhấn mạnh đến kết cấu trò chơi với những thể nghiệm mới lạ của Sơn Táp:

“Sơn Táp hay dùng các trường cảnh, hành vi và khắc họa tâm lý nhân vật, hay dùng các đoản chương tinh tế được chau chuốt kỹ càng, ngôn ngữ thi hóa, góc nhìn tự sự của nhân vật là kết cấu nhị nguyên liên tục hoán đổi, như thể các cảnh quay trong phim liên tiếp đan xen, tạo nên tiết tấu nhịp nhàng ” [19, tr.297] Tác giả bài viết

khẳng định, lý do ăn khách của Thiếu nữ đánh cờ vây không chỉ là những mê cung

tình yêu được bày ra như một trận cờ vây, mà còn là một lối tự sự mê mẩn, một văn phong táo bạo và một kết cấu hấp dẫn

“Lối văn xuôi đơn sơ với những hình ảnh giàu sức gợi” của Sơn Táp trong tiểu

thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây đã làm cho Janice P Nimura (nhà phê bình nghiên cứu

Mỹ) “lay động tâm trí” Tờ báo New York Times Book Review ra ngày 26/10/2003

có trích đoa ̣n phê bình của Janice P Nimura về tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây :

“Shan, who was born in Beijing in 1972 but now lives in France, writes spare prose adorned with images that linger in the mind the girl's loneliness is ''like a bolt of

Trang 4

crimson silk stowed in the bottom of a wooden chest.''… the dreamlike, mesmerizing alternation of voices stands in uneasy contrast to the operatic violence

of the plot …” (Tạm di ̣ch: Sơn Táp sinh ra ở Bắc Kinh nhưng hiện tại sống ở Pháp,

cô đã viết những dòng văn xuôi đơn giản được tô điểm bằng những hình ảnh mờ ảo trong tâm tưởng Nỗi cô đơn của thiếu nữ “giống như một cuộn lụa đỏ xếp gọn dưới đáy hộp gỗ.”… Sự thay đổi luân phiên của những giọng kể thôi miên, mê như đối lập với một cốt truyện bạo liệt …)

Julia Lovell, giáo sư văn học Trung Quốc hiện đại tại trường Đại học Birkbeck (Luân Đôn) trên báo Times Literary Suplement ra ngày 20/7/2003 cho

rằng: “làm nên phong cách Sơn Táp trong Thiếu nữ đánh cờ vây chính là ở các

chương của cuốn sách ngắn gọn và mang tính sự kiện, có sự đơn giản rất rõ …” (Nguyên văn: The book’s brief, episodic chapters have a concise simplicity that complements Shan Sa’s style…) Lời nhận xét này đã mở ra một hướng khai thác

mới trong giới nghiên cứu phê bình về tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây, đó chính là

lối kết cấu giản đơn, mang tính sự kiện trong tiểu thuyết

Hầu hết những nhận xét này đều được đưa vào lời giới thiệu sách của các nhà

xuất bản trên thế giới Từ đó có thể thấy rằng, Thiếu nữ đánh cờ vây là một tác

phẩm được độc giả khắp nơi ái mộ Tuy nhiên việc nghiên cứu về tác phẩm này như một công trình khoa học thì còn rất ít Trong số những công trình nghiên cứu về

Thiếu nữ đánh cờ vây như một đề tài khoa học phải kể đến chuyên luận của các tác

giả ở Việt Nam

 Nhóm tài liệu nghiên cứu ở Việt Nam

Với độc giả Việt Nam, tên tuổi Sơn Táp được biết đến cùng với cuốn tiểu

thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây từ mấy năm trước đây Tác phẩm đã được bạn đọc

Việt Nam đón nhận khá nồng nhiệt và nhận được không ít lời bình luận Có thể kể đến một số bài viết và công trình nghiên cứu tiêu biểu như:

Công trình Tiểu thuyết Sơn Táp từ góc nhìn trần thuật học (Luận văn Thạc

sĩ Ngữ văn, Đại học Sư phạm - Đại học Huế, 12/2008) của tác giả Lê Thị Diễm Hằng nghiên cứu nghệ thuật tiểu thuyết của Sơn Táp dưới góc nhìn trần thuật học

Trang 5

Trong luận văn của mình, tác giả đi sâu phân tích những đặc điểm trần thuật trong

tiểu thuyết của Sơn Táp, và Thiếu nữ đánh cờ vây được xem là cuốn tiểu thuyết đặc

sắc về nghệ thuật trần thuật

Còn trong bài viết Kiểu kết cấu trò chơi trong tiểu thuyết Sơn Táp (Tạp chí

Sông Hương, số 238, tháng 12/2008), tác giả Lê Thị Diễm Hằng đi sâu vào nghiên cứu về phương diện kết cấu trần thuật trong tiểu thuyết Sơn Táp Tác giả cho rằng,

“một trong những phương diện đã tạo nên nét riêng, mới mẻ trong nghệ thuật trần

thuật của Sơn Táp là vấn đề kết cấu trần thuật” [8 tr.89] Trong bài viết này, tác giả

còn nhấn mạnh đến giá trị của kết cấu trò chơi trong tiểu thuyết Sơn Táp

Công trình So sánh nghệ thuật tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây (Sơn Táp)

và Người tình (M.Duras) (Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, Đại học Sư phạm - Đại học

Huế, 2007) của tác giả Lâm Thị Thủy thì nghiên cứu về những điểm gặp gỡ trên phương diện nghệ thuật của hai cuốn tiểu thuyết sáng tác bởi hai nhà văn nữ ở hai thời đại khác nhau Trong đó, tác giả đề cập đến những khác biệt và tương đồng trong kết cấu trần thuật, kết cấu không - thời gian cũng như hệ thống nhân vật, cốt

truyện của hai tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây và Người tình

Bài viết Ấn tượng về thủ pháp cấu trúc trong Thiếu nữ đánh cờ vây của

Sơn Táp của tác giả Dư Thị Hoàn, đọc tại buổi Toạ đàm Sơn Táp tại Hải Phòng,

ngày 24/9/2007 lại là những đánh giá chi tiết về cấu trúc đặc biệt của tiểu thuyết

Thiếu nữ đánh cờ vây Theo tác giả, ấn tượng nhất trong tiểu thuyết chính là cấu

trúc cờ vây của nó “Một bố cục siêu việt thậm chí đến mức siêu phàm của tiểu

thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây là nét nổi bật khác biệt đã định hình tên tuổi của nữ

nhà văn Sơn Táp (Shan Sa)”[12, tr.2]

Trong Hội thảo Ban Công tác Nhà văn Trẻ Hội nhà văn Việt Nam, ngày

25/9/2007, Nguyễn Văn Ninh với bài viết Sơn Táp gợi cho tôi cách viết đã khẳng

định: “Cách viết của Sơn Táp là một cách viết tiết chế giản đơn và đầy nội lực ” Tác giả kết luận rằng, bởi những thể nghiệm mới lạ của Sơn Táp trong cách viết mà

“cảm xúc của người đọc có được là từ lý trí của người viết chứ không theo cảm xúc của người viết”

Trang 6

Ngoài ra, còn rất nhiều bài viết đánh giá rất hay về tiểu thuyết Thiếu nữ đánh

cờ vây và ngòi bút trần thuật của Sơn Táp, cụ thể như: Sáng – tối trong Thiếu nữ

đánh cờ vây của Nguyễn Thị Thu Hằng (Báo Văn nghệ); Thiếu nữ đánh cờ

vây (Sơn Táp)- Khát vọng tình yêu, hòa bình và nhân tính”của Kiều Diễm (Blog CF

sách); Đọc Thiếu nữ đánh cờ vây của Thanh Lam (yeuamnhac.com),

Với lối tự sự, tự bạch và tự thuật một cách mê mẩn và hấp dẫn, cuốn tiểu

thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây của nhà văn Sơn Táp đã dẫn dụ độc giả cùng “phấp

phổng mê đắm trên lối vào thám hiểm các ngóc ngách mê cung tình yêu” Song, một tác phẩm được đánh giá là “trác việt và vóc dáng tầm cỡ” như vậy còn đòi hỏi chúng ta hơn thế nữa Đó là phải đi sâu tìm hiểu căn cốt nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết này

Nghiên cứu đề tài Kết cấu tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây của nhà văn Sơn Táp, khóa luận nhằm làm sáng tỏ kết cấu nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết, một

điều làm nên ma lực của tác phẩm không cho phép người đọc rời mắt cho đến tận

trang cuối cùng Đồng thời, qua việc tìm hiểu kết cấu tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ

vây, chúng tôi cũng mong muốn góp phần khẳng định phong cách nghệ thuật độc

đáo của nữ văn sĩ Sơn Táp, một ngòi bút sống giữa hai nền văn hóa, tinh lọc đầy đủ những sắc màu của văn học phương Tây và phương Đông để viết nên những trang song ngữ đầy hấp lực trong tiểu thuyết này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu một số đặc điểm nổi bật

của kết cấu trong tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung khảo sát tác phẩm Thiếu nữ đánh cờ

vây của nhà văn Sơn Táp, bản dịch của Tố Châu, NXB Văn học, 2008 Ngoài ra,

chúng tôi còn tham khảo bản dịch của Trần Sơn (Vn.thuquan)

4 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận, chúng tôi đã tiến hành sưu tầm, đọc và xử lí tài liệu, sau đó vận dụng các phương pháp nghiên cứu như sau:

Trang 7

4.1 Phương pháp nghiên cứu tác giả - tác phẩm: Phương pháp này giúp chúng tôi

nắm bắt được những thông tin, tri thức cần thiết cho việc xử lí các vấn đề đặt ra trong đề tài

4.2 Phương pháp hệ thống: Tiến hành giải mã cấu trúc văn bản từ góc độ tự sự

học, xem xét các yếu tố trong tính hệ thống

4.3 Phương pháp phân tích, tổng hợp: Đi từ việc khảo sát, phân tích tác phẩm,

người viết chú ý đến những yếu tố nghệ thuật chính làm nên nét riêng về kết cấu

trong tác phẩm Thiếu nữ đánh cờ vây của Sơn Táp như hệ thống sự kiện – cốt

truyện, hệ thống nhân vật và cách xây dựng nhân vật, kết cấu không – thời gian, kết cấu trần thuật Từ việc phân tích đó, người viết hướng đến những kết luận mang tính tổng hợp nhất, khái quát nhất nghệ thuật của tiểu thuyết cũng như phong cách

của nhà văn

Ngoài ra, để có cái nhìn toàn diện, khách qua khi đánh giá vấn đề, trong quá trình nghiên cứu, người viết còn sử dụng phối hợp các phương pháp khác như: Phương pháp thống kê - phân loại, phương pháp so sánh - đối chiếu với mục đích

cuối cùng là làm rõ những yếu tố nghệ thuật làm nên kết cấu trong tiểu thuyết Thiếu

nữ đánh cờ vây

5 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Nữ nhà văn Sơn Táp và trò chơi kết cấu trong tiểu thuyết

Chương 2: Những đặc sắc trong kết cấu tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây Chương 3: Vai trò của kết cấu trong tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây

Trang 8

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

NỮ NHÀ VĂN SƠN TÁP VÀ TRÒ CHƠI KẾT CẤU

TRONG TIỂU THUYẾT

1.1 Kết cấu – một phương diện quan trọng của kĩ thuật tiểu thuyết hiện đại

1.1.1 Khái niệm kết cấu

Mỗi tác phẩm văn ho ̣c là mô ̣t chỉnh thể nghê ̣ thuâ ̣t Để ta ̣o nên chỉnh thể đó người viết phải biết tổ chức và sắp xếp các yếu tố nô ̣i dung và hình thức của tác phẩm sao cho chặt chẽ và nghê ̣ thuâ ̣t Cách tổ chức sắp xếp ấy được go ̣i là kết cấu nghệ thuâ ̣t của tác phẩm

Theo Tư ̀ điển thuật ngữ văn học, “Kết cấu là toàn bô ̣ tổ chức phức ta ̣p và sinh

đô ̣ng của tác phẩm… Kết cấu không chỉ là bố cu ̣c, là sự tổ chức các yếu tố bên ngoài mà còn là sự tổ chức liên kết các yếu tố bên trong, là nghê ̣ thuâ ̣t kiến trúc nô ̣i dung cụ thể của tác phẩm Ngoài bố cu ̣c, kết cấu còn bao gồm: tổ chức hê ̣ thống

tính cách, tổ chức thời gian và không gian, tổ chức những liên kết của các thành phần cốt truyê ̣n, nghê ̣ thuâ ̣t trình bày, bố trí các yếu tố ngoài cốt truyê ̣n… sao cho toàn bô ̣ tác phẩm trở thành mô ̣t chỉnh thể nghê ̣ thuâ ̣t” [6, tr.106] Nói một cách chung nhất, kết cấu của một tác phẩm văn học là cách tổ chức, sắp xếp các yếu tố trong tác phẩm thành một chỉnh thể nghệ thuật

Còn theo Lê Tiến Dũng trong Giáo trình Lý luận văn học, (Hà Minh Đức chủ

biên) thì “Kết cấu là cách tổ chức sắp xếp, liên kết các nhân vâ ̣t, sự kiê ̣n, các cảm

xú c, các yếu tố trong tác phẩm thành mô ̣t chỉnh thể nghê ̣ thuâ ̣t thống nhất theo ý đồ nghệ thuâ ̣t và đă ̣c trưng nghê ̣ thuâ ̣t nhằm làm cho tác phẩm có giá tri ̣ nghê ̣ thuâ ̣t cao nhất” [5, tr.107]

Từ các đi ̣nh nghĩa trên, có thể thấy rằng kết cấu đảm nhiê ̣m cùng lúc nhiều chứ c năng: sắp xếp các chi tiết, cấu trúc hê ̣ thống tính cách, triển khai sự phát triển

củ a cốt truyê ̣n, tổ chức, điểm nhìn trần thuâ ̣t, lời văn trần thuâ ̣t… qua đó bô ̣c lô ̣ rõ chủ đề và tư tưởng, ta ̣o nên tính toàn ve ̣n của tác phẩm

Trang 9

Kết cấu nghê ̣ thuâ ̣t của tác phẩm văn ho ̣c thường được xét trên hai bình diê ̣n:

Kết cấu văn bản và kết cấu hình tượng

Kết cấu văn bản (còn go ̣i là kết cấu trần thuâ ̣t), là kết cấu bề mă ̣t, thường được xem là bố cu ̣c của tác phẩm (là sự phân bố thế giới hình tượng trong mô ̣t văn bản ngôn từ nhằm đă ̣t được hiê ̣u quả tư tưởng thẩm mỹ) Kết cấu văn bản bao gồm sự phân bố sắp xếp các phần nô ̣i dung (chương, hồi, đoa ̣n, lớp…) và sự phối hợp các

hình thức trần thuâ ̣t (giới thiê ̣u, miêu tả, kể chuyê ̣n, đối thoa ̣i, đô ̣c thoa ̣i, triết lý…), tổ chứ c điểm nhìn trần thuâ ̣t, thời gian trần thuâ ̣t… sao cho đô ̣c đáo và hoàn chỉnh

Kết cấu hình tượng gắn liền với sự tổ chức thế giới nghê ̣ thuâ ̣t bên trong của

tác phẩm Kết cấu hình tượng bao gồm viê ̣c tổ chức hê ̣ thống hình tượng nhân vâ ̣t,

hệ thống các chi tiết, tình tiết, sự kiê ̣n và mối tương quan giữa chúng (tổ chức mối quan hệ giữa các nhân vâ ̣t theo các phương thức đối lâ ̣p, đối chiếu, tương phản, bổ sung,…; liên kết các chi tiết, tình tiết, sự kiê ̣n thành cốt truyê ̣n) Đây chính là kết

cấu bề sâu của tác phẩm Nhiê ̣m vu ̣ của nó là làm sao cho thế giới nhân vâ ̣t (tự sự)

và thế giới nô ̣i tâm (trữ tình) được thể hiê ̣n mô ̣t cách sinh đô ̣ng cu ̣ thể

Trong văn ho ̣c, kết cấu nghê ̣ thuâ ̣t của tác phẩm thường chi ̣u sự chi phối của quy luật loa ̣i thể, thời đa ̣i văn ho ̣c, và cá tính sáng ta ̣o của nhà văn

1.1.2 Tiểu thuyết hiện đại – những tầng kết cấu

Khát vọng làm mới tiểu thuyết đang ngày càng thu hút nhiều cây bút thuộc các thế hệ khác nhau, đặc biệt là lớp người viết trẻ Cùng với tư duy nhạy bén, người viết trẻ có điều kiện tiếp xúc và vận dụng nhiều hơn kỹ thuật viết mới vào tiểu thuyết Tuy không phải trường hợp nào cũng đạt đến sự nhuần nhuyễn và độ chín, nhưng nhìn chung, xu hướng cách tân đã góp phần đáng kể làm thay đổi diện mạo của tiểu thuyết ở đầu thế kỷ XXI

Tiểu thuyết phương Tây đã tiến rất xa trên hành trình của mình qua những biến đổi về kĩ thuật tự sự, trong đó có kĩ thuật kết cấu Sartre nói: “Chúng ta đang sống trong thời đại của sự suy tư và tiểu thuyết bắt đầu suy ngẫm về bản thân nó” [1, tr.80] Trong sự đa dạng, phong phú của tiểu thuyết hôm nay, xu hướng cách tân trên tinh thần hiện đại theo hướng đổi mới hình thức thể loại với những kĩ thuật tự

Trang 10

sự hiện đại phương Tây đang bừng nở thật sự Văn đàn thế giới thực sự sôi động bởi

sự xuất hiện của hàng loạt tiểu thuyết mới và lạ về cách viết, đặc biệt là kết cấu tiểu thuyết

Trong xu hướng nới lỏng, mở rộng biên độ cho kết cấu tiểu thuyết, tính hệ thống, nhất quán của các thủ pháp nghệ thuật đã nhường chỗ cho sự thăng hoa của tính đa tạp, đằng sau những mẫu tin ngắn ẩn chứa câu chuyện dài về thân phận con người, nhà văn dẫn người đọc vào một trò chơi kết cấu thú vị, những liên hệ không thời gian, những mảng đời, số phận… không liên tục mà được xáo trộn, ngắt quãng, đứt gãy, như hình ảnh phản chiếu của một hiện thực đời sống không toàn vẹn, rời rạc, đổ vỡ, rạn nứt… Kết cấu được sử dụng như một trò chơi trong tổ chức thế giới nghệ thuật của tác phẩm, như một một nỗ lực cách tân về thể loại trong tiểu thuyết hiện đại

Tiểu thuyết hôm nay dường như đã hình thành quan niệm rằng, viết theo lối tiểu thuyết chương hồi truyền thống, tức kết cấu tuyến tính (theo trình tự thời gian)

là đã “xưa rồi”, không còn phù hợp với cuộc sống hiện đại Tiểu thuyết hiện đại với những tầng kết cấu mới mẻ, đã được giải phóng khỏi chức năng phản ánh bức tranh đời sống xã hội, không phụ thuộc vào một cốt truyện có đầy đủ thành phần Nhà văn quan tâm đến cách kể chuyện hơn là nội dung câu chuyện

Kết cấu phức hợp, đa tầng và sự pha trộn nhiều thể loại là đặc điểm nổi trội của cấu trúc văn bản tiểu thuyết cách tân theo hướng hiện đại Tiểu thuyết phương Tây hiện đại cách tân theo hướng giảm bớt vai trò trần thuật toàn năng theo lối “biết hết”, trao quyền trần thuật cho nhân vật, kể theo cách nhìn của nhân vật, tạo nên sự

đa dạng trong điểm nhìn Cũng như việc xây dựng hệ thống nhân vật, các chuỗi tính cách thường không liên kết, thống nhất với nhau mà có sự lắp ghép, chắp vá Ở Mỹ,

có khuynh hướng tiểu thuyết tư liệu, xây dựng bằng thủ pháp lắp ghép tư liệu Ngoài ra còn xuât hiện các kiểu kết cấu mảnh vỡ (phân mảnh), dòng ý thức, song song, …

Có thể thấy một số kiểu kết cấu đặc trưng của tiểu thuyết hiện đại như sau: Thứ nhất là kết cấu mảnh vỡ hay còn gọi là kết cấu phân mảnh, là kiểu kết cấu gắn liền với văn chương hiện đại Đây là kiểu kết cấu “khắc tinh” với kiểu kết cấu

Trang 11

đơn tuyến của văn học truyền thống Kết cấu phân mảnh có thể hiểu là kiểu kết cấu được tạo nên từ hệ thống các mảng có tính độc lập tồn tại bên cạnh nhau Ở đây, cốt truyện đã bị tháo rời thành từng mảnh vụn rời rạc, không theo một trình tự thời gian hay mối liên hệ nhân quả nào và mỗi mảnh vụn chính là một mảnh của hiện thực, tạo nên sự đứt gẫy, quanh co phức tạp trong cấu trúc tiểu thuyết Cái gọi là “nội dung câu chuyện” không còn rõ ràng, lớp lang theo trình tự thời gian mà trở nên khó nắm bắt Nói cách khác, đó là lối kết cấu đa tầng, đa tuyến, song hành, sắp đặt, lắp ghép… Đơn cử, trong nền văn học Mỹ, Don DeLillo được giới phê bình hiện đại đánh giá là một trong những tác giả chính của nền văn học hậu hiện đại Những

tác phẩm của ông như Thành phố quốc tế (Cosmopolis), Thế giới ngầm (Underworld), Nghệ sĩ hình thể (The body artist) đều mang dấu ấn của chủ nghĩa

hậu hiện đại, thể hiện rõ ở kết cấu phân mảnh, giọng điệu giễu nhại… Đặc biệt, tiểu

thuyết Thành phố quốc tế (Cosmopolis) đã chứng minh sự thành công của Don

DeLillo khi xây dựng không gian nghệ thuật theo kiểu kết cấu phân mảnh Trong tác phẩm này, DeLillo đã chọn cách xây dựng không gian nghệ thuật trong tác phẩm của mình bằng cách đan xen các mảng không gian Ngoài ra, DeLillo còn sử dụng kỹ thuật đồng hiện không gian để tạo nên kết cấu mảnh vỡ cho các tác phẩm của mình

Thứ hai là kết cấu song song Theo V Shklovski đây là thủ pháp thường gặp

trong kết cấu truyện ngắn của Tolstoy, chẳng hạn như trong truyện ngắn Ba cái chết Hay tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita (Mikhail Bulgacov) cũng là một kiệt tác

độc đáo, phức tạp và đa tuyến truyện Các sự kiện đươc đưa vào tác phẩm rất đa dạng, nhiều tầng lớp, các tuyến nhân vật, chủ đề đan chéo tương nhập và phản

chuyển lẫn nhau nhằm chuyển tải tầm triết mỹ lớn lao, sâu sắc Tiểu thuyết Nghệ

nhân và Margarita là một tác phẩm phức tạp, đa sắc thái, tuy nhiên, có thể nhận ra

trong kết cấu của nó có sự song chiếu, giao cắt của các tầng không gian, các kiểu nhân vật và các lớp cốt truyện

Thứ ba là kết cấu dòng ý thức Kết cấu dòng ý thức có mô hình đối lập với tiểu thuyết truyền thống Kết cấu dòng ý thức xác lập nên “trung tâm ý thức”, ra sức

Trang 12

khám phá, biểu hiện chiều sâu tâm lí Nhà tiểu thuyết tâm lí cho rằng, sự chân thực thực thụ, chân thực cao nhất là tâm hồn của con người, sáng tác tiểu thuyết nên từ

bỏ những nhân tố bên ngoài, lấy chủ quan thay cho khách quan, chỉ cảm nhận chân thành từ cổ chí kim của tâm hồn con người Kết cấu dòng ý thức còn phá vỡ kết cấu trần thuật tuân theo không gian, thời gian tự nhiên, tạo nên kết cấu trần thuật theo

“không gian, thời gian tâm lí” Kết cấu này lấy dòng ý thức và hoạt động tâm lí của nhân vật làm sợi dây kết cấu xuyên suốt tác phẩm, đảo lộn trật tự không gian, thời gian tự nhiên, quá khứ, hiện tại, tương lai hoặc là đồng hiện, hoặc giao nhau, hoặc đảo nhau, có khi lấy dòng ý thức và hoạt động tâm lí nhân vật là một sợi dây từ một điểm tỏa đi nhiều hướng để kết cấu tác phẩm Những điều này đều làm cho tính hoàn chỉnh của câu chuyện bị chia tách, tính liên quan của tình tiết bị thủ tiêu, tâm lí nhân vật không phù hợp logic, chỉnh thể trần thuật thể hiện tính tùy ý, nhảy vọt

Người tình của M.Duras, Đi tìm thời gian đã mất của M.Proust là những tác phẩm

tiêu biểu cho lối kết cấu dòng ý thức

Kiểu kết cấu truyện lồng trong truyện cũng thường gặp ở các tiểu thuyết hiện

đại Trong tiểu thuyết Chinatown của Thuận có tiểu thuyết I’m Yellow của nhân vật

“tôi”, nhưng “tôi” lại là tác giả của Made in Vietnam do chính Thuận sáng tác trước

đó, rồi nhân vật trong Made in Vietnam lại “lẻn vào được hai truyện ngắn” của nhân vật “tôi” Hiện tượng này còn có thể gặp trong Đi tìm nhân vật của Tạ Duy Anh, Khải huyền muộn của Nguyễn Việt Hà, Blogger của Phong Điệp nhưng ở hình

thức đơn giản hơn Với kiểu kết cấu này, bạn đọc khó mà rạch ròi được đâu là câu chuyện nhà văn kể, đâu là câu chuyện được lồng vào Việc cố tình tạo nên sự nhập nhằng giữa câu chuyện của nhà văn và câu chuyện của nhân vật gây khó khăn cho bạn đọc trong việc tiếp nhận tác phẩm, nhưng mặt khác lại gợi sự tò mò, hứng thú nhất định

Trong số các thể loại của văn học hiện đại, “tiểu thuyết được coi là cỗ máy cái”, “là sử thi về đời tư” (Bê-lin-xki); là nơi mà cuộc đời được phơi trên trang giấy một cách chân thực nhất, sâu sắc nhất; là “giá trị không thể thay thế được” Một tiểu thuyết hay không phụ thuộc độ dài, ngắn, số lượng trang, mà ở chỗ nó khám phá và

Trang 13

lý giải ra sao về một lĩnh vực nào đó của đời sống, “đặt ra những câu hỏi” nhân sinh

và tìm cách “trả lời những câu hỏi đó” như thế nào Tiểu thuyết hiện đại thể hiện một bước đột phá mạnh mẽ về “kỹ thuật tự sự”; kết cấu phức tạp, biến hoá, đan xen nhiều tầng bậc; phương thức xây dựng nhân vật cũng hoàn toàn khác trước Với kết cấu hiện đại, nhà văn sẽ tạo những dấu ấn độc đáo, mới mẻ cho tác phẩm và khiến tác phẩm lôi cuốn người đọc hơn Đồng thời, vai trò của người đọc càng được nâng cao hơn Bởi vì, người đọc không còn là kẻ thụ động mà trở thành người đi khám phá những quy luật sáng tạo của nhà văn thông qua tác phẩm bằng sức tưởng tượng

và sự trải nghiệm của riêng mỗi người Đây chính là một trong những hiểu hiện của loại kết cấu hiện đại theo khuynh hướng sáng tác phương Tây

1.2 Trò chơi kết cấu trong tiểu thuyết Sơn Táp

1.2.1 Sơn Táp – ngòi bút hội tụ những sắc màu đa văn hóa

Năm 1986, văn đàn Trung Quốc bị chấn động bởi một cô bé mới mười bốn tuổi đã đoạt giải văn học thiếu nhi toàn quốc, và điều đặc biệt là cô bé đã có thơ in thành tuyển tập Năm 1998, tại nước Pháp, cô lại nhận được giải thưởng Goncourt

cho tiểu thuyết với tác phẩm Thiên An môn Năm 2001, cô đạt đến đỉnh cao của sự thành công với việc xuất bản cuốn sách nổi tiếng nhất, The Girl Who Played Go

(Thiếu nữ đánh cờ vây), cuốn tiểu thuyết đạt giải Goncourt dành cho giới trẻ Hai mươi chín tuổi, với những trang viết ấn tượng, nữ nhà văn trẻ Sơn Táp đã và đang từng bước chinh phục thế giới rộng lớn Người ta biết đến Sơn Táp không chỉ qua những tác phẩm nổi tiếng của cô, mà hơn thế, độc giả khắp thế giới đều ấn tượng

bởi một ngòi bút hội tụ những sắc màu đa văn hóa

Sơn Táp (phiên âm theo tiếng Latinh là Shan Sa), tên thật là Diêm Ni, sinh ngày 26 tháng 10 năm 1972 Cô thuộc thế hệ thứ 3 của các nhà văn Hoa kiều ở Pháp Sơn Táp sinh ra trong một gia đình trí thức cao cấp tại Bắc Kinh Tháng 8 năm 1990, sau khi tốt nghiệp trung học tại trường Trung học phụ thuộc Đại học Bắc Kinh, cô được được nhà thơ Ngải Thanh tiến cử đi du học tại Paris và định cư tại Pháp Mười bảy tuổi, chưa biết tiếng Pháp, cô học Pháp văn cấp tốc ba tháng, tay cầm từ điển,

tay cầm quyển Kẻ xa lạ của Albert Camus Sau sáu tháng đào tạo chuyên sâu trước

Trang 14

khi chuyển đến Paris vào năm 1990, cô cũng bắt đầu thành thạo tiếng Pháp Tại Pháp, Sơn Táp học tiếng mỗi ngày, cô cũng theo học các khóa học triết học và tiếng Pháp ở một trường Đại học giảng dạy lịch sử nghệ thuật tại Ecole du Louvre Có một điều đặc biệt là Sơn Táp đã nhiều lần trò chuyện cùng cha về nước Pháp, trong tâm tưởng và hình dung của cô trước đó, Pháp là một vùng đất văn hóa, thơ ca Và chính sự thay đổi ngôn ngữ lần này, sẽ là một bàn đạp giúp cô bước vào khám phá nền văn hóa, văn học Pháp, hơn thế, còn mở cửa cách viết “phương Tây”, hình

thành trong cô niềm đam mê đang nhen nhóm

Tác giả Sơn Táp khởi nghiệp như một nhà văn, cô bắt đầu sáng tác ở độ tuổi còn rất non trẻ Dường như trời đã phú cho cô gái ấy một tài năng thiên bẩm, bởi lúc mới tám tuổi rưỡi cô đã cho ra mắt tập thơ đầu tiên với tâm thái “chỉ để chơi” Những bài thơ, những câu chuyện bằng tiếng Trung Quốc, viết trong bầu không khí Trung Quốc, bao gồm cả động vật được cô bé Diêm Ni thể hiện một cách hài hước, vừa đủ “bạn có thể cười” Tài năng và niềm đam mê văn chương của Sơn Táp đã bắt đầu “chạm ngõ” trong những câu chuyện của cô, bởi lẽ người ta đã tìm thấy những cảm hứng từ Jean de la Fontanie ở trong những câu chuyện “bạn có thể cười”

ấy Và ít lâu sau, bằng chứng bằng văn bản về tài năng của cô đã được công bố, giải Nhất cuộc thi thơ quốc gia cho trẻ em dưới 12 tuổi đã làm rúng động cả văn đàn Trung Quốc

Sống, học tập trên đất Pháp, Sơn Táp gặp và kết bạn với con gái họa sĩ nổi tiếng Balthus Cô thành thư ký bán thời gian của họa sĩ này từ 1994 - 1996 Tại nhà riêng của ông, cô đã tập viết đi viết lại 20 lần những bài triết bằng tiếng Pháp Nơi đây cô đã gặp những nhân vật tên tuổi như ngôi sao nhạc rock David Bowie, thi sĩ Claude Roy, nhà hàn lâm Pierre-Jean Rémy - người đã giới thiệu cô vào môi trường

văn học Và tác phẩm đầu tay Thiên An môn (Porte de la Paix CéleSơn Tápe) do

Nhà xuất bản Rocher in năm 1997 của Sơn Táp đã giành được giải Goncourt dành cho tiểu thuyết Bấy giờ cô 25 tuổi

Từ đây, Sơn Táp bắt đầu nới rộng vòng giao thiệp, bắt tay với Nhà xuất bản Grasset có uy tín hơn và hủy hợp đồng đã ký với Rocher Cuốn sách thứ nhì của cô

Trang 15

-Les quatre vies du saule (Bốn kiếp thùy liễu) không có tiếng vang gì, nhưng cuốn thứ ba La joueuse de go (Thiếu nữ đánh cờ vây) được giải Goncourt do học sinh

trung học bỏ phiếu chọn năm 2001, bán được cả trăm ngàn bản, đưa Sơn Táp lên đỉnh vinh quang, khiến mọi người quan tâm đến người con gái châu Á duyên dáng, với vẻ huyền bí phương Đông và nụ cười quyến rũ

Đầu năm 2002, Sơn Táp ký hợp đồng với Nhà xuất bản Grasset viết cuốn tiểu thuyết tiếp theo, với bản quyền 228.674 euro Tuy nhiên, tháng sau cô lại tuyên bố hủy hợp đồng và không nhận tiền ứng trước Vụ kiện của Nhà xuất bản Grasset

bùng nổ khi cuốn Impératrice (Nữ hoàng) của Sơn Táp do Albin Michel xuất bản

Cuối năm 2003, Sơn Táp trở thành tâm điểm của giới báo chí và xuất bản Pháp vì một trận chiến ầm ĩ giữa hai nhà xuất bản Albin Michel và Grasset để giành quyền

ấn hành quyển Impératrice (Nữ hoàng) của cô

Sơn Táp sinh ra ở Trung Quốc, khởi nghiệp và làm việc tại đất Pháp, nhưng lại đam mê văn học Nhật Tâm hồn nữ văn sĩ hội tụ đầy đủ màu sắc của ba nền văn học lớn Với cô viết bằng tiếng Pháp là để xóa đi “bức rào ngăn cản” vô hình giữa hai nền văn hóa Trung – Pháp mà cô đang thụ hưởng Khi đọc một cuốn tiểu thuyết bằng tiếng Pháp của cô, độc giả có thể “du ngoạn” trong một thế giới xa lạ, nhưng qua đó họ có thể nhận ra tiếng Hoa, vì cái hồn của tiểu thuyết bắt nguồn từ nơi đó Đam mê văn học Nhật nhưng không hẳn là biến đam mê đó thành cái hồn của ngòi bút, “rót” xuống trang viết của mình, Sơn Táp vẫn bám vào văn học Trung Quốc rất sâu Năm mười sáu tuổi, cô đã tiếp cận và tìm hiểu sâu về các tác phẩm văn học Trung Quốc Với cô “văn học Nhật thật tuyệt” và “Nhật Bản đem đến cho tôi nguồn cảm hứng mạnh mẽ trong cuộc sống thường nhật và đó là niềm đam mê xuất phát từ con tim, không bị ràng buộc bởi lý lẽ” Điều này lý giải được vì sao ngòi bút Sơn Táp lại am hiểu tường tận từng ngõ ngách của ba nền văn học Trung, Pháp, Nhật như vậy Nhờ những cuộc du ngoạn với Kawabata, Tanizaka, Mishima… cô tinh tường nắm bắt cách viết, cách dàn xếp một câu chuyện theo kiểu Nhật Bản hiện đại Tuy nhiên, không dễ gì Sơn Táp để đam mê chi phối ngòi bút của mình Dù say sưa với văn học Nhật nhưng với cô “nó như một sự bổ sung của văn học Trung Quốc”

Trang 16

nghĩa là cô không hề hòa ngòi bút của mình vào dòng chảy của văn học Nhật mà chỉ dùng nó như một sự bổ sung, hỗ trợ đắc lực để làm phong phú thêm nền văn học nước nhà từ lâu đã ngấm sâu trong cô

Cũng giống như nhiều nhà văn Trung Quốc viết bằng ngôn ngữ nước ngoài như Đới Tư Kiệt (Tiếng Pháp), Cáp Kim (Tiếng Anh), Sơn Táp hầu như sáng tác bằng tiếng Pháp, ngoại trừ tập thơ đầu tiên được cô viết bằng tiếng mẹ đẻ từ năm 8 tuổi rưỡi Tuy nhiên, nói như nhà văn Nam Cao “Văn chương cần sự sáng tạo”, so với những bậc tiền bối, ngòi bút Sơn Táp sáng tạo hơn nhiều trong việc thể hiện màu sắc lai tạo giữa các nền văn hóa, văn học

Những trang viết của Đới Tư Kiệt và Cáp Kim đều chỉ dừng lại ở vạch chỉ chính trị và sâu hơn nữa là cuộc sống con người Trung Quốc Còn tiểu thuyết Sơn

Táp, với Bốn kiếp thùy liễu, Thiên An môn, Nữ hoàng, Thiếu nữ đánh cờ vây ta thấy

được ngòi bút của cô như đang chìm sâu, ngụp lặn trong nền văn hóa, văn học Trung Quốc Sơn Táp đã dùng thứ ngôn ngữ nước ngoài như một sự bổ sung, để khi người đọc vén bức màn ngôn ngữ đó lên thì thấy được những giá trị quý báu của cả một nền văn hóa, văn học đồ sộ Đó là sự tái hiện một bức chân dung huy hoàng của lịch sử Trung Quốc để tô điểm thêm cho tính nữ quyền, cho những vẻ đẹp quyền uy nhằm xóa bỏ suy nghĩ về văn hóa “trọng nam khinh nữ” của Trung Quốc Điều đặc biệt, giữa hai bối cảnh văn hóa khác nhau, Sơn Táp đã khéo léo ủ từng viên men ngôn ngữ vào giữa bối cảnh văn hóa song trùng để chắt lọc ra những gì tinh túy nhất,

đó chính là sự hòa quyện hai tâm hồn của hai con người khác nhau để thăng hoa trong tình yêu

Muốn phá bức rào ngăn cản vô hình giữa Pháp –Trung, không đơn giản chỉ là dùng ngôn ngữ Pháp để viết về đất nước Trung Hoa, để lên án sự méo mó, trống rỗng Chỉ có tình yêu mới hóa giải mọi thù hằn, đối lập, mới có thể hòa vào nhau

mà không cần lo nghĩ, không cần thủ đoạn, toan tính Chính bởi vì “Tôi thích sống cuộc sống của một người tha hương Lối sống của một người nước ngoài ở bất cứ nơi đâu bạn đến cuối cùng rồi cũng thích hợp với tôi, bởi nó giúp tôi rèn luyện thái

độ cởi mở và khả năng thích ứng” mà ngòi bút Sơn Táp hội tụ và chắt lọc được

Trang 17

những màu sắc đa văn hóa, làm nên cái hồn nhiều màu sắc trong những trang viết của cô Sức hút văn chương của Sơn Táp chính là ở sự khéo léo, tinh tế trong việc thể hiện đề tài, đặc biệt là văn phong, kết cấu vô cùng độc đáo của các tiểu thuyết

1.2.2 Tiểu thuyết Sơn Táp- những thể nghiệm lạ về kết cấu

Giữa bối cảnh văn hóa song trùng Trung- Tây, ngòi bút Sơn Táp đã hút lấy hai nguồn dưỡng chất vô cùng phong phú để thả sức tung hoành giữa các con chữ Với những trang viết song ngữ, lối tự sự và cốt truyện mang đậm sắc thái Trung Quốc,

mà vẫn hàm chứa những ý nghĩa sâu xa của tiểu thuyết hiện đại phương Tây, Sơn Táp đã đem đến cho người đọc những tác phẩm đầy ấn tượng Thử nghiệm nhiều kiểu kết cấu mới lạ là nét nổi bật trong sáng tác của Sơn Táp Những câu chuyện trường thiên vừa khiến cho độc giả thăng hoa trong những mê cung cảm xúc, vừa đòi hỏi người đọc phải tìm được chìa khóa thoát ra khỏi mê cung ấy – chính là căn cốt nghệ thuật của tiểu thuyết Có thể nói, kết cấu tiểu thuyết Sơn Táp vừa mới vừa

lạ, không chỉ gây ấn tượng mạnh với độc giả mà còn thu hút sự chú ý và khiến người đọc như bị cuốn hút vào trong đó

Đọc tiểu thuyết Sơn Táp, người đọc sẽ có cảm giác thích thú, tò mò, hứng thú khám phá căn nguyên câu chuyện Đây là một đặc tính độc đáo của kết cấu trò chơi

mà Sơn Táp sử dụng trong hầu hết các sáng tác của mình Trong cuộc sống, trò chơi giúp cho con người thư thái, rèn luyện trí tò mò thì khi đi vào tác phẩm nghệ thuật cũng không có gì khác Có khác chăng thì cũng là ở sự đánh đố nhau, một bên là đi tìm trí tuệ, một bên là đi khám phá thế giới nghệ thuật của nhà văn

Kiểu kết cấu trò chơi trong tiểu thuyết Sơn Táp được thể hiện ở việc sử dụng những hư cấu nghệ thuật Nhưng điều đặc biệt trong những tiểu thuyết của cô là hư cấu không nhằm bóc trần hiện thực một cách hoàn hảo, không làm người đọc tin rằng đó là “sự thật” mà hư cấu lại trở nên lộ liễu, không mánh khóe, cố tình để người đọc phát hiện và gây men ngờ vực Trước một hiện thực không đáng tin cậy, người đọc sẽ cảm thấy khó hiểu mơ hồ trước ranh giới thật - giả Theo nhà văn T.Liubimova: “Cái được lựa ra trong tiểu thuyết- là cái bóng tối mà thiếu nó, bạn ra đừng hòng nhìn thấy ánh sáng Cái được lựa ra trong tiểu thuyết chính là cơ sở của

Trang 18

sự thật” [22, tr.9] Trò chơi hư cấu trong tác phẩm tạo được hiệu ứng thẩm mỹ hoàn toàn có thực

Trong tiểu thuyết Nữ hoàng, người đọc bị bất ngờ bởi người kể chuyện là một

bào thai, xưng tôi ngay từ những trang đầu của tác phẩm “Tôi mù lòa Mắt tôi đăm đắm hướng về cái thế giới khác kia, cái hiện tồn khác kia nó đang xóa mờ từng ngày Sắc màu của nó tàn lụi, hình ảnh của nó thành mơ hồ” [18, tr.5] Mượn hình ảnh bào thai để kể chuyện, thực sự vượt quá sức tưởng tượng của người đọc Chuyện không tin được vì không có thật nhưng nỗi ám ảnh mà nó gợi lên là có thật, đó là những dự cảm về nỗi cô đơn

Với Bốn kiếp thùy liễu, Sơn Táp lại sử dụng mô típ lời tiên tri và lời nguyền để dựng nên tác phẩm Kết cấu của Bốn kiếp thùy liễu là bốn kiếp, tương ứng với bốn

câu chuyện diễn ra ở Trung Quốc vào các thời điểm khác nhau, mặc dù những câu chuyện khác nhau trong bản thân chúng tạo thành toàn bộ Cây liễu, tượng trưng cho cái chết và sự tái sinh ở Trung Quốc, là trung tâm Lời tiên đoán là dự cảm về

sự luân hồi của kiếp người, còn lời thề nguyền tạo nên không gian u tịch chốn Phật linh thiêng Hai mô típ này phát triển song song với nhau, bám vào cốt truyện nhằm tạo một không gian mờ ảo, mở ra một không gian trộn lẫn trong thực và hư, dẫn người đọc lạc bước vào tác phẩm với một tâm thế tò mò, ngạc nhiện và đầy hứng khởi

Kiểu kết cấu phân mảnh thường xuất hiện trong văn học hậu hiện đại, nhưng ở tiểu thuyết Sơn Táp, kết cấu phân mảnh, lắp ghép, song song đã bừng sáng, tạo nên những nét mới lạ cho tiểu thuyết của cô Cách kết cấu trong tiểu thuyết Sơn Táp thường hỗn loạn, rời rạc, tùy tiện, chắp vá….nhưng mà tất cả sẽ hệ thống lại trong ý thức của nhân vật - con người

Bốn đoạn tiểu thuyết Bốn kiếp thùy liễu giống như bốn truyện ngắn kết dính

vào nhau bằng những lớp keo mỏng manh, tưởng chừng nó không hề liên quan đến nhau nhưng lại hòa hợp với nhau khi hai nhân vật trong truyện liên tục trải qua bốn

kiếp luân hồi mà vẫn tồn tại cạnh nhau Thiếu nữ đánh cờ vây ấn tượng bởi kiểu kết

cấu phân mảnh nhưng song song với nhau đan xen vào nhau như hai quân cờ đen

Trang 19

trắng trên một bàn cờ vây Dù song song nhưng hai nhân vật chính vẫn hòa hợp trong suy nghĩ và bừng sáng đến phút cuối Cứ như một trận đấu cờ vây, những con người trong câu chuyện như những quân cờ, có suy nghĩ, có cuộc sống riêng, hai thế giới khác nhau nhưng lại quyện vào nhau trong sự đối lập

Những trang tiểu thuyết của Sơn Táp dẫn người đọc vào mê cung của cấu trúc, cốt truyện và nhân vật có khi bị cuốn theo trò chơi của thời gian, của giấc mơ Thời gian trong những trang viết bị xáo trộn, đảo chiều bởi những đoạn hồi tưởng Trong

Thiếu nữ đánh cờ vây là hồi tưởng của cô gái về ngày còn ngây thơ của mình, là hồi

tưởng của chàng trai về gia đinh về cái chết của bố và nỗi đau của mẹ, về văn hóa

Nhật với tinh thần võ sĩ đạo samurai, các geisha, động đất và núi lửa Nữ hoàng có

những giấc mơ xuất hiện nhiều lần, lặp đi lặp lại như một điệp khúc Có những giấc mơi đi xuyên qua cả cuộc đời và một như gặp lại tuổi thơ của mình Qua giấc mơ, người đọc khám phá ra nét nội tâm của nhân vật và hiểu hơn “con người bên trong con người”

Tiểu thuyết- trò chơi, dường như không có ranh giới nữa khi ta tiếp xúc với tiểu thuyết của Sơn Táp Những tác phẩm vừa “lạ”, vừa mang “chất Kafka” thể hiện khát vọng vượt lên những “lối cũ đường mòn” trong sáng tạo nghệ thuật Tiểu thuyết Sơn Táp với những thể nghiệm mởi mẻ trong kết cấu đã góp thêm “gia vị” lạ vào món ăn tinh thần quen thuộc của chúng ta Lỗ Tấn đã nói, đại ý là trên mặt đất vốn không có sẵn những con đường, người ta đi nhiều chắc chắn sẽ tạo thành đường Tiểu thuyết hậu hiện đại với nhiều tác phẩm có kết cấu độc đáo, mới mẻ đã minh chứng cho ý thức tìm tòi sáng tạo, và cũng khẳng định một điều, Sơn Táp chính là một trong những cây bút nữ trẻ, đã mạnh dạn thực hiện những cuộc thử nghiệm mới

lạ Đến với tiểu thuyết của Sơn Táp, độc giả như chìm sâu vào những mê cung của cấu trúc, của trò chơi kết cấu Vén lên sau lớp màn ngôn ngữ, sau những mê cung cấu trúc ấy là những nấc thang giá trị của tác phẩm

Thế giới trong Bốn kiếp thùy liễu, Thiếu nữ đánh cờ vây, Nữ hoàng, Mưu phản

là những thế giới đa chiều, đen- trắng lẫn lộn, hòa quyện ảo- thực Đó là một bức tranh vừa mang tính lịch sử, vừa thấm đẫm màu sắc huyền thoại, thực hư lẫn lộn,

Trang 20

rời rạc, phân mảnh, dán ghép, xen kẽ, chắp nối linh hoạt Đọc tác phẩm của Sơn Táp, người đọc khám phá được những trò chơi trong cấu trúc tác phẩm, và nắm bắt được những thông điệp nghệ thuật mà Sơn Táp gửi gắm trong mỗi tác phẩm Thanh nam châm gắn trong mỗi trang viết của Sơn Táp chính là ở đó

1.2.3 Thiếu nữ đánh cờ vây- kết cấu giằng co của một trận đấu cờ

Mặc dù là một trong hai trò chơi giàu trí tuệ trên thế giới, nhưng rất ít nguời phương Tây nghe nói về cờ vây Cờ vây là một trong những trò chơi cổ đại phương Đông, nó có quy tắc đơn giản hơn cờ vua nhưng cần sự tinh tế của người chơi hơn

và mất nhiều thời gian để làm chủ các quân cờ Hơn nữa, cấu trúc của trò chơi này không phải là rõ ràng, các quân cờ không xoay quanh chủ đề của một cuộc chiến nhỏ như cờ vua, cũng không có xếp hạng và các quân cờ không có những khả năng khác nhau Thay vào đó là một cuộc chiến tranh với quy mô lớn Cờ vây, mỗi quân

cờ là một mảnh, có thể là hòn đá hay gỗ mun hay làm bằng ngà voi, chơi trên một mạng lưới hình ô vuông luân phiên nhau bởi các kỳ thủ Tuy nhiên, mỗi quân cờ lại

có một sức mạnh để đảo ngược tình thế cuộc chơi, cuộc chiến

Lịch sử lâu dài của cờ vây mang đến một nền văn hóa trò chơi vô cùng phong phú, một nền văn hóa phương Đông thường xa lạ với người phương Tây Hiểu được tính năng của cờ vây, Sơn Táp đã vận dụng trò chơi này như một pháp ẩn dụ mạnh

mẽ để cấu trúc nên nên tác phẩm Thiếu nữ đánh cờ vây - tác phẩm đoạt giải Gocourt

dành cho giới trẻ năm 2001

Thiếu nữ đánh cờ vây tựa như một cuốn nhật ký song hành ghi lại những biến

cố trong những năm tháng cuối đời của hai nhân vật: một thiếu nữ Trung Hoa 16 tuổi và chàng sĩ quan Nhật Bản Giữa bối cảnh chiến tranh đầy loạn lạc và tang thương, họ có những mối quan tâm hoàn toàn khác biệt Thiếu nữ Trung Hoa khắc khoải với những thay đổi có thể xảy ra ở cái tuổi cận trưởng thành, băn khoăn, tò

mò, nhận thức rõ ràng về thể xác, nhục dục và trên hết là lòng đam mê cờ vây- thú tiêu khiển tao nhã đưa cô thoát ly khỏi thế giới tầm thường Cô gái Trung Hoa với

vẻ đẹp mong manh và truyền thống, thế nhưng lại ẩn chưa một sức mạnh nội tâm mãnh liệt Cô cũng như cả thành phố Thiên Phong uể oải nơi cô đang sống, hoàn

Trang 21

toàn hững hờ trước cơn bão chiến tranh bạo liệt đang dần nuốt chửng họ Cuộc xung đột đầy thù hận giữa dân tộc cô với quân xâm lược Nhật Bản dường như không tác động nhiều đến tâm trí mà chính những cảm xúc của tuổi hoa niên, những mơ mộng riêng tư của một thiếu nữ, và hơn hết, những cuộc cờ vây căng thẳng mới là điều cô bận tâm hơn cả “Trong trắng chứ không ngây thơ”, thiếu nữ chọn cho mình một người tình cuồng say trên giường (Mẫn); một anh chàng si mê cô trong câm lặng, cũng là bạn thân của Mẫn (Kinh); một người anh họ lập dị cũng khao khát cô từng giờ (Lữ); và một mối tình sâu nặng đúng nghĩa, thấu hiểu tận đáy tâm hồn, kết tinh qua bàn cờ vây với kỳ thủ lạ mặt (viên sĩ quan Nhật Bản)

Chàng sĩ quan Nhật Bản là hình mẫu không thể tiêu biểu hơn của thế hệ chiến

sĩ mặt trời mọc trong giai đoạn Thiên Hoàng quyết định bành trướng chú nghĩa phát xít Anh yêu nước, trung thành, thờ kính vua, thảo hiếu cha mẹ, mang khí phách dũng mãnh, xem cái chết nhẹ tựa lông hồng… Và cũng như mọi người lính khác, anh mang trong lòng nỗi ham muốn tình dục mạnh mẽ, cùng hình ảnh về một bóng hồng xa vời sẽ mãi luôn bám rễ trong tim Ngoài những cô điếm lả lơi, “nhạt nhẽo”, anh những tưởng nàng geisha tên Minh sẽ là người con gái duy nhất anh thực sự yêu Chính vì thế, anh bị quật bởi những ngọn roi xúc cảm mãnh liệt, khi cùng thiếu

nữ Trung Hoa so tài cao thấp tại quảng trường Thiên Phong Trái với những xúc cảm của cô gái Trung Hoa, viên sĩ quan Nhật Bản lại bị cuộc chiến tranh vô nghĩa này tác động mạnh mẽ, anh hoang mang trước lí tưởng xả thân vì tổ quốc của mình

Dù không thể vượt qua thoát được những định kiến cổ xưa về trách nhiệm của một người đàn ông trong chiến tranh nhưng anh cũng dần nhận ra sự sai lầm, bế tắc và

vô nghĩa của cuộc chiến

Cứ như thế, hai dòng tự sự, hai tâm thế đối địch, hai nền văn học khác biệt tuần tự được thốt lên Họ không biết tên nhau, không biết lai lịch của nhau Nhưng rồi, họ yêu nhau, họ thầm cảm nhận và chưa ngỏ một lời Cuộc chiến tranh diễn ra

ác liệt, họ chết đi trong khung cảnh loạn lạc tàn nhẫn của chiến tranh xâm lược Chết đi mang theo mối tình chưa thốt nên lời nhưng đã thấm tận tâm can, cùng ván

cờ vây bất tận mà họ sẽ cùng nhau tiếp tục ở thế giới bên kia Khi anh nổ súng bắn

Trang 22

chết cô, cô nhoẻn miệng cười, khi anh tự nổ súng kết liễu mình, anh cố giữ cho mắt

mở để được ngắm người mình yêu Đến lúc lìa đời, họ vẫn chưa biết tên nhau

“Một mối tình dường như không thể” (Sara Ivry) “một tình yêu dị thường” (Jenifer Reese), một tác phẩm “đẹp như một đóa hoa chạm bằng ngọc” (Barbara Hoffert) được Sơn Táp viết bằng một giọng kể thôi miên, bằng thi pháp đồng hiện khéo léo và tinh tế Nhưng ấn tượng hơn cả vẫn là kết cấu của cuốn tiểu thuyết này - kết cấu giằng co của một trận đấu cờ

Cờ vây là trò chơi tinh thần kì diệu, và có rất nhiều ý kiến cho rằng, không có môn cờ nào khác có thể so sánh được với cờ vây về nội lực tinh thần ẩn chứa trong mỗi nước cờ Trên bàn cờ vây có tất cả 341 điểm nút với 170 quân trắng và 171 quân đen, kết thúc ván cờ vây ai chiếm được nhiều đất hơn thì người đó thắng Một trận cờ vây chẳng khác nào một cuộc chiến trành giành lãnh thổ khốc liệt giữa hai

vị tướng, là một mê cung với những tính toán và suy tư khôn cùng và là một tấm gương thể hiện rõ nhất những đặc điểm tâm hồn của người kỳ thủ Có khi không cần nói với nhau một lời nào, không cần biết tên, chỉ qua ánh mắt và bàn cờ cũng có thể chạm đến sâu kín ngõ ngách tâm hồn của nhau Viên sĩ quan Nhật Bản và cô thiếu nữ Trung Hoa là kỳ thủ trên bàn cờ đó, nhưng nếu so với thế cục chiến tranh loạn lạc, là một bàn cờ lớn thứ hai thì hai con người ấy chỉ là những quân cờ bé nhỏ

Họ là những con người có cá tính, có khát vọng, có mộng mơ, để rồi tình cờ lại bị đẩy vào thế cục nhiễu nhương và trớ trêu Mối tình tay ba cuồng nhiệt giữa cô gái Trung Hoa với Mẫn và Kinh đã hòa tan trước việc hai thanh niên này bị bắt giữ vì đứng đầu phong trào nổi loạn chống Nhật, cùng với đó là thứ tình cảm kì lạ và bí ẩn dần dần được nhen lên trong tâm hồn viên sĩ quan dành cho nữ kỳ thủ bé nhỏ của mình

Cứ như một trận đấu cờ, câu chuyện được kể qua hai mảnh tự sự song song với nhiều tình tiết li kì và hấp dẫn Trên bàn cờ vây vi diệu, hai kỳ thủ thay phiên nhau đi những nước cờ vây chậm rãi, cũng chính là thay phiên nhau dẫn dắt câu chuyện Qua mỗi nước cờ vây, hai nhân vật chính lại trao tặng cho nhau những điều

vô thức, cái mà họ đem đến cho nhau chính là một lối thoát tạm bợ cho cuộc đời

Trang 23

mình Điều kì diệu trong tác phẩm này chính là Sơn Táp đã biến cái đạo kì lí của cờ vây thành một cuộc thực nghiệm phân thể của tiểu thuyết Đặt hai nhân vật chính như thể hai quân cờ vừa đối lập, vừa nương tựa vào nhau, chỉ thấy sự di động vô thanh đầy xảo hoạt trên bàn cờ đá mà vẫn cảm nhận và nhìn thấu được lòng nhau Hai chiến tuyến đối đầu nhau, hai dòng tâm sự kết cấu thành 92 chương truyện được trau chuốt kĩ càng và góc nhìn tự sự của nhân vật là kết cấu nhị nguyên liên

tục hoán đổi, như thể những nước cờ vây đang mưu toan vây diệt đối phương; Thiếu

nữ đánh cờ vây của Sơn Táp là một ma trận của từ ngữ, một mê cung cấu trúc Nó

giống như một bàn cờ vây luôn bày ra những cạm bẫy để rồi lại kết thúc trong vỡ òa ngạc nhiên, thú vị Và cũng như bản thân cờ vây, nó mang đến cho người đọc nhiều suy tư, trăn trở và cả những triết lý sống Một ván cờ chỉ được tạo thành bởi hai đấu thủ Trong các mê lộ dọc ngang và những nước đi thâm sâu không định đoán, ai chiếm được ưu thế ở tàn cuộc sẽ là người chiến thắng Nhưng khi tàn cuộc cờ, có phải lúc nào người chiến thắng cũng hả hê, kẻ chiến bại nào cũng ấm ức Một ván

cờ, đôi khi chính là điểm giao nhau của hai kẻ ở đôi bờ chiến tuyến, một ván cờ đủ

để họ nhận ra rằng: đời cũng giống như những cuộc cờ, chỉ là hư vô và cuối cùng cũng chỉ tồn tại một tình yêu, thứ tình yêu mãi hiện hữu nơi lằn ranh mong manh cuối cùng của cuộc sống…

Thiếu nữ đánh cờ vây thực sự là một tác phẩm đẳng cấp về ngôn từ, kết cấu và

ý tưởng

Trang 24

CHƯƠNG 2 NHỮNG ĐẶC SẮC TRONG KẾT CẤU

TIỂU THUYẾT THIẾU NỮ ĐÁNH CỜ VÂY

2.1 Sự phá vỡ kết cấu truyền thống trong tổ chư ́ c sự kiện – cốt truyện

Một trong những phương diện nghệ thuật đầu tiên để xây dựng cũng như đánh giá sự hấp dẫn của một tác phẩm chính là tổ chức sự kiện - cốt truyện trong tác phẩm đó, hay còn gọi là cốt truyện Từ xưa, cốt truyện vẫn bị coi là thành phần “bảo thủ”, ít thay đổi nhất thì đến giai đoạn này nó đã vận động khá mạnh mẽ, thậm chí

bỏ qua lý thuyết cốt truyện truyền thống Trong văn học hiện đại xuất hiện sự phá

vỡ kết cấu truyền thống trong tổ chức sự kiện- cốt truyện ở một số tác phẩm

Thiếu nữ đánh cờ vây của Sơn Táp được xem là một tác phẩm tiêu biểu cho sự

phá vỡ cốt truyện truyền thống, thể hiện rõ ở cách tổ chức, sắp xếp các sự kiện

không theo tuyến tính 92 chương truyện trong tác phẩm được chia làm hai phần, tương ứng với hai câu chuyện đan xen nhau Chảy suốt chiều dài tác phẩm, cốt truyện phân rã thành hai mảnh, cứ thế luân phiên nhau bày ra trước mắt người đọc những điều hấp dẫn, thú vị và cả sự tò mò Nhưng nếu dùng hai mảnh tự sự đó ghép lại với nhau thì ta vẫn có hai cốt truyện hoàn hảo Đó chính là điều đặc biệt trong cách kết cấu sự kiện- cốt truyện của nhà văn Sơn Táp Bằng cách sử dụng các thủ pháp kết cấu khác nhau, Sơn Táp đã tổ chức, sắp xếp các sự kiện, cốt truyện luân phiên, đan xen, song song với nhau, phân li – hội tụ

2.1.1 Kết cấu lắp ghép xen kẽ theo kiểu dán ghép và bằng kỹ thuật cờ vây

Hiện tượng lắp ghép, xen kẽ các sự kiện- cốt truyện trong tác phẩm cũng giống như phân rã cốt truyện, nó gắn liền với quá trình yếu dần đi vai trò của cốt

truyện truyền thống Thiếu nữ đánh cờ vây khác với lối kết cấu sự kiện đơn tuyến,

đó là trật tự sắp xếp các sự kiện dường như bị gián đoạn, đứt khúc, còn hành động của các nhân vật thì chia nhỏ ở nhiều thời điểm, địa điểm khác nhau

Rõ ràng, trận cờ vây giữa cô gái và chàng sĩ quan chỉ là một nhưng tác giả lại

để sự kiện này phân rã thành các mảnh, sau đó ghép chúng lại với nhau Họ bắt đầu

Trang 25

bước vào cuộc chơi với ván cờ đầu tiên ở chương 45, “Tay chống cằm, tôi bày quân

và bắt đầu chơi một ván cờ tưởng tượng với Mẫn Có một bóng người che lên tôi Tôi ngẩng đầu Một người lạ, đội chiếc mũ cối rộng vành lấp cả cặp kính gọng đồi mồi đang cúi xuống Tôi gật đầu chỉ cho anh chiếc ghế đối diện” [19, tr.133] Họ ngừng chơi ở ngay tại chương này và tiếp tục ván cờ ở chương 50, 51, lúc 10h sáng chủ nhật Họ nghỉ trưa và tiếp tục chơi ở các chương 53, 54 Trận cờ vây vẫn chưa kết thúc, chảy dọc cốt truyện vẫn là ván cờ chơi dở, cô gái ghi lại thế cờ Xen giữa những trận cờ là những hành động khác của cô gái và viên sĩ quan, cũng có thể là những suy nghĩ của họ về nhau Mỗi hành động, sự kiện được chia nhỏ, chen vào nhau Tác giả đã cố tình chen các sự kiện khác vào trận cờ vây giữa hai người Chính sự lắp ghép này đã giấu đi cốt truyện để gây hấp dẫn người đọc, đưa người đọc vào một mê cung tình cảm Thậm chí, nhà văn còn muốn đẩy hai con người ấy

xa nhau để thể hiện khoảng cách vô cùng lớn giữa thiếu nữ Trung Hoa và viên sĩ quan Nhật Bản, cũng muốn phân tán sự chú ý của người đọc Khi xen vào các sự kiện khác nhau, người đọc sẽ không chú ý đến sự gần gũi trong tâm hồn của hai con người đó, và cho đến khi đọc hết tác phẩm mới vỡ lẽ ra mình bị đánh lừa, bởi vì chính khoảng cách giữa hai người đó đã kết nối tâm hồn họ với nhau và hơn thế, họ cảm nhận được tình yêu thầm kín

Hay như chuyện của anh Lữ bắt đầu ở chương 3- chương 11 nhưng bị gián đoạn tới 4 lần, xen giữa là các sự kiện của viên sĩ quan Còn chuyện về cô nàng geisha tên Minh cũng bị cắt ngang bởi các sự kiện của cô gái, bắt đầu từ chương 30 nhưng đến mới 36 mới hoàn chỉnh câu chuyện, tức là bị gián đoạn tới 3 lần Và điều đặc biệt trong kiểu kết cấu này là những hành động của nhân vật ngoài việc bị gián đoạn thì còn bị chia nhỏ và có khi còn lặp lại Trong trận cờ vây giữa cô gái Trung Hoa và viên sĩ quan Nhật Bản, ở chương 45, 46, lúc cô gái mời chơi cờ vây:

- Trông anh có vẻ biết chơi đấy, ngồi xuống làm một ván đi” [Tr.134- Chương 45]

- Cô mời tôi chơi một ván cờ vây [Tr.139- C46]

- Cô thuộc thứ hay hạng nào thưa cô? [Tr.134- C45]

- Tôi tỏ ra khó tính để vai trò mình đóng đạt hơn [Tr.136-C46]

Trang 26

Nếu ghép hai phần lại với nhau ta nhận thấy giữa ác sự kiện có mối liên hệ gần gũi với nhau theo kiểu “phát vấn- suy nghĩ” Chương phía sau cũng cố tình lặp lại

sự kiện chương trước hay điều đó thể hiện hành động, sự kiện bị cắt xén Ta cũng thấy rất rõ những sự kiện tương tự xảy ra rất nhiều trong tác phẩm

- Người lạ mặt đột ngột ngừng chơi, ván cờ đang đến hồi gay cấn [Tr.135-C45]

- Trời tối sớm quá, tôi phải về doanh trại [Tr.140-C46]

- Em vẫn nhìn tôi chằm chằm được không? [Tr 234- C46]

- Ánh mắt chúng tôi chạm nhau được không? [Tr 240-C77]

Phân rã các sự kiện và dán ghép chúng lại với nhau bằng những mảnh tự sự

của hai nhân vật chính, tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây đã thể hiện rõ lối kết cấu

đi ngược truyền thống Các sự kiện, hoạt động của nhân vật không liền mạch, làm cho người đọc lại lạc vào một mê cung Nếu hiểu về cờ vây, chúng ta sẽ dễ dàng nhận thấy những sự kiện đó là những quân cờ vây, sự kiện diễn ra theo hai chiều, một là phía cô gái, hai là bên chàng trai, và mỗi chương truyện như thế là một nước

cờ Cô gái ghép một mảnh, chàng trai ghép mảnh còn lại, ban đầu hai mảnh sự kiện không hề liên quan đến nhau nhưng càng tiến sâu vào tác phẩm, giống như hai quân

cờ tiến vào trung tâm bàn cờ thì các sự kiện bắt đầu liên quan đến nhau, có khi còn lặp lại Điều đó chứng tỏ rằng, Sơn Táp đã vận dụng một cách tài tình kĩ thuật cờ vây vào việc kết cấu sự kiện- cốt truyện và thể hiện rõ qua kết cấu lắp ghép, xen kẽ Ngoài ra, nếu để ý chúng ta sẽ thấy những mảnh sự kiện giống như một đoạn phim ngắn, vận dụng kĩ thuật điện ảnh và tác phẩm, Sơn Táp thể hiện thành công kiểu kết cấu dán ghép này

2.1.2 Kết cấu song song với hai câu chuyện đối chiếu

Chính sự lắp ghép, xẽn kẽ cốt truyện – sự kiện trong tác phẩm khiến cho câu chuyện bị đứt đoạn, phân thành 92 đoản chương Nhưng không phải vì thế mà mạch câu chuyện trở nên rời rạc, thiếu logic Hai nhân vật, hai dòng tự sự, hai tâm thế đối địch tuần tự thốt lên hai câu chuyện song song với nhau Và khi bắt đầu khám phá

tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây, người đọc cũng dễ dàng nhận ra sự luân phiên

trong cách kể chuyện của hai người kể chuyện xưng tôi, đó chính là dấu hiệu để

nhận ra kết cấu song song của tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây

Trang 27

Văn học hiện đại ít xuất hiện kiểu kết cấu song song vì nó phân tán mạch truyện, làm người đọc cảm thấy chán bởi phải lần mò đi tìm cốt truyện Thủ pháp

song song xuất hiện trước đó, trong tác phẩm Ba cái chết của Tolstoy Nhưng hầu

như còn khép nép, chưa mạnh dạn bộc lộ mình Giữa một nền văn học hiện đại đang

cố đào thoát khỏi tính hệ thống và ấp ủ những cách tân mới mẻ, Sơn Táp đã vượt qua cái ngưỡng ngần ngại để mạnh dạn viết nên một tác phẩm “lạ”, bởi tiểu thuyết

Thiếu nữ đánh cờ vây thể hiện rất rõ kết cấu cốt truyện song song Tuy nhiên, không

đơn giản chỉ là viết nên hai câu chuyện diễn biến song song, vì như thế sẽ làm độc giả chán vì khó hiểu Dựa trên nền kĩ thuật cờ vây, Sơn Táp dùng phép ẩn dụ hai quân cờ vây để viết nên hai câu chuyện, tạo nên một mê cung vừa quen, vừa lạ, vừa

bí hiểm mà cũng hấp dẫn Xét trên bề mặt văn bản, chúng ta dễ dàng nhận thấy sự

bố trí hai câu chuyện luân phiên nhau Tác phẩm gồm 92 đoản chương, chia thành hai phần, mỗi phần 46 chương Câu chuyện của cô gái Trung Hoa là ở các chương

lẻ, còn câu chuyện của viên sĩ quan Nhật Bản là ở các chương chẵn Song song nhưng xen kẽ nhau, câu chuyện mượn thế cờ vây để diễn tả, cô gái ẩn dụ của quân trắng, chàng trai là ẩn dụ của quân đen Trong truyện, cô gái kể chuyện tức là trong ván cờ này quân trắng đi trước, và quân đen sẽ kết thúc câu chuyện

Trên cấu trúc bề mặt văn bản, những hành động của cô thiếu nữ Trung Hoa và chàng sĩ quan Nhật Bản được sắp xếp song song với nhau Sự song song đó còn thể hiện qua những chi tiết, nhằm thể hiện được hai thế đối lập với nhau nhưng cũng có một mối liên hệ nào đó Rõ ràng, chúng ta thấy cô thiếu nữ Trung Hoa có gia đình với bố, mẹ và chị gái, anh họ Lữ, cô bạn gái tên Hương, người yêu là Mẫn và một người cũng gắn bó với cô đó là Kinh Cuộc đời của cô gái được thể hiện qua từng trang viết chỉ biết đến trường học và cờ vây Cũng như vậy, viên sĩ quan Nhật Bản cũng có mẹ, em gái, em trái, có cô bạn thân là Akikô và người yêu là Minh, anh cũng gắn bó, giải tỏa căng thẳng với những cô điếm như Lan, … lớn lên anh biết đến quân đội và cờ vây Giữa hai người, hai quân cờ trắng- đen, hai nền văn hóa khác biệt, ngay cả những cảnh ái ân, khát khao tình dục cũng được thể hiện như nhau Khi cô gái ái ân với Mẫn thì chàng trai cũng đang đắm chìm trong mê dục với

cô điếm, với geisha Sự song song còn thể hiện rất rõ qua các cặp nhân vật, là hai

Trang 28

thế cờ của cô gái và chàng trai Anh họ Lữ và Akikô đều dành tình cảm cho nhân vật chính nhưng họ lại bị từ chối Nàng geisha Minh và anh chàng Mẫn thì lại khiến hai người thất vọng vì không đáp trả chân thành cho tình yêu của hai người đó Và ngay cả những chi tiết kết cấu nên câu chuyện cũng được đặt ở hai thế song song với nhau: Ở chương 85, thiếu nữ nhìn viên sĩ quan và liên tưởng đến Mẫn “Tôi nhớ

là mắt Mẫn cũng như vậy mỗi khi anh vừa làm tình với tôi” [19, tr.266], còn ở chương 86, viên sĩ quan nhìn cô gái và “ánh mắt khắc khoải của em khiến tôi nhớ tới cái nhìn của Minh lúc nàng xin tôi phá trinh nàng” [19, tr.270]

Với kết cấu song song, hai câu chuyện dường như tách rời nhau nhưng khi đặt trong sự liên tưởng, so sánh, chúng ta lại thấy hai câu chuyện đối chiếu nhau đó lại

có sự hòa hợp, đồng điệu Chạy dọc theo hai đường song song, song hành trong mê cung của hai nhân vật, Sơn Táp đã vô cùng mạo hiểm Hai mô hình đối nghịch nhau

về mọi mặt, hai dòng tự sự kết cấu theo kiểu cài răng lược, lớp lang theo từng nước

cờ vây đã tạo nên sức hấp dẫn cho cuốn tiểu thuyết Kết cấu song song khéo léo, dẫn người đọc nhập cuộc với bàn cờ vây của cô gái Trung Hoa và chàng sĩ quan Nhật Bản, họ nghiễm nhiên trở thành người trong cuộc Và cứ hễ mở sách ra đọc có cảm giác mình đang ngồi chiễm chệ bên bàn cờ trên phiến đá ngày quảng trường Thiên Phong

2.1.3 Kết cấu phân li- hội tụ trong sự vận động của cốt truyện

Câu chuyện cuộc đời và những trải nghiệm tình cảm đã được hai nhân vật chính trình bày tỏ qua những nước cờ vây trên bàn cờ vi diệu Họ thay phiên nhau

đi những nước cờ vây chậm rãi cũng chính là thay phiên nhau dẫn dắt câu chuyện dẫn đến những tình tiết bất ngờ và li kì Qua hai kiểu kết cấu lắp ghép, xen kẽ và kết cấu song song, chúng ta phần nào thấy được cách mà Sơn Táp dùng để phá vỡ kết cấu tổ chức sự kiện, cốt truyện truyền thống Ngoài việc sử dụng kết cấu lắp ghép, xen kẽ, các mảnh sự kiện theo kĩ thuật dán ghép điện ảnh và kĩ thuật cờ vây và kiểu

kết cấu hai cốt truyện song song thì Thiếu nữ đánh cờ vây còn xuất hiện kiểu kết

cấu phân li- hội tụ trong sự vận động của cốt truyện

Kết cấu phân li - hội tụ thường xuất hiện dưới sự chi phối của tình huống

truyện Thiếu nữ đánh cờ vây lấy bối cảnh Trung Quốc thập kỷ 30 của thế kỷ XX,

Trang 29

vô cùng loạn lạc, mang trong mình những mâu thuẫn về kinh tế, chính trị, văn hóa,

và đang bị giày xéo, rên xiết dưới gót giày quân đội Nhật Chiến tranh khơi mào cho những mâu thuẫn, cho loạn li và chết chóc Tuy nhiên có một điều đặc biệt, truyện không nói nhiều tới chiến tranh, mà chỉ lấy làm phông nền của câu chuyện để mở đầu cho những tình huống éo le mà chỉ trong hoàn cảnh chiến tranh mới xảy ra Chiến tranh, căng thẳng gia tăng và các kỳ thủ bị buộc vào một tình huống khắc nghiệt, cô gái và viên sĩ quan không thể tự mình lay chuyển hướng đi của câu chuyện để di đến một kết thúc theo tâm ý của mình Bởi vì chính hoàn cảnh chiến tranh đã chi phối sự hình thành và vận động của cốt truyện Phân li- hội tụ, dường như quy luật của chiến tranh là vậy Chiến tranh đã lôi kéo Nhật đến với Mãn Châu, một bên đi đánh chiếm, một bên kháng chiến chống lại, cũng là tình huống nối kết hai câu chuyện của hai nhân vật chính lại với nhau Từ đất nước Nhật xa xôi, viên sĩ quan trong vai trò người lính Thiên Hoàng đã từ giã gia đình, bạn bè, mang trong mình lý tưởng của một samurai đến vùng đất Mãn Châu Cô gái Trung Hoa có vẻ thờ ơ với cuộc bạo loạn đang chuẩn bị đảo lộn cuộc sống của cô Họ, hai con người, hai đất nước, hai nền văn hóa, hai tâm thế hoàn toàn xa lạ, đối lập nhau Nhưng chiến tranh đã kéo họ đến với nhau, khám phá nhau trong những ván cờ Điểm giao nhau của hai cốt truyện chính là ở đây Từ chương 1 đến chương 44, họ kể hai câu chuyện hoàn toàn khác xa nhau, không hề liên quan đến nhau Bắt đầu từ chương 45,

họ gặp gỡ nhau trên bàn cờ, Sơn Táp đã tận dụng thế đối kháng của hai kì thủ trên bàn cờ như một chất gây men để cuốn hai nhân vật, hai câu chuyện rời rạc cùng vào

mê cung cảm xúc Đồng thời, thông qua từng ván cờ hò hẹn, qua từng bước dịch chuyển của các quân cờ trắng đen, Sơn Táp đã lôi kéo từng mảnh cốt truyện xích lại gần nhau Dẫu có bàn tay sắp đặt của người đứng sau, đó là dàn xếp từng chi tiết song song với nhau nhưng họ chỉ thực sự hội tụ khi gặp nhau trên bàn cờ vây ở quảng trường Thiên Phong “Tại quảng trường Thiên Phong nho nhỏ, dưới lùm cây tỏa tỏa bóng, hai nhân vật chính nam và nữ gặp nhau cạnh chiếc bàn đá có khắc sẵn bàn cờ Nhân vật nam là một gián điệp Nhật Bản, lạnh lùng, tàn nhẫn mà sinh tình, nhân vật nữ là một cô gái Trung Hoa mới 16 tuổi, thuần khiết mà không ngây thơ, thông mình chứ không tàn nhẫn” [19, tr.8] Họ ngồi bên nhau dưới bầu trời đầy sao

Trang 30

và cô gái đã hỏi “ anh là ai” để rồi họ nhận ra tận đáy sâu tâm hồn của nhau và trong thế đối nghịch, họ dần dần xích lại nhau trong vô thức Nhưng trong một thế giới hỗn loạn, xô bồ lúc bấy giờ, lấy đâu ra một chốn bình yên cho hai cả hai xây dựng

tổ ấm? Họ chỉ có thể bị cuốn theo cơn lũ của dòng chảy chiến tranh Lại cứ chiến tranh nắm bắt lấy hai quân cờ, chèo lái đưa đẩy hai con người rơi vào một tình huống bi ai, li tán Cô gái bỏ nhà theo Kinh lên Bắc Kinh, chàng sĩ quan cùng quân lính của mình tiến sâu vào nội địa Lần lượt từng người tung ra định hướng và quyết định của mình, thế trận giăng bày và rồi kết quả ngả ngũ Cứ sau một ván cờ, sau cuộc hội ngộ tưởng chừng như không thể, bất chấp kẻ thắng người thua, tất cả được trả về nguyên ban đầu Hư không để rồi tiếp theo, có chơi tiếp hay không là một ẩn

số quyết định cho đôi bên, chỉ biết có một điều rằng, họ đã ngã xuống bên nhau, dắt tay nhau bước sang thế giới bên kia

Kết cấu phân - li hội tụ vừa làm nhiệm vụ gắn kết hai câu chuyện, hai con người, hai nền văn hóa đối nghịch lại với nhau, vừa tạo nên sự vận động linh hoạt

và phá vỡ kết cấu tiểu thuyết truyền thống So với cốt truyện truyền thống, cốt

truyện vận động theo hướng thắt nút- cao trào- mở nút, thì ở Thiếu nữ đánh cờ vây

cốt truyện vận động theo hai hướng phân li- hội tụ, có thể thấy qua sơ đồ sau:

Chiến tranh Mãn Châu Nhật Bản

Cô gái Trung Hoa Viên sĩ quan Nhật Bản

Quảng trường Thiên Phong

Lên Bắc Kinh Tiến vào nội địa

Hội tụ vĩnh viễn ở thế giới bên kia

Sơ đồ kết cấu phân li – hội tụ trong sự vận động của cốt truyện

Trang 31

Không chỉ có sự vận động phân li- hội tụ trong cốt truyện mà trong Thiếu nữ

đánh cờ vây các sự kiện cũng thế Trò chơi của thiếu nữ Trung Hoa và viên sĩ quan

Nhật Bản là một đường dài, và họ quay trở lại ngày này qua ngày khác là để tiếp tục

nó Mỗi ván cờ bày ra, lôi kéo hai nhân vật chính đến với nhau, dấn sâu vào lối xuống tâm hồn nhau Khép lại ván cờ, cô gái ghi lại thế cờ lúc đó và ai nấy trở về thực tại phũ phàng Phân li- hội tụ, dường như cứ trôi chảy liên tục, bám dai dẳng vào cốt truyện Và chính điều đó đã phần nào nói lên được diễn biến tình cảm của hai nhân vật chính Qua đó, đưa người đọc bước vào một thế giới hỗn độn, căng thẳng, và luôn thấp thỏm: “Liệu rằng chàng trai và cô gái, họ có đến được với nhau

không?” Đọc Thiếu nữ đánh cờ vây giống như lấy từng giọt sương trên lá sen, thật

cẩn thận và chậm rãi, rồi ta mới nhận được những gì là tinh túy nhất

2.1.4 Kết cấu đa tuyến, lồng ghép nhiều cốt truyện

Kết cấu đa tuyến, lồng ghép thường được sử dụng trong những tác phẩm gồm một truyến truyện chính và các tuyến truyện phụ, trong đó tuyến truyện phụ đóng vai trò là đối tượng quy chiếu, liên tưởng, giải thích cho tuyến truyện chính Câu chuyện trong tuyến truyện chính được thuật lại đầy đủ, còn câu chuyện trong tuyến truyện phụ thường chỉ là những trích đoạn ngắn được ghép rải rác vào câu chuyện

chính Tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây ngoài kết cấu lắp ghép, xen kẽ, song song,

phân li- hội tụ thì cốt truyện còn xuất hiện nhiều cốt truyện lồng ghép vào nhau Cốt truyện thứ nhất, cũng là cốt truyện chính, đó là cốt truyện về cuộc chiến tranh Nhật- Trung và tình yêu của hai nhân vật chính Lồng ghép trong cốt truyện chính đó là hai cốt truyện tồn tại song song xen kẽ nhau Đó là câu chuyện của cô gái Trung Hoa, về đời tư, trường học, gia đình, bữa tiệc, sinh hoạt đời thường và câu chuyện của viên sĩ quan Nhật Bản gắn với chiến trận, nhà giam, đời tư, gia đình, tình yêu Hơn nữa, trong mỗi câu chuyện của hai nhân vật chính còn lồng ghép trong đó nhiều câu chuyện nhỏ hơn Cô gái kể chuyện của mình, chuyện của Hương, của chị Nguyệt Châu, của Mẫn và Kinh, chuyện của cô với Mẫn, với Kinh, chuyện của cô với viên sĩ quan Nhật Bản Lồng ghép trong câu chuyện chính của chàng trai là những câu chuyện của quân đội Nhật Bản, chuyện gia đình anh, chuyện về Akikô, chuyện của anh với nàng geisha Minh và câu chuyện với thiếu nữ Trung Hoa

Trang 32

Mỗi một tác phẩm có kết cấu truyện lồng truyện dường như đều mang trong

đó một nghĩa lý nào đó mà tác giả muốn đem lại cho người đọc Lồng ghép những mảnh đời vào câu chuyện, tác giả không chỉ làm đa dạng hóa kết cấu trần thuật mà còn bày binh bố trận, dẫn người đọc đi sâu vào một mê lô dọc ngang, phấp phổng cùng mê đắm trên lối vào thám hiểm các ngóc ngách mê cung của hai nhân vật chính

Cốt truyện Thiếu nữ đánh cờ vây là sự xen kẽ hai con người với hai đất nước,

hai văn hóa, hai nội tâm, hai lí tưởng khác nhau hoàn toàn nhưng không ngoài mục đích phản ánh bức tranh hiện thực thời bấy giờ Trên cái nền tối tăm đó, những nhân vật chính của câu chuyện đã tìm ra được những điểm sáng trong cái bóng tối tưởng như đen kịt đó Sơn Táp xây dựng cốt truyện chính về chiến tranh và tình yêu là để người đọc thấy được một tình yêu đẹp và đầy hối tiếc trong thời chiến Chiến tranh tàn bạo biến con người thành kẻ thù của con người, cuốn họ theo guồng quay nghiệt ngã trong hai thế giới đầy thù hận nhưng rồi không biết tự lúc nào, cờ vây đã đưa họ đến gần nhau, đọc tận tâm hồn của nhau và yêu nhau Tình yêu đã kéo xích lại hai dân tộc, hai nền văn hóa, là cầu nối xóa bỏ hận thù

Những mảnh cốt truyện nhỏ được lồng ghép vào các cốt truyện chính nhưng những nút thắt của thế giới xung đột đẫm máu cản trở mối tình của hai con người

Đó cũng chính là những mảnh ghép từ cuộc sống ở hai thế giới khác nhau Thế giới của cô gái là gia đình, là câu chuyện chị Nguyệt Châu, chuyện của Hương, của Mẫn

và Kinh Chuyện về một gia đình sa sút, bố mẹ chạy trốn bằng cách sưu tầm để viết sách thi ca Anh; chuyện về chị Nguyệt Châu bị chồng phản bội, không có con; chuyện chị Vương Ma có đứa con trai độc nhất bị chết; chuyện cô Hương có ông bố tham giàu, bà mẹ kế cay nghiệt và cô bị ép gả chồng; chuyện về Mẫn và Kinh, hai niên chống Nhật… Tất cả hiện lên dưới ngòi bút Sơn Táp đều mang những nghiệt ngã riêng, tựa hồ như những ô vuông cờ vây mà nước cờ cô gái đi qua Còn thế giới của viên sĩ quan, cũng là câu chuyện về gia đình, về người mẹ với cuộc đời khắc khổ nhưng luôn tỏ ra cứng rắn với con cái; về cô bạn gái Akito luôn giữ kín mối tình đơn phương với anh; chuyện trong doanh trại quân đội với binh lính, trại giam,

Trang 33

đào ngũ; chuyện cô geisha Minh; chuyện với cô gái điếm tên Lan Những cuộc đời khác nhau đi qua cuộc đời của viên sĩ quan cứ như là một cuộc sống đa chiều kích, một thế giới đa dạng, không ai giống ai, không lặp lại, có khi còn đối lập

Trong mê lộ dọc ngang của ván cờ vây, những câu chuyện được sắp đặt, giăng mắc chương này qua chương khác, có khi còn bị cắt đứt, gián đoạn Tình yêu - tình dục - cái chết - sự phản bội, tất cả diễn ra trong bối cảnh nước Mãn Châu lạ lẫm và một cuộc chiến tranh chớm đến, cuộc đối đầu bên bàn cờ giữa hai con người khác giới tính, khác quốc tịch nhưng lại có chung nhịp đập trái tim Chừng ấy thứ tạo nên một cảm giác vừa tò mò, vừa thích thú, vừa bị mê hoặc

Thiếu nữ đánh cờ vây tuy là một cuốn tiểu thuyết nhỏ nhắn, hàm súc, nhưng

hội tụ trong nó là nhiều kiểu kết cấu khác nhau mà tiểu thuyết truyền thống vẫn chưa dám vượt qua để phá vỡ lằn ranh mới - cũ Và nét đặc trưng trong kết cấu tác phẩm là kết cấu lắp ghép theo kĩ thuật cờ vây, bởi nó chi phối và ảnh ảnh hưởng đến các kiểu kết cấu khác Điều đặc biệt là giữa các kết cấu này không có sự phân hóa

rõ rệt mà tương hỗ lẫn nhau, đồng hành cùng nhau và có khi còn gần giống nhau nếu ta dùng phép liên tưởng Sử dụng các kiểu kết cấu này, Sơn Táp đã hoàn toàn

“lột xác” cho kết cấu trần thuật “lối cũ”, phá vỡ tính hệ thống, tuyến tính Cũng từ

đó, hình thành nên một tác phẩm có một chỉnh thể hoàn chỉnh nhưng đầy li kì, hấp dẫn

Đó cũng là một đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết hiện đại bởi “sau năm 1950 tiểu thuyết phân đôi thành tiểu thuyết và kịch bản phim Điện ảnh đã bắt tiểu thuyết theo kỹ thuật của nó Rất nhiều thư pháp sáng tác trở thành chung cho cả hai loại”

[1, tr.94] Kết cấu Thiếu nữ đánh cờ vây của Sơn Táp chịu ảnh hưởng của điện ảnh

và một phần của kỹ thuật cờ vây

2.2 Sự kế thừa và cách tân trong cách thức trần thuật

Trần thuật là một phương diện cơ bản của nghệ thuật tự sự - một phương thức biểu đạt thông dụng mà văn học lựa chọn để hiểu biết và phản ánh đời sống Tổ chức trần thuật của tác phẩm giúp người đọc khám phá những đặc sắc trong nghệ thuật kể chuyện của nhà văn, trên cơ sở đó, người đọc tiếp nhận và giải mã cấu trúc

Trang 34

bên trong tác phẩm, đồng thời có thể đánh giá những sáng tạo, những đóng góp của nhà văn đối với sự phát triển của thể loại tiểu thuyết

Tổ chức trần thuật bao gồm người trần thuật, điểm nhìn trần thuật và giọng điệu trần thuật Trong mô hình tự sự truyền thống, chủ thể kể chuyện được đặt ở ngoài câu chuyện, hình thức kể ở ngôi thứ ba Câu chuyện đời sống được diễn ra “tự nhiên” qua lời kể của một người “vô hình” Bản thân người trần thuật không tham gia vào diễn biến câu chuyện nhưng chuyện gì cũng biết Chính vì vậy, tầm bao quát sẽ bị hạn chế, điểm nhìn không toàn năng Văn học hiện đại, hiển nhiên không đoạn tuyệt với truyền thống Song với sự sáng tạo nhiều mặt của nhà văn, nhiều

cuốn tiểu thuyết ra đời đã thể hiện những cách tân táo bạo Tiểu thuyết Thiếu nữ

đánh cờ vây của Sơn Táp là một tác phẩm tiêu biểu cho sự kế thừa và cách tân trong

cách thức trần thuật Điều này thể hiện ở các phương diện: lối giả kể chuyện với hai người kể chuyện, trần thuật đan xen và hoán đổi điểm nhìn, và sự đa dạng về giọng điệu

2.2.1 Lối “giả kể chuyện” với hai người kể chuyện xưng “tôi”

Người kể chuyện xưng “tôi”, vốn dĩ có sẵn từ truyền thống, tôi kể về tôi, tôi tự

kể chuyện của mình, kể những gì liên quan đến mình Từ những năm 20 của thế kỉ

XX, nghệ thuật kể chuyện với hai chủ thể xưng “tôi” đã xuất hiện Tiểu thuyết

Thiếu nữ đánh cờ vây của Sơn Táp đã kế thừa kiểu kể chuyện đó và sáng tạo ra hai

người kể chuyện xưng tôi song hành, đan xen nhau Hai cái tôi, kể hai câu chuyện rời rạc, dường như không liên quan gì đến nhau, đến phân nửa tác phẩm (chương 45) thì chạm mặt nhau và sau đó lại kể nối tiếp nhau Kể từ ngôi thứ nhất, tác phẩm dung chứa cùng lúc hai cốt truyện được triển khai theo cấu trúc song tuyến

Cốt truyện thứ nhất, người kể chuyện - nhân vật tôi - thiếu nữ Trung Hoa Đó

là một cái tôi cô đơn, khao khát khám phá, một cái tôi mộng mơ, nhạy cảm Cô gái Trung Hoa không giống với mẫu thiếu nữ bó chân nơi khuê phòng nhu mì vốn có trong văn học Trung Quốc trước đây, mà “Tôi sinh ra trong sương mù thành Luân Đôn Nỗi khó chịu về việc sinh ra không đúng chỗ này thể hiện ngay trong tính đỏng đảnh của tâm hồn bị quấy đảo của tôi” [19, tr.39], biểu hiện rõ ở sự “dấn

Trang 35

thân”, ở những khao khát khám phá thế giới tình dục, đàn bà và trinh tiết Là một cô gái gai góc, ngang ngạnh với lối suy nghĩ, hành động lạ lùng, cứng cỏi Cô nổi loạn bởi cái cách hỏi cô bạn gái: “Làm thế nào để trở thành đàn bà?” [19,tr.56], cái hành động bắt Mẫn cởi áo ngực, suy nghĩ nổi loạn khi bỏ nhà theo Kinh Lối sống của cô phóng túng, hoang dại, cô suy nghĩ và làm việc theo bản năng của một cô gái mới lớn Cô gặp Mẫn, cảm thấy thích người con trai đó và ngay lập tức trở thành người đàn bà của anh, không cần biết con người thực của Mẫn Chỉ đến khi chứng kiến cảnh người đàn ông của mình bị xử bắn và vào cái giờ phút sinh tử ấy anh quay sang cố hôn nữ tù bên cạnh, cô mới vỡ lẽ Dù đau, hận nhưng cô vẫn đủ tỉnh táo để nguyền rủa, để nhận ra sự thật cô bị phản bội, đủ để nhận thức về sinh linh bé nhỏ đang hiện hữu trong cô và ý nghĩ duy nhất của cô là bỏ nó đi Rõ ràng, chỉ có cái tôi

tự kể mới có thể bộc lộ, phô bày tất cả những gì đang diễn ra như thế, đó là sự thức tỉnh tình dục với những choáng ngợp đầu đời đan xen với hồi hộp, đam mê, thất vọng và đổ vỡ Chỉ có cái tôi là người trong cuộc mới dễ bộc lộ, thuyết phục bởi các nhân vật tự họ kể cái họ đang trải nghiệm Và nhờ cái tôi tự thú, tự bộc lộ này mà

họ dám phơi bày tất cả những góc khuất, phần tối của chính họ, đặc biệt là đối với phụ nữ

Ở cốt truyện thứ hai, tác giả xây dựng cái tôi sĩ quan Nhật Bản, là người sống

có lý tưởng, có nội tâm phức tạp, hiểu biết về nền văn hóa nước mình và Trung Quốc “Nền văn minh Trung Hoa qua nhiều thiên niên kỷ đã sinh ra vô vàn triết gia, nhà tư tưởng, nhà thơ Nhưng chẳng ai trong số họ hiểu được sức sống không gi thay thể được cái chết Chỉ có nền văn minh của chúng tôi, dù khiêm tốn hơn, là đã đạt tới điều cốt lõi:hành động cũng là chết và chết cũng là hành động” [19, tr.43] Viên sĩ quan kể chuyện theo dòng hồi ức và qua hình thức thư tín Qua thư tín, anh mới kể được về người mẹ, em trai, em gái trong cùng một thời gian, không gian mà không cần họ xuất hiện Bởi lẽ nơi anh đang đứng là một nơi xa xôi, không phải đất nước anh, gia đình anh Mượn cái tôi kể chuyện này, Sơn Táp đã để cho nhân vật viên sĩ quan tự phơi bày hết những bí mật của mình, và người đọc nhận ra: Tình dục

là một phần đời sống của viên sĩ quan Tìm đến những cô gái điếm như là một giải

Trang 36

thoát, chạy trốn sự khắc nghiệt của đời lính, và cũng là một phần bản năng của con người, anh thốt lên “nạn mãi dâm hình thành là để phục vụ quân đội và cô điếm đầu tiên trong lịch sử chắc phải là người tình của người lính” [19, tr.118)] Ngay cả trong tình yêu, anh cũng gắn luôn với tình dục Tình yêu của anh với cô gái chơi cờ

đã biến thành nỗi thèm khát, ám ảnh Chỉ có trần thuật ở ngôi thứ nhất, người kể chuyện mới có thể miêu tả cụ thể từng chi tiết “trên giường” như vậy Bên cạnh đó, mượn cái tôi kể chuyện này, Sơn Táp đã xóa đi được cái nhìn thiên kiến về kẻ thù, tái hiện được vẻ đẹp văn hóa Nhật Bản và Trung Hoa bởi được nhìn từ chính người trong cuộc Viên sĩ quan có khi còn xưng “chúng tôi” làm tăng thêm tính khách quan và chân thực cho câu chuyện Bởi vì không chỉ riêng anh mà hàng trăm, hàng nghìn người lính trên trái đất này đều chị đựng nỗi đau, cái chết và sự tàn bạo của chiến tranh

Trần thuật với hai người kể chuyện xưng tôi, hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau, Sơn Táp khiến cho mỗi nhân vật đều được tự bộc lộ mình Tuy vậy, đó mới chỉ là sự kế thừa cách thức trần thuật lối cũ, sáng tạo của Sơn Táp còn thể hiện ở lối

“giả kể chuyện” Rõ ràng, trong Thiếu nữ đánh cờ vây, một nhân vật viên sĩ quan,

tuổi đời mới ở 24, làm sao đảm nhận được vai trò như trong tác phẩm đã thể hiện? Một cô thiếu nữ Trung Hoa 16 tuổi, sao lại có được cá tính mạnh mẽ và lạ lùng đến như thế? Ở đây, bàn tay “tạo hóa” của Sơn Táp đã bí mật dẫn dắt họ đến, chuẩn bị cho họ nhiều thứ để họ thực hiện nhiệm vụ kể chuyện Viên sĩ quan người Nhật lại say mê văn hóa Trung Quốc; lấy lý do “gián điệp” để tới quảng trường Thiên Phong

và gặp thiếu nữ Trung Hoa, lời mẹ anh dặn trước lúc anh đi cũng là cái cớ Cô gái Trung Hoa được chuẩn bị cho sự ra đời ở Luân Đôn, được chuẩn bị cho niềm đam

mê cờ vây

Đằng sau câu chuyện của người kể chuyện, chúng ta đọc được một câu chuyện thứ hai, câu chuyện của tác giả kể Tác giả chỉ mượn hai cái tôi để kể còn mình thì thao túng toàn bộ câu chuyện Đọc hết toàn bộ câu chuyện, có nhiều người mới vỡ lẽ “hai nhân vật ấy chết rồi thì lấy ai kể câu chuyện của họ đây?” Rõ ràng, Sơn Táp đã vô cùng khéo léo để hai người kể chuyện theo kiểu ghi chép nhật kí và

Trang 37

lối ghép xen kẽ để đánh lừa người đọc, và đến cuối cùng khi người đọc phát hiện ra thì cũng bị Sơn Táp thuyết phục Mặc dù đã khéo léo đứng ngoài câu chuyện và di chuyển nhiều vị trí nhưng người kể chuyện vô hình của Sơn Táp vẫn bị lộ Không xuất hiện nhưng cách sắp đặt trước, chuẩn bị cho hai người kể chuyện thì lại hiển hiện trên bề mặt văn bản Là một người đam mê cờ vây, Sơn Táp đã vận dụng kĩ

thuật đó vào Thiếu nữ đánh cờ vây bằng cách điều khiển hai cái tôi đi theo chiến lược của mình: chiến lược cờ vây 44 chương đầu tiên, hai người kể chuyện kể hai

câu chuyện không liên quan gì đến nhau, cô gái ở quảng trường Thiên Phong, chàng trai đang ở Tôkyô nhưng lại chuẩn bị đến đất Mãn Châu Quãng đường 44 đoản chương càng lúc càng rút ngắn lại, cứ như hai quân cờ đen trắng đang tiến vào nhau Thực chất thì đây là phần Sơn Táp kì công chuẩn bị cho hai người kể chuyện Chương 45 là cuộc gặp gỡ của hai người kể chuyện “Có một bóng người che lên Tôi ngẩng đầu Một người lạ, đội chiếc mũ cói vành rộng lấp cả gọng kính đồi mồi cúi xuống Tôi gật đầu chỉ cho anh ta chiếc ghế đối diện” [19,tr.133] Từ chương 46 trở đi, cách kể chuyện luôn linh hoạt, lúc đầu là sự hoán đổi vị trí cho nhau: anh kể

về cô, cô kể về anh, dù cùng kể một sự kiện nhưng lần kể nào cũng có thêm thông tin mới (Chương 45-71) Càng về cuối, họ không hoán đổi mà kể nối tiếp vào câu chuyện của người kia (Chương 84- 85- 86, 91- 92) Mặc dù cố che giấu một số điểm

để phân tán người đọc nhưng Sơn Táp vẫn để người kể chuyện hàm ẩn “bị lộ” như phần kể về các sự kiện chiến tranh, những chỗ bình luận vượt quá tầm kiểm soát của viên sĩ quan mới 24 tuổi đời: “Đàn bà là vật tế hiến chúng ta dành cho thế giới này” [19, tr.250], hay: “Ai cũng phải chết Chọn hư vô chính là cách duy nhất để chiến thắng cái chết” [19, tr.78] Hay với thiếu nữ 16 tuổi, có những nhận xét, đánh giá triết lý, hơn cả độ tuổi ngây thơ của cô như chuyện về đàn bà, đàn ông và chiến tranh: “Hạnh phúc là một cuộc bao vây, như chơi chờ vây” [19, tr.122] và “Đàn ông

là những con nhện giăng cho đàn bà những cái bẫy dệt bằng tinh dịch” [19, tr.26] Mượn hai cái tôi kể chuyện, Sơn Táp đã thật táo bạo khi sử dụng lối kể chuyện giản đơn giả bộ, mọi bí mật được phơi bày, mọi tâm sự đã được đặt ra dưới ánh sáng chói chang của sự thật

Trang 38

2.2.2 Trần thuật đan xen và liên tục với sự luân phiên hoán đổi điểm nhìn

Với ba người kể chuyện, trong đó hai người kể chuyện xưng “tôi” và một

người kể chuyện hàm ẩn, tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây của Sơn Táp tạo dựng

nên hai điểm nhìn trần thuật qua lăng kính của một tâm trạng cụ thể, tái hiện đời

sống nội tâm của nhân vật một cách sâu sắc Tiểu thuyết Thiếu nữ đánh cờ vây kết

cấu theo kiểu lắp ghép, xen kẽ, song song nên điểm nhìn sẽ liên tục và luân phiên hoán đổi cho nhau Mỗi nhân vật cứ điềm nhiên kể câu chuyện của mình rồi chuyển sang cho người khác, không hơn không kém bởi người kể chuyện trần thuật song song, chia đều cho nhau trong 92 đoản chương Việc phối hợp và di chuyển điểm nhìn giúp cho nhà văn có điều kiện trổ nhiều ô cửa đề khám phá đời sống từ nhiều góc độ khác nhau Theo đó, nhà văn có đủ điều kiện để đào sâu và cả tầng vô thức cũng như miêu tả một cách sinh động những đường quành tâm trạng đầy tinh vi của nhân vật

Như vậy, với hai câu chuyện xen kẽ nhau, sự dịch chuyển điểm nhìn cũng xen

kẽ từ người này sang người khác trong cùng một tác phẩm sẽ khiến cho các sự kiện được kể ở nhiều góc độ khác nhau, trở nên chân thực, đa dạng, sinh động Cũng tương tự, trong tác phẩm, điểm nhìn còn di chuyển trong không gian và thời gian ở một hoặc nhiều nhân vật cũng đem lại hiệu quả cao

Tìm hiểu sự dịch chuyển điểm nhìn giữa các nhân vật trong tác phẩm, chúng tôi thấy rằng cùng một sự kiện nhưng ở những điểm nhìn khác nhau sẽ có cách đánh giá và thái độ khác nhau Trước tình huống chạy trốn quân phiến loạn, trở về nhà Kinh, Mẫn có vẻ thư thái, bàng quan, “Anh huýt sáo điệu opera” [19, tr.64], còn Kinh “ngồi trên ghế bên kia cửa sổ, lấy tai nghe từng tiếng động bên ngoài… Mỗi khi nổ súng, trên môi Kinh thoảng nụ cười giễu cợt” [19, tr.63] Cô gái “lo lắng cho cha mẹ, cho Nguyệt Châu đang lạc trong phố trên chiếc xích lô” [19, tr 63-64] và

“hết ngồi lại đứng, đi đi lại lại, lật vài trang sách rồi ngồi phịch trên một chiếc ghế khác trước mặt Kinh” [19, tr.64] Hay trong cảnh tra tấn tù nhân ở nhà tù, viên sĩ quan Nhật Bản có cái nhìn đối lập với trung úy Oka Cảnh tượng tởm lợm của nhà

tù chẳng làm anh ta “xúc động mảy may” [19, tr.172] còn viên sĩ quan thì “mùi

Trang 39

phân người lẫn lộn với mùi máu khiến tôi khó thở” [19, tr, 172] Cũng như sự kiện Mẫn và Đường bị hành hình, đối với những người đi xem, “họ đi xem hành hình như xem biểu diễn vậy” [19, tr 197], còn thiếu nữ đó là cảnh tượng đầy kinh hãi và đau đớn “Tim tôi thắt lại”, với mẹ của Mẫn là một nỗi đau đớn khôn nguôi, đến độ khóc thét lên và “Mẹ Mẫn ngất đi” [19, tr.198], còn với hai người trong cuộc, họ thản nhiên đón nhận, “Họ mỉm cười với nhau Mẫn khó nhọc nghiêng người và đặt môi mình lên má người kia” [19, tr.199]

Điều đặc biệt khi hai nhân vật chính gặp nhau, điểm nhìn được đặt trong sự đối sánh, đối lập và tương hỗ để hai nhân vật khám phá nhau và giúp người đọc nhìn thấu cả hai, bên cạnh đó còn có sự hỗ trợ của điểm nhìn bên trong của người kể chuyện hàm ẩn Sự kiện hai người gặp gỡ nhau, trong mắt của cô gái là “Một người

lạ, đội chiếc mũ cối rộng vành lấp lánh cả gọng kính đồi mồi đang cúi xuống” [19, tr.133] Còn viên sĩ quan nhìn cô gái “trán rộng, mắt một mí như vành lá liễu được

vẽ khéo léo trên khuôn mặt” và “gương mặt mang một vẻ quyến rũ kì lạ” [19, tr.139] Đánh giá cách chơi cờ của nhau, họ cũng nhìn ở hai góc độ đối lập Với cô gái “Người lạ mặt chơi rất chậm Nước đi của tư duy anh ta khiến tôi ngạc nhiên Mỗi quân cờ đều thể hiện mối quan tâm đến sự hài hòa với tổng thể Các quân cờ của anh ta đi có một vẻ cao quý thoát tục và tinh tế giống như điệu múa của loài chim hạc” [19, tr.135] Viên sĩ quan thì nhìn cách cô gái chơi “ngay từ nước đi đầu tiên, cô ta xuất quân theo kiểu rất ngông và xấu” [19, tr 140] Tuy nhiên, điểm nhìn giao nhau, xen kẽ nhau, đối lập nhau này của hai nhân vật có sự hỗ trợ rất lớn của điểm nhìn người kể chuyện hàm ẩn Vì quá đam mê và hiểu cờ vây nên tác giả mới

để lộ suy nghĩ trong lời cô gái: “Tôi không hề biết có một trường phái cờ vây ở Bắc Kinh mà tao nhã lại vượt lên trên bạo lực thế này” [19, tr.135] Cứ tuần tự như thế, hai điểm nhìn đan xen, tương hỗ lẫn nhau, dịch chuyển qua lại còn điểm nhìn thứ ba thì đứng sau hỗ trợ, đánh giá Vận dụng kĩ thuật cờ vây, Sơn Táp cũng chủ trương dịch chuyển điểm nhìn của người kể chuyện xưng “tôi” theo kiểu đan xen, luân phiên nhau Viên sĩ quan Nhật Bản nhìn nội tâm của cô gái qua diễn biến tâm trạng trên gương mặt và qua cách chơi cờ của cô “Sau bữa cơm trưa, sắc mặt cô gái tái

Trang 40

xanh Nét mặt buồn rười rượi và khi cô cầm một quân cờ, tay cô ta run rẩy” [19, tr.166] hay “Hồi chúng tôi mới gặp nhau, cô gái cầm quân cờ bằng ngón trỏ và ngón giữa, đặt quân lên bàn cờ với tiếng cạch cạch nghe vui vui Rồi tiếng kêu trở nên trầm đục cho tôi biết tâm lý ám của người chơi Hôm nay, tiếng kêu lại ngắn, sắc và trong veo Cô gái đã lấy lại tự tin và sức sống!” [19, tr.193] Còn cô thiếu nữ Trung Hoa lại “đọc” tâm hồn anh qua những thế cờ cô ghi chép lại: “Người lạ mặt đánh dấu đất của mình trên bàn cờ với sự chính xác và tiết kiệm khác thường Cờ vây chính là người Tâm hồn anh ta rất cẩn thận và lạnh lùng” [19, tr.158]

Trong Thiếu nữ đánh cờ vây, điểm nhìn còn dịch chuyển liên tục trên trục thời

gian, tức là nó không cố định một chỗ mà chuyển dịch theo thời gian câu chuyện xảy ra và có sự kéo gần cự ly điểm nhìn Xét trên bề mặt bố trí câu chuyện thì tọa

độ điểm nhìn của người kể chuyện bằng không Xét theo kết cấu tiểu thuyết theo kiểu nhật kí thì tọa độ điểm nhìn phải có một khoảng cách thời gian Còn xét theo bối cảnh và người kể chuyện hàm ẩn thì tọa độ này là khoảng 70 năm Từ đó có thể thấy cự li khoảng cách được kéo gần lại, tạo được sự trùng khít giữa hai người kể chuyện xưng tôi với thời gian Chính nhờ sự kéo gần cự li này mà câu chuyện dẫu viết về quá khứ thì người đọc vẫn nghĩ nó đang diễn ra nóng bỏng ở hiện tại

Trên trục thời gian và cả không gian, điểm nhìn của hai nhân vật liên tục và luân phiên dịch chuyển Với viên sĩ quan Nhật Bản, khi ở Tôkyô, từ lúc mới 16 tuổi, anh đã mang trong mình ý tưởng của một samurai: “Đời tôi bắt đầu khi tôi mười sáu tuổi Tôi không còn mơ tới thủy triều cũng như khu rừng bị tàn phá nữa Quân đội đối với tôi như một con tàu khổng lồ, có thể đương đầu với mọi bão tố” [19, tr.78] Và chuẩn bị cho mình tâm thế của một samurai đơn thương độc mã:

“Tôi đã chuẩn bị cho mình cái chết Lập gia đình mà làm gì? Vợ của một samurai phải tự vẫn sau khi chồng chết Vậy tại sao tôi lại phải kéo theo một cuộc sống khác xuống vực thẳm?” [19, tr.79] Với anh, tìm đến các geisha là để “lạc thú tan biến trong một cơ thể đàn bà” [19, tr.79] Nhưng khi đến đất Mãn Châu, trải qua những ngày tháng lăn lộn với “tuyết hôm nay chồng lên tuyết hôm qua” [19,tr.30] rồi “tiến lên trong tuyết để đi về phía tuyết” [19, tr.37] thì anh mới thấm thía được sự khắc nghiệt, tàn bạo của chiến tranh và nỗi khắc khổ của một người lính Anh dần nhận

Định dạng
Số trang	81
Dung lượng	1,23 MB