Giả cổ tích trong sự tích những ngày đẹp trời của hòa vang

Sự độc đáo trong điểm nhìn nghệ thuật đã giúp nhiều nhà văn như Nguyễn Huy Thiệp, Hòa Vang hay Lê Đạt làm mới hóa cổ tích để từ đó nêu bật lên những vấn đề vĩnh cửu về cái thiện và cái á

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN -

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Đề tài:

GIẢ CỔ TÍCH TRONG SỰ TÍCH NHỮNG NGÀY ĐẸP TRỜI

CỦA HÒA VANG

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Không phải ngẫu nhiên mà Lev Tolstoy - cây đại thụ của nền văn học Nga đã đặt ra câu hỏi muôn đời cho các nhà văn khi họ bước chân vào làng văn “anh sẽ đem đến điều gì mới cho văn học?” Câu hỏi tưởng chừng như đơn giản ấy lại đặt ra vấn đề sinh tử của văn chương nghệ thuật, bởi “văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho Văn chương chỉ dung nạp những ai biết đào sâu, tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa có” (Nam Cao) Nắm bắt được đòi hỏi ấy của văn chương nghệ thuật, Hòa Vang từ khi thai nghén những đứa con tinh thần, đã tạo cho mình những bước đi đầy vững chắc bằng những

“phát minh về hình thức, khám phá về nội dung”

Cuộc “tương phùng” giữa nhà văn Hòa Vang và những huyền thoại, cổ tích dân tộc đã tạo nên những tác phẩm văn học thực sự có giá trị trong đời sống văn học sau 1975, trước hết nhìn từ sự tương tác thể loại Điều đó không những được minh chứng qua hàng loạt những truyện ngắn được giải thưởng của ông mà còn được khẳng định qua chỗ đứng của những tác phẩm ấy trong làng văn và trong lòng độc giả Những mẩu chuyện cổ tích, huyền thoại xưa được Hòa Vang nhào nặn, lắp ghép một cách đầy sáng tạo thành những bức kí

họa sinh động, mới lạ trong tập Sự tích những ngày đẹp trời từng làm say lòng

bao người yêu văn chương Chính ma lực của cái “thuở hồng hoang” đan cài

“các lớp hiện thực” ấy đã khiến người nghiên cứu tìm đến với những trang

văn của Hòa Vang, đến với Sự tích những ngày đẹp trời Hơn thế, lựa chọn

giả cổ tích như một phương thức nghệ thuật, Hòa Vang đã bộc lộ tư tưởng nghệ thuật của người nghệ sĩ, thể hiện những quan điểm mới mẻ về con người

và cuộc sống Vì vậy, tác giả khóa luận chọn nghiên cứu đề tài “Giả cổ tích

trong Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa Vang”, với mong muốn khám phá

nét đặc sắc trong phong cách nghệ thuật nhà văn của những không gian huyền thoại này

2 Lịch sử vấn đề

Hòa Vang nổi danh trên văn đàn Việt Nam từ thập niên 90 với những

truyện ngắn đạt giải của báo Văn nghệ như Sự tích những ngày đẹp trời, Nhân

sứ ( ) Trong những tác phẩm ấy, nhà văn đã trở về với huyền thoại, cổ tích,

đối thoại với nó bằng cách lộn trái vấn đề, lật ngược lại những gì tưởng đã được lí giải tận tường trong đời sống văn học dân gian Truyện ngắn của Hòa Vang có sức hút khá lớn đối với giới nghiên cứu, phê bình văn học, có lẽ phần nhiều ở khuynh hướng “giả cổ tích” này

Nguyễn Thị Tuyết Nhung, trong bài viết “Ánh sáng lạ từ truyện ngắn

Nhân sứ của Hòa Vang”, đã nhận xét “Truyện ngắn Nhân sứ của Hòa Vang,

cùng với những tác phẩm thấm đẫm màu sắc hư ảo, huyền thoại thời đại mới

đã thực sự “đánh thức trí tưởng tượng bị ngủ quên” trong văn học thời trước đổi mới Nó đập vỡ cái nhìn phiến diện, cứng nhắc về con người, cuộc đời thông qua những phản đề đầy kích thích đối thoại Sử dụng những chất liệu, những nguyên mẫu lấy từ tiểu thuyết lịch sử cổ điển nhưng lại soi chiếu nó dưới ánh sáng và tinh thần “nhận thức lại”, “cắt nghĩa lại”, Hòa Vang đã tạo sinh nghĩa mới cho huyền thoại xưa” [13, tr 177]

Văn Giá, trong bài viết “Hòa Vang – một hồn văn cổ tích”, đã nhận định: “Không phải ngẫu nhiên mà những truyện thành công nhất của Hòa Vang đều được gợi tứ từ huyền thoại gốc, hoặc là từ vốn văn hóa, văn học

truyền thống ( Bụt mệt, Sự tích con lợn ống tiền và đỉnh cao là Sự tích những ngày đẹp trời ) Nhất quán trong một trường nhìn cổ tích, Hòa Vang đã hướng

về lưng vốn văn hóa truyền thống mang tính cổ tích làm đối tượng khám phá Mượn cách nói trong âm nhạc, anh đã biến tấu trên chủ đề cổ tích” [4] Cũng

trong bài viết này, Văn Giá khẳng định: “Văn Hòa Vang toàn những người đẹp, người tốt, chẳng phải đó là niềm theo đuổi lớn nhất của mọi người, mọi thời đó sao Quả đúng là cái nhìn mang màu cổ tích Hòa Vang đã để cho những người đẹp, người tốt này thể nào cũng gặp những khổ nạn khôn lường Nhưng rồi cuối cùng thể nào cũng lại vượt qua, cũng được đền bù Cách xử lí này đặc biệt cổ tích” Nhận định của Văn Giá đã khẳng định những sáng tác của Hòa Vang là sự kế thừa và sáng tạo truyền thống văn học dân tộc Bên cạnh đó, còn có ý nghĩa khái quát đặc điểm phong cách nghệ thuật truyện ngắn Hòa Vang qua kĩ thuật tạo dựng những “biến tấu chủ đề cổ tích”

Trần Viết Thiện, trong “Một ngả rẽ thú vị của truyện ngắn đương

đại Việt Nam”, đã nhìn thấy giả cổ tích biểu hiện rõ rệt trong Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa Vang Tác giả bài viết khẳng định: “ Hòa Vang góp vào dòng truyện ngắn này những thiên huyền thoại mới đầy ấn tượng: Bụt mệt, Nhân sứ, Sự tích những ngày đẹp trời (…) Tính chất giả cổ tích thể hiện

ngay ở cụm từ “sự tích” trong nhan đề truyện” [17, tr.43] và “Hòa Vang nhại

cổ tích với sự mở đầu bằng “Ngày xửa ngày xưa, vào những dịp ấy” đầy tính

chất phiếm chỉ trong Huyền thoại Rồng” [17, tr.42] Qua nhận định của Trần

Viết Thiện, có thể thấy rằng Hòa Vang đã vận dụng khéo léo những công thức, mô típ và ngôn ngữ của cổ tích dân gian để làm mới tác phẩm

Bùi Thanh Truyền lại đưa ra những nhận định về tên gọi “giả cổ tích”

và ý nghĩa của nó trong văn xuôi đương đại Tác giả cho rằng “giả cổ tích - như tên gọi của nó - không phải là truyện cổ đúng nghĩa; chính xác hơn, nó chỉ là một thứ truyện cổ của thời hiện đại, mang đầy hơi thở của cuộc sống hôm nay Tính chất của truyện cổ làm giả đã tạo cho nhà văn có điều kiện thuận lợi để thể hiện cá tính, đồng thời bộc lộ quan điểm, thái độ và trách nhiệm công dân của mình Người đọc cũng không mấy khó khăn để nhận ra

kĩ thuật “gia công, tái chế” của người viết trên những món đồ “giả cổ” này”

Sự độc đáo trong điểm nhìn nghệ thuật đã giúp nhiều nhà văn như Nguyễn Huy Thiệp, Hòa Vang hay Lê Đạt làm mới hóa cổ tích để từ đó nêu bật lên những vấn đề vĩnh cửu về cái thiện và cái ác, về số phận đang dằn vặt con

người hiện đại, giúp họ sống nhân hậu, hạnh phúc hơn” [23]

Trong bài viết “Về dòng ý thức phản huyền thoại trong truyện ngắn Hòa Vang”, Võ Văn Luyến đã khẳng định: “Hòa Vang không phải là hiện tượng độc nhất đi theo dòng ý thức “phản huyền thoại” trong văn học Nhưng

việc trình làng các truyện ngắn Sự tích những ngày đẹp trời, Bụt mệt… của

ông đã gây “những cơn địa chấn tâm hồn” độc giả Sự tung tẩy của ngòi bút Hòa Vang không nhắm đền cái cần “nhận thức lại”, mà chúng tôi thiết nghĩ, ông muốn cùng với độc giả mở rộng biên độ về tầm nhìn cuộc sống, về con người đa diện, đa chiều, đa thanh” [9]

Như vậy, qua một số công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài, có thể thấy rằng nhại huyền thoại, nhại cổ tích trong văn xuôi đương đại Việt Nam nói chung và truyện ngắn Hòa Vang nói riêng như là một cách tân nghệ thuật dựa trên sự kế thừa nguồn mạch văn học dân tộc Đã có nhiều ý kiến

bình luận, đánh giá xung quanh vấn đề giả cổ tích trong Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa Vang nhưng hầu như chỉ mới là những ý kiến khái quát,

chưa đi sâu vào phân tích, nhận xét những biểu hiện của giả cổ tích trong tập truyện ngắn này Tuy nhiên, những nhận xét, bình luận trên là gợi ý quan trọng giúp tác giả khóa luận có cơ sở khoa học để thực hiện đề tài; tiếp tục đi

sâu khám phá những biểu hiện của giả cổ tích trong Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa Vang

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Những biểu hiện của giả cổ tích trong Sự

tích những ngày đẹp trời của Hòa Vang

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Tập truyện ngắn Sự tích những ngày đẹp trời

(2009), nhà xuất bản Văn hóa dân tộc, Hà Nội

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp hệ thống

Đặt tập truyện Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa Vang trong tiến

trình phát triển của văn học Việt Nam sau 1975 để có một cái nhìn toàn diện

và khách quan nhất, từ đó khái quát các luận điểm, triển khai đề tài một cách khoa học

4.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Trên cơ sở phân tích, làm sáng rõ đề tài thông qua một hệ thống luận

cứ, luận chứng xác thực, dùng phương pháp tổng hợp để đưa ra những nhận định về giả cổ tích trong Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa Vang dưới góc nhìn khách quan

4.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Không chỉ nghiên cứu, phân tích những biểu hiện của giả cổ tích trong truyện ngắn Hòa Vang, tác giả khóa luận còn tiến hành đối chiếu, so sánh giữa truyện cổ tích dân gian với truyện giả cổ tích của nhà văn; giữa truyện ngắn Hòa Vang với một số tác giả đương đại để làm nổi bật những nét riêng hình thành nên phong cách nghệ thuật truyện ngắn Hòa Vang

5 Bố cục khóa luận:

Luận văn ngoài mở đầu và kết luận, nội dung gồm ba chương

Chương 1: Sự tích những ngày đẹp trời - sự hồi sinh của huyền thoại

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

SỰ TÍCH NHỮNG NGÀY ĐẸP TRỜI - SỰ HỒI SINH

CỦA HUYỀN THOẠI DÂN TỘC 1.1 Giả cổ tích - sự “lạ hóa” phương thức tự sự trong dòng truyện ngắn Việt Nam đương đại

Văn chương là sân chơi của hư cấu Nhà văn, trong cái sân chơi thú vị

và đầy chất nhân văn ấy luôn có ý thức tìm tòi những lối viết mới, những cách thể hiện mới Bởi lẽ, để thể hiện thế giới đa chiều và khám phá chiều sâu bí ẩn nơi con người trong thế giới ấy một cách sâu sắc, nhà văn cần có một phương thức tiếp cận hiện thực mới mẻ

Văn học trước 1975 với nhiệm vụ cổ vũ kháng chiến, cổ vũ cách mạng

đã bó hẹp các nhà văn nhà thơ trong phạm vi đề tài đó Sang thời kì đổi mới, thoát khỏi “vòng kim cô” ấy, thế hệ nhà văn đã có sự bứt phá mạnh mẽ về nội dung và nghệ thuật Truyện ngắn đương đại Việt Nam có sự thay đổi và phát triển năng động không chỉ về chủ đề tư tưởng, về đề tài mà còn xuất hiện nhiều văn phong mới với những cách tân độc đáo về phương thức, kết cấu Nhại huyền thoại, giả cổ tích được các nhà văn Việt Nam đương đại lựa chọn như một phương thức nghệ thuật hữu hiệu để thể hiện ý đồ nghệ thuật của mình và làm nên mùa xuân của những “chuyện xưa tích cũ” Chủ thể tự sự mượn phương thức giả cổ tích để “lạ hóa” tác phẩm Đồng thời nó thể hiện sự bứt phá của nhà văn ra khỏi lối viết cũ Đến với truyện ngắn đương đại Việt Nam, chúng ta chứng kiến sự “thẩm thấu” một cách kì lạ của huyền thoại cổ tích vào trong đời sống văn học Nó đem lại cho văn học nói chung và truyện ngắn đương đại nói riêng nhiều sắc diện Sự len thấm của huyền thoại, cổ tích

có phần chịu sự ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo phương Tây Nhưng phải khẳng định rằng, chủ yếu được tạo nên bởi yếu tố nội sinh, bởi nội lực mạnh mẽ của truyền thống huyền thoại - truyền kì trong văn học Việt Nam Đây là con đường chính yếu, con đường cơ bản

Tạo nên dòng chảy văn học huyền thoại trong nền văn học viết là sự cộng hưởng của nhiều cây bút văn xuôi thời kì đổi mới với Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Võ Thị Hảo, Nguyễn Bình Phương,… và không thể không nhắc đến Hòa Vang, nhà văn có “hồn văn cổ tích” (Văn Giá) Hòa vào dòng chảy “lạ hóa” đó, Hòa Vang đã dọn cho mình một lối đi riêng góp phần đưa truyện ngắn huyền thoại, cổ tích đến gần với độc giả hơn

Hiện nay tồn tại nhiều cách gọi khác nhau về loại truyện ngắn viết lại

“chuyện xưa tích cũ” này như : “giả cổ tích”, “nhại cổ tích”, “cố sự tân biên”,

“phản huyền thoại”, “folklore hiện đại”, Tuy tên gọi khác nhau nhưng đều hướng đến việc khái quát hình thức truyện ngắn này bằng một tên gọi làm sao thể hiện đầy đủ những đặc trưng của nó

Chúng ta biết rằng, truyện cổ tích là những chuyện xa xưa, những mảnh rời cấu tạo nên được viết bởi người dân lao động Đó là thế giới con người tưởng tượng ra giúp cắt nghĩa làm sao mà có, mà sinh thành Cổ tích có tính cách lạc quan, tin ở con người, nhân bản tự tại Kết thúc cổ tích bao giờ cũng

là ở hiền gặp lành, gieo gió gặt bão Tức là nó bộc lộ quan niệm cho rằng sự thật nhất định sẽ thắng dối trá, cái thiện bao giờ cũng thắng cái ác; đồng thời

cổ tích ca ngợi sự thông minh, tài trí, sự ngay thẳng của những người lương thiện và phê phán những thế lực tàn ác Cổ tích như là một công cụ để đấu tranh, một phương tiện để góp phần vào việc giáo dục đạo đức, nhân cách con người Thấm nhuần tinh thần nhân đạo, cổ tích thường mơ tưởng đến một cuộc sống tốt đẹp hơn, khao khát sự công bằng xã hội

Giả cổ tích trong truyện ngắn đương đại nói chung, trong văn chương Hòa Vang nói riêng có thể hiểu là hình thức “bình cũ rượu mới” Nghĩa là những tác phẩm giả cổ tích là những tác phẩm dựa trên những mẩu chuyện cổ tích, huyền thoại xưa làm chất liệu để kiến tạo nên tác phẩm mới Vẫn là nhân vật ấy, vẫn những địa danh ấy nhưng các nhà văn bằng sự tài hoa của mình đã viết lại, viết tiếp cổ tích để tạo nên một cốt truyện đầy mới lạ và hấp dẫn Những con người, những địa danh, là sự lắp ghép từ nhiều “mảnh vỡ”, được đưa vào một môi trường mới và đã được khúc xạ nhiều Tuy nhiên, đó là sự lắp ghép có sáng tạo Những huyền thoại dân gian, cổ tích đã tồn tại trong đời sống của biết bao thế hệ, họ đón nhận và tin tưởng theo những nguyên mẫu

ấy Không bằng lòng với hiện thực đã có sẵn, lại thêm mối nghi ngờ của con người hiện đại trước thực tế xã hội, vì vậy mà cổ tích, huyền thoại đã được cắt nghĩa, lí giải lại Các tác giả tiếp nhận và khám phá những cổ tích ấy theo một

góc độ khác Ta vừa tìm thấy trong những nhân vật ấy khả năng biến hóa của một thế lực siêu nhiên, vừa tìm thấy những gì rất người, rất đời của họ trong mối quan hệ với thế giới xung quanh Ta cũng tìm thấy trong những địa danh

ấy có lớp sương mù hư ảo của cõi tiên, lại cũng tìm thấy những nét thân thuộc gần gũi như chính không gian chúng ta đang sống vậy Thực - mộng lẫn lộn trong những trang viết đầy lạ lẫm ấy Sự sáng tạo bằng hệ thống thi pháp hiện đại đã làm cho những cổ tích, huyền thoại mang màu sắc hiện thực, chuyên chở những thông điệp, tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Những giá trị xưa nay vốn được xem như những tiền đề nay lại được Hòa Vang lật ngược lại để xem xét, đánh giá Trong quá trình nhận thức lại ấy, tác giả đã mang đến cho độc giả bao phát hiện thú vị, mới mẻ và hơn thế là sự sâu sắc

Với dạng truyện ngắn viết lại các truyện cổ, các yếu tố của truyện cổ được phối trộn với những yếu tố hiện đại tạo nên một tác phẩm mới Nhân vật, cốt truyện, tình tiết đều được xử lí và đưa vào những môi trường mới Đôi khi, trái với kết thúc có hậu trong tích cũ, phần hậu truyện khiến người ta phải suy ngẫm khi nhân vật bộc lộ nỗi niềm hay tự bạch về những việc làm trong quá khứ, tác giả cũng lồng vào đó cách đánh giá của người đương thời về những yếu tố đã định hình Các nhân vật đều đối thoại hoặc độc thoại bằng ngôn ngữ hiện đại, với tư duy hiện đại Truyện giả cổ tích vừa tác động vào trí nhớ người đọc về những điều chưa biết, vừa khơi gợi trí tưởng tượng và cảm nhận mới của họ

Văn học Việt Nam đương đại là dòng chảy tiếp nối nguồn mạch văn học quá khứ trên nền hiện thực mới của dân tộc, của đất nước Giả cổ tích trong truyện ngắn đương đại không phải là một sự sao chép nô lệ mà là một bước tiếp nối, sáng tạo và bổ sung Các nhà văn, “chưa bao giờ như bây giờ

họ thấy cần phải tìm về dĩ vãng để vin vào những gì bất diệt đủ đảm bảo cho

ngày mai” [15, tr 54]

Nhà văn thường sử dụng những tác phẩm dân gian nổi tiếng để tiến hành cải biên, bằng cái nhìn hiện thực để thẩm định lại hình tượng nhân vật, tình tiết câu chuyện, nội dung tư tưởng trong những cổ mẫu để phản ánh hiện thực cuộc sống đương đại Hay nói cách khác, tác giả đã dùng chính truyền thống để phản tư truyền thống Điều này khiến các truyện ngắn giả cổ tích vừa có âm hưởng hồi cố lại, vừa có sự hướng vọng về thực tại Chính vì vậy

đã đem đến cho người đọc cảm giác vừa gần gũi, lại vừa mới mẻ, hấp dẫn

Như vậy, giả cổ tích trong truyện ngắn Hòa Vang chẳng những là phương tiện nghệ thuật mà còn là một phạm trù của tư duy nghệ thuật, có khả năng đem lại những nhận thức mới và nhiều khoái cảm thẩm mĩ lâu dài cho độc giả; là cách “lạ hóa” phương thức tự sự; mang lại gương mặt mới, ấn tượng cho văn xuôi đương đại Việt Nam

1.2 Hòa Vang - một hồn văn cổ tích

Có thể nói rằng, từ khi truyện ngắn Nhân sứ, Sự tích những ngày đẹp trời,… được trình làng thì cái tên Hòa Vang cũng bắt đầu nổi tiếng trên văn

đàn Ông là một trong số không nhiều những tác giả mà tên tuổi gắn liền với làn sóng mới trong văn học từ sau 1986 Ngay từ những bước đi đầu tiên, Hòa Vang đã nhanh chóng tạo cho mình một văn phong độc đáo, một lối viết tài tình và hết sức hấp dẫn

Trên mảnh đất văn chương nghệ thuật bao la, mỗi nhà văn từ trong ý thức đã chọn cho mình một “miền đất hứa” và họ dùng ngòi bút làm tay chèo đẩy con đò ý tưởng của mình vào mảnh đất đầy hứa hẹn ấy Hòa Vang cũng vậy Cây bút của Hòa Vang đã phủ lên toàn bộ hiện thực đời sống một bầu không khí huyền thoại, cổ tích khi nhà văn chọn phương thức giả cổ tích để sáng tác

Giả cổ tích, giả huyền thoại trong văn chương Hòa Vang không phải là điều mới lạ với độc giả bởi lúc ấy trên văn đàn nó đã hình thành nền một dòng

truyện ngắn - dòng truyện ngắn huyền thoại Đó là sự góp mặt của Võ Thị

Hảo với Hành trang của người đàn bà Âu Lạc, Nữ hoàng cô đơn, Y Ban với Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, Lê Minh Hà với Gióng, An Dương Vương,… Hòa

Vang đã gặp phải những trở ngại nhất định, đó là làm thế nào để “sáng tạo những gì chưa có” bởi nghệ thuật vốn không chấp nhận sự sao chép và cũng không đi theo lối mòn Và nhà văn, bằng tư duy nghệ thuật nhạy bén đã biến những cổ mẫu trong văn học dân gian thành những sản phẩm tinh thần của riêng mình một cách linh hoạt, độc đáo

Bước vào thế giới nghệ thuật truyện ngắn Hòa Vang, ta bắt gặp một thế giới cổ tích đầy mê hoặc Có thể nói rằng, sự gặp gỡ giữa Hòa Vang và

những truyện cổ tích là một cái “duyên kì ngộ” đến lạ lùng Hầu hết các

truyện ngắn của nhà văn đều có mặt của những cổ tích, huyền thoại, ca dao và

tục ngữ “Hạt bụi Hòa Vang” bay ngược về nguồn cội, lấy những huyền thoại,

cổ tích dân tộc làm đối tượng thẩm mĩ Lặng lẽ trở về vốn văn hóa truyền thống của dân tộc, ông “đánh thức trí tưởng tượng bị ngủ quên” bao thế kỉ qua

để rồi dựng nên một thế giới cổ tích sinh động và đa chiều

Trong hành trình bay ngược ấy, Hòa Vang đã tìm tòi và phát hiện để rồi lật ngược lại vấn đề, xáo trộn những thứ đã định hình mà giới nghiên cứu phê

bình gọi là “phản huyền thoại” Song Sự tích những ngày đẹp trời không đơn

giản chỉ dừng lại ở việc vợ chồng Sơn Tinh và Mị Nương sống hạnh phúc bên

nhau, Bụt mệt không đơn giản chỉ là Bụt lúc nào cũng ra tay cứu khổ cứu nạn

và cũng không phải Tấm chăm chỉ làm lụng nên Bụt động lòng thương,… Cứ thế, tác giả đưa người đọc đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác khiến ta phải chững lại và suy ngẫm Từ đó, người đọc tìm được những giá trị trầm tích cùng những ý nghĩa mới trong mê cung ấy của nhà văn Chính những lối viết

ấy đã tạo nên thành công cho sự nghiệp văn học của Hòa Vang

Hòa Vang sáng tác không nhiều Nhưng điều quan trọng là ông đã theo đuổi sự nghiệp văn chương đến cuối đời mình, giành được khá nhiều giải thưởng về truyện ngắn Sự nghiệp văn chương Hòa Vang chủ yếu trên hai thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn Những tác phẩm chính của ông gồm có các

tiểu thuyết: Tai quỷ (1993), Hiện tượng Hveya (2006), Năm tháng và mẹ (2006) và hai tập truyện ngắn Hạt bụi người bay ngược (2005) và Sự tích những ngày đẹp trời (2009) Ngoài ra còn có truyện ký Thầy Vũ (1982). Tác phẩm của Hòa Vang chủ yếu là mảng truyện khai thác cổ tích, huyền thoại Mảng đề tài này chiếm số lượng lớn trong sự nghiệp văn chương của ông Bên cạnh đó là mảng truyện hướng trực tiếp đến đời sống hiện đại Đó là những trang văn chất đầy những phức tạp của hiện thực xô bồ, những giá trị đạo đức đổ vỡ Nhưng dù viết về mảng đề tài nào thì niềm tin cổ tích vẫn tràn đầy trong những trang viết của nhà văn

Cùng dòng truyện ngắn huyền thoại với nhiều tác giả đương đại nhưng không sắc sảo như Lê Đạt, không gay gắt như Nguyễn Huy Thiệp, không nhẹ nhàng như Lê Minh Hà, mà văn phong Hòa Vang có cái trữ tình, hồn hậu của một tấm lòng tha thiết với đời; có cái nhẹ nhàng, đằm thắm của một hồn văn cổ tích và có cái hoài nghi của một con người đầy trăn trở trước những đổi thay của thế thái nhân tình Văn Giá gọi Hòa Vang là một “hồn văn cổ tích” bởi trong từng trang viết của ông, có sự tràn đầy của cái gọi là niềm tin

cổ tích Nhân vật của ông cũng gặp những khó khăn, trở ngại trên đường đời nhưng rồi lại được những thế lực siêu nhiên hoặc những con người bình thường giúp đỡ và vượt qua Các nhân vật tìm thấy hạnh phúc trong cuộc sống của mình, hoặc nhận ra những chân giá trị mới sau khi trải qua những biến động ấy Chính niềm tin cổ tích chi phối cách lựa chọn, miêu tả nhân vật, không gian, thời gian, tình huống Có thể thấy những yếu tố này trong các truyện cổ ít biểu cảm, thiên về tả và nhân vật được miêu tả thiên về ngoại

hình, hành động chứ không có diễn biến nội tâm Trong khi đó, những truyện

cũ viết lại, nhân vật đã được đề cập với những cá tính rất riêng và có đời sống nội tâm vô cùng phong phú Chính sự sáng tạo thêm nhiều yếu tố mới đó góp phần thể hiện ý tưởng nghệ thuật của chủ thể tự sự

Cũng bởi mang trong mình một hồn văn cổ tích nên có thể thấy lượng truyện ngắn của nhà văn được khai thác từ những cổ tích, huyền thoại xưa khá dày dặn Bởi vậy, bước vào thế giới nghệ thuật Hòa Vang, ta bắt gặp rất nhiều yếu tố kì ảo - đặc trưng của truyện cổ tích dân gian Đó là cơ sở thể hiện một quan niệm mới của nhà văn về thế giới, là sự mở rộng và chiếm lĩnh hiện thực hết sức sinh động

Thế giới nghệ thuật truyện ngắn Hòa Vang khá đa dạng về đề tài nhưng đều thống nhất ở phong cách nghệ thuật độc đáo đó là một hồn văn cổ tích

Sự hài hòa giữa trữ tình và triết lí, hiện thực và huyền ảo đã tạo nên những dấu ấn thẩm mĩ nhất định cho truyện ngắn của ông Bút pháp giả cổ tích cho phép nhà văn nhìn sâu hơn vào thế giới, tạo ra sự lạ hóa để thu hút người đọc

1.3 Sự tích những ngày đẹp trời – sự trở về với huyền thoại

Sự tiếp nhận văn học dân gian của văn học viết được xem như là quy luật của lịch sử văn học Vì vậy, tiếp thu chất liệu của văn học dân gian là hiện tượng phổ biến trong văn học viết Những tác phẩm văn học viết nổi tiếng, giàu tính dân tộc nhất, thường tiếp thu có sáng tạo nhiều chất liệu từ văn học dân gian

Văn học nghệ thuật khai thác đề tài quá khứ hay đề tài từ văn học dân gian là vấn đề không mới Rất nhiều nhà văn, nhà thơ đã lấy những đề tài cổ xưa làm cội nguồn cảm hứng cho sáng tác nghệ thuật của mình Đặc biệt là truyện ngắn sau 1986 có sự nở rộ của những đề tài lịch sử, dân gian như đã nói trên mà Trần Lê Bảo gọi là những “Liêu trai hiện đại” [8, tr 307] “Chưa bao giờ truyện ngắn lại tung tẩy và biến ảo như thời kì này” (Hoàng Minh

Tường) [8, tr 307] Tuy nhiên đó là những liêu trai hiện đại Việt Nam, phù hợp với tâm hồn dân tộc và có nhiều sự cách tân mới mẻ theo yêu cầu mới của đời sống văn học

Những tên truyện Huyền thoại thìa, Huyền thoại Rồng, Sự tích con lợn ống tiền, Sự tích những ngày đẹp trời,… đã làm cho tập truyện ngắn của Hòa

Vang trở thành một chùm huyền thoại, chùm cổ tích Mỗi tác phẩm ra đời như một “giấc mộng con” độc đáo, như một “đoản văn” của truyện ngắn đương đại, mang đến cho người đọc bao cảm nhận mới mẻ và thú vị

Tập truyện ngắn Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa vang gồm 19

truyện như những bài thơ Haiku nhỏ gọn chứa đựng nhiều tầng nghĩa sâu sắc Bao trùm lên 19 “đoản văn” ấy là một màn sương huyền thoại, cổ tích đậm đặc Ta có dịp gặp lại vị thần cai quản núi Tản Sơn Tinh, vị thần biển Thủy

Tinh, nàng Mị Nương xinh đẹp trong Sự tích những ngày đẹp trời, gặp Tấm dịu dàng hay Bụt nhân từ trong Bụt mệt, nàng Bân trong Áo độc… Tuy nhiên,

nhà văn đã hóa thân cho nhân vật của mình bằng cách rũ bỏ đi lớp xiêm y lộng lẫy của những bậc thần thánh, tiên vương để họ được sống như mình vốn

là như thế

Cái không khí huyền thoại, hơi thở cổ tích trong truyện ngắn Hòa Vang đôi khi làm người ta lạc vào trong cái u mê của những nẻo đường Cổ tích, qua ngòi bút của nhà văn được khúc xạ nhiều Tất cả đều được soi chiếu qua lăng kính huyền thoại Ông đã biết cách phối ghép các gam màu có thể nói là đối chọi nhau để tạo nên cảm giác mới lạ, cuốn hút Nơi cổ tích dân gian kết thúc là nơi truyện ngắn Hòa Vang bắt đầu Nếu trong cổ tích dân gian, truyền

thuyết Sơn Tinh Thủy Tinh dừng lại ở sự kiện Sơn Tinh cưới được Mị Nương

về làm vợ, còn Thủy Tinh hàng năm vẫn cứ dâng nước lên để đòi lại Mị Nương thì trong truyện ngắn của mình, Hòa Vang đã tiếp tục huyền thoại bằng sự kiện nỗi nhớ nhà của Mị Nương khi lấy chồng xa và nỗi niềm của

Thủy Tinh trong tình yêu Từ cuộc gặp gỡ không hẹn trước giữa Mị Nương và Thủy Tinh bên dòng suối nhỏ, nhà văn đã dựng lên một câu chuyện tình đầy cảm động Thủy Tinh là giọt mưa thu thánh thót ngoài hiên nhà Mị Nương,

cũng là giọt mưa thu thánh thót trong sự tích mà Hòa vang đã tạo tác (Sự tích những ngày đẹp trời) Hay như truyện ngắn Áo độc, rét nàng Bân được lưu

truyền trong dân gian có nguồn gốc từ việc nàng Bân đan áo cho chồng nhưng khi đan xong thì mùa đông rét mướt đã đi qua Trước tấm lòng của nàng Bân, như cảm động thấu trời, một đợt rét mới ùa về để chiếc áo ấy sưởi ấm cho người chồng nơi biên ải xa xôi Thế nhưng, nàng Bân trong truyện ngắn Hòa Vang lại không lo đan áo cho chồng mà lên trời chơi, do làm theo ý trời nên được trời ban cho một tấm áo rét gửi cho chồng,… Trong những truyện ngắn này, nhà văn liên tục đưa ra những phản đề làm tăng tính đối thoại Đây vừa

là cái nhìn mới mẻ của Hòa Vang, cũng là sự đánh giá của con người hiện đại

về những chuyện tưởng đã thuộc về lịch sử

Sự tích những ngày đẹp trời như một miền đất hứa mà ở đó cổ tích,

huyền thoại được phát lộ trong việc lựa chọn chủ đề, đề tài; trong không gian, thời gian nghệ thuật, trong nhân vật, cốt truyện, và cả ngôn ngữ, giọng điệu Hòa Vang đã thổi vào dòng văn của mình bao điều bí ẩn, bao cảm xúc huyền thoại Sử dụng chất liệu là những huyền thoại, cổ tích dân tộc, Hòa Vang đã khéo léo kết hợp với tư duy nghệ thuật hiện đại để tạo nên những huyền thoại mới Đó là sự hợp lưu giữa nguồn mạch dân gian và tinh thần hiện đại Sự đan cài giữa cổ tích và hiện thực đã làm mờ nhòe đi ranh giới giữa chúng “Nó tạo

ra cái không khí lạ nhưng nhẹ nhàng dễ khiến người ta thích bởi cái trời thực, trời mộng vẫn nao nao theo hồn ta” [15, tr 57]

Phong vị cổ tích đã mang lại cho Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa

Vang chất thơ nhẹ nhàng và thấm đượm chất trữ tình Đồng thời bao bọc các nhân vật bởi thứ không khí huyền hoặc, bí ẩn Thế giới trong tập truyện hiện

lên vừa trần trụi, nghiệt ngã; vừa gần gũi, bình dị, lại vừa thẳm sâu, mông lung,… Không - thời gian này đã khiến nhân vật được tồn tại ở nhiều thế giới khác nhau, nhiều cuộc đời khác nhau Điều này đã tạo nên sự luân chuyển nhiều điểm nhìn, đa dạng trong giọng điệu trần thuật, từ đó dẫn đến sự đa nghĩa cho tác phẩm

Cổ tích trong truyện ngắn hiện đại nói chung và Hòa Vang nói riêng đã cho thấy sự đổi mới của văn học trên nhiều bình diện Đó chính là sự mở rộng

đề tài phản ánh của văn học Nó là một hình thức đắc dụng giúp nhà văn đi sâu khám phá thế giới tinh thần hết sức trừu tượng khó nắm bắt của con người Hơn nữa, nó hướng người đọc đến thế giới tâm linh, đó là một vùng bí

ẩn nhưng được thừa nhận như một phần không thể thiếu trong cuộc sống của con người ngày nay

CHƯƠNG 2

SỰ TÍCH NHỮNG NGÀY ĐẸP TRỜI - DẤU ẤN CỦA

“FOLKLORE HIỆN ĐẠI”

2.1 Không gian nghệ thuật - sự phối kết thực và mộng

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, “Không gian nghệ thuật là hình thức

bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó” [5, tr.146] Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại cùng thế giới nghệ thuật

Nó là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống Như vậy, không gian nghệ thuật trở thành phương tiện chiếm lĩnh đời sống, mang ý nghĩa biểu tượng nghệ thuật Việc tổ chức không gian nghệ thuật trong tác phẩm luôn chịu sự chi phối và tác động trực tiếp từ quan niệm thời đại và yếu tố thể loại Bởi vậy mà

trong Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa Vang, không gian nghệ thuật là sự

phối kết thực và mộng để phù hợp với đặc trưng truyện ngắn giả cổ tích trong việc phản ánh những vấn đề của thực tại Không gian nghệ thuật trong tập truyện có sự đối lập nhưng đồng thời chúng cũng thống nhất với nhau Bởi đó

là các phương diện của không gian nghệ thuật, làm nên chỉnh thể của không gian truyện cổ tích

2.1.1 Không gian thực tại

Không gian hiện tại trong truyện ngắn Hòa Vang là không gian tồn tại khách quan ngoài cuộc sống; tức là không gian của sự sống, nơi diễn ra các hoạt động của con người Không gian thực tại, trước hết là không gian địa lí với những tên làng, tên sông, tên đất quen thuộc Đó là một dòng sông nơi

gắn liền với kí ức thuở biết nhớ, biết yêu của Mị Nương (Sự tích những ngày đẹp trời); đó là một cánh rừng xanh thẳm, nơi Thiết Cật bắt đầu mối tình tuyệt đẹp với Búp Chè Tiên (Lý ngựa bay); đó là công viên ngập tràn hoa lưu ly và

sự lãng mạn của mối tình Mây - Thụ (Quyền không điên); đó là Hồ Gươm nơi

những người Hà Nội sáng sáng vẫn tập thể dục, Không gian thực tại chính

là không gian của cuộc sống trần thế, được khúc xạ qua lăng kính người nghệ

sĩ Sự xuất hiện của những làng quê đem lại cho thế giới cổ tích hơi ấm nhân sinh, màu sắc dân tộc, dân dã Đây chính là bối cảnh chung được miêu tả trong những truyện ngắn này Mị Nương với căn nhà trên núi Tản, những tưởng rằng đó sẽ là nơi sống lí tưởng của nàng với Sơn Tinh Ấy vậy mà nàng

đã bỏ lại căn nhà, bỏ lại khung cửa sổ đầy những giọt mưa thu thánh thót để

bay ra với biển cả khôn cùng Biển chính là nơi trở về đích thực trong tâm hồn nàng sau bao nhiêu ngày tháng Trở về nơi ấy, nàng được sống thực nhất với lòng mình, là mình chứ không phải một Mị Nương ngoan ngoãn, nết na trong vai trò một người vợ Không còn là hình ảnh tưởng tượng, không gian tưởng tượng như trong truyện cổ tích nữa mà giờ là không gian cuộc đời, hình

ảnh cuộc đời nghĩa tình, thân thiết Trong ảo giác Hồng Ngọc, Kẻ đạo văn, Tâm hồn chó, lại là những bức tranh sáng ngời về tình người; ở đó, con

người biết sống vì nhau, sống cho nhau

Không gian thực tại trong tập truyện này còn là không gian nhỏ hẹp của những căn nhà Kiểu không gian này đã tạo điều kiện thuận lợi cho Hòa Vang khai thác triệt để cái hằng ngày của đời sống Đời sống thật của các nhân vật hiện lên cụ thể, sinh động, chân thật trong không gian riêng tư của chính mình Những biến cố, những sự kiện, những hành động, những suy nghĩ của nhân vật chủ yếu diễn ra trong không gian này Với không gian căn nhà, các nhân vật của Hòa Vang đã phải đối diện với biết bao mâu thuẫn trong chính bản thân Trong hoàn cảnh đó, sự cô đơn của nhân vật đã tạo điều kiện cho nó bộc lộ cái bản tính cốt yếu nhất Dưới mái nhà riêng với bốn đứa con, người quả phụ thường miên man trong những cảm xúc, những lo toan, suy nghĩ độc thoại nội tâm triền miên, âm thầm, chua chát “Cứ như là nếu vậy thì hóa ra tôi cốt tẩy rửa Anh thật sao?”, “Ôi cái cánh cửa nhà tôi, mở khép, mở khép thế đã

đủ chưa?”, [25, tr 193] Không gian ấy chìm vào cõi yên lặng khi về đêm và đôi khi cũng bị khuấy lên bởi những tiếng thở dài đến não ruột Trong truyện

Tâm hồn chó, căn nhà cũng là nơi bao phủ hạnh phúc và cả những đổ vỡ trong

cuộc sống vợ chồng của nhân vật Những đắm say ngày mới yêu giờ nhường chỗ cho những lời đay nghiến, gắt gỏng trong cuộc sống vợ chồng mà chị dành cho anh và kết thúc là chữ kí hằn như nét dao chém của anh trong lá đơn

li dị Có thể nói, không gian căn nhà là nơi thuận tiện để nhà văn phân tích

diễn biến tâm lí và quá trình suy tưởng của nhân vật sâu sắc nhất Dường như với Hòa Vang, những không gian ấy tuy nhỏ hẹp nhưng chứa đựng trong nó

là cả một hiện thực lớn lao của cuộc sống mới

Đặc biệt là sự xuất hiện khá nhiều lần của hình ảnh con đường trong tập truyện ngắn này Con đường như một vùng cấm địa mà Từ Trang không được phép bước vào đó bởi biết bao nguy hiểm đang chờ đợi Cái ranh giới đó, hễ bước qua là dường như nhận về mình tai họa Bởi vậy mà suốt truyện ngắn

Gióng chắn, hình ảnh con đường là một nỗi ám ảnh lớn đối với cô bé Cái

gióng chắn chính là hàng rào bảo vệ nó khỏi nguy hiểm Nhưng rồi một chiều,

cô bé đã lao ra lòng đường đầy xe cộ để cứu búp bê Tóc Vàng Hành động tự phát ấy khiến Trang đã vượt qua cái giới hạn của bình yên để đối mặt với những bất trắc và trưởng thành hơn Con đường trong đêm trăng cũng là con đường mang đến hạnh phúc cho nhân vật hư ảnh trong tác phẩm cùng tên Đêm ấy, trăng sáng lắm, độc bước trên con đường vắng đêm dài, hư ảnh đã gặp cô gái mù Khi cả hai đang trong tình cảnh tuyệt vọng về sự tồn tại của mình, họ đã gặp nhau, yêu nhau và trở thành vợ chồng Niềm hạnh phúc nhỏ

bé, giản dị ấy đã cùng lúc cứu vớt hai con người, hai cuộc đời bất hạnh Hình

ảnh con đường trong tập Sự tích những ngày đẹp trời là một thức nhận của

nhà văn về không gian Con đường vừa là hình tượng cụ thể, vừa mang ý nghĩa biểu trưng thể hiện tư tưởng của nhà văn

Trong truyện cổ tích dân gian, không gian cung điện lộng lẫy, tráng lệ

ít xuất hiện mà không gian làng quê, không gian đời sống giữ vị trí chủ đạo Ảnh hưởng từ những cổ mẫu, trong truyện ngắn Hòa Vang cũng ít thấy không gian cung đình xa hoa, có chăng cũng chỉ xuất hiện thoáng qua Không gian thực tại trong tập truyện ngắn hiện lên gần gũi, bình dị với hình ảnh con người cũng thân thuộc trong cuộc sống thường nhật Kiểu không gian này luôn được đặt trong mối quan hệ với đời sống bởi vậy nó mang trong mình sức chứa lớn

Trong không gian ấy, hiện thực cuộc sống được khơi mở, làm hiện ra trước mắt ta những hiện thực nghiệt ngã nhưng không kém phần xúc động Không gian thực tại góp phần quan trọng trong việc giúp tác giả nhìn nhận và khái quát hiện thực thời đại

2.1.2 Không gian huyền thoại

Đặc điểm chung của không gian trong truyện cổ tích là mô hình ba giới, ba tầng, ba cõi: thiên đình, trần gian và địa ngục với thần linh, người và

ma quỷ Ở đó, con người có thể tự do đi lại trong ba cõi mà ít gặp chướng ngại vật nào Không gian huyền thoại là đặc trưng của không gian truyện cổ tích Và nay, không gian ấy lại một lần nữa xuất hiện trong các truyện ngắn đương đại

Bước vào thế giới Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa Vang, người

đọc như lạc vào một thế giới hão huyền Dù không chất đầy trăng, tràn đầy mộng nhưng cái lớp sương mù hư ảo như vẫn bảng lảng quanh đây Không gian ở đây được khắc họa đa dạng, phong phú, đan xen giữa các mặt đối lập:

ảo - thực, hiện hữu - hư vô, trên cao - mặt đất - cõi âm; có cả các kiểu không gian tâm trạng, không gian ước mơ, hồi tưởng, khát vọng Tất cả đã làm thành một thế giới muôn màu sắc, luôn vận động và biến ảo

Trăn trở, hoài niệm về quá khứ nên không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Hòa Vang là không gian cổ xưa mang màu sắc kì ảo Ta bắt gặp nhiều

nhất trong Sự tích những ngày đẹp trời là hệ thống không gian phi thực của

thế giới thiên đình, thủy cung, hay chùa đền,… - nơi ở của những bậc thần thánh Không gian thủy cung - nơi ở của chàng Thủy Tinh đầy những nước, những sinh vật biển như Cá ngựa, Thuồng luồng, Ba ba,… và cả những loài thủy quái sinh sống “Dưới nước là những điệu múa huyền ảo của Rắn biển nương theo nhịp sóng uốn, của Sứa tha thướt xiêm váy mỏng tang và của trăm ngàn loài cá tôm lấp lánh muôn hồng ngàn tía, bơi lội, reo vui trên nền ánh

sáng hắt từ dưới lên của hàng trăm Trai sò mở miệng phơi ngọc tỏa hào quang lung linh” [25, tr 199] Nơi ngàn năm sóng vỗ ấy, chàng Thủy Tinh si tình đã thương nhớ, ấp ủ tình yêu với Mị Nương trong sự chờ đợi Cũng chính nơi ấy,

Mị Nương tìm đến với lòng biển xanh thẳm để một lần được sống là mình khi

đã thoát khỏi sự u huyền, trầm mặc của núi Thủy cung cũng là nơi Cụ Rùa ngàn tuổi, nơi Cá Chép ra đi để lên bờ rũ bỏ những bộ vảy óng ánh bảy sắc cầu vồng dát lên hình Rồng với khát vọng tạo nên một con vật đẹp nhất Như vậy, không gian thủy cung cũng là một trong những kiểu không gian huyền thoại làm xuất hiện những tình tiết kì ảo, hoang đường giúp tăng thêm tính cổ tích cho truyện ngắn

Không gian thứ hai là thiên đình - nơi ngự trị của Ngọc Hoàng, của các bậc thần tiên Đó là một chốn bồng lai đầy những mây ngũ sắc, những ngôi sao sáng chói, những tiếng sấm rền vang của Thiên Lôi,… Không gian cõi niết bàn là một thế giới huyền thoại phiêu linh, đậm chất tây du Chốn an bằng cực lạc, thế giới tinh thần siêu thoát, thanh khiết và lí tưởng dành riêng cho những vị Phật, những đấng tối cao đó gợi lên cảm giác vừa thiêng liêng vừa rùng rợn “Ngoài cửa thiên đình chỉ thấy một dạo hào quang ngũ sắc vút

đi, tua nhẹ như tơ trong ngó sen khi ngắt bẻ, kéo ra, phơ phất” [25, tr 71].Bầu khí quyển này mang đến cho độc giả những hiệu ứng thẩm mĩ mới lạ, gần đấy mà lại xa đấy Nó gợi lại bầu không khí cổ tích trong văn học dân gian

Không gian huyền thoại thứ ba là không gian đêm trăng khi mà nhân

vật Y trong Hư ảnh chìm vào để rồi không còn ai nhận ra Y nữa bởi Y tồn tại

trong tâm thế của một con người - hư ảnh Hình ảnh dòng sông trong đêm trăng sáng lóa, nơi cô gái mù trầm mình cũng là một không gian hư ảo Trăng

là hình ảnh trở đi trở lại nhiều lần trong tập truyện này Trăng soi rõ khung cửa sổ nhà Thiết Cật, nơi chú ngựa thần Pêgazơ hạ cánh, mang cảm hứng thi

ca đến cho con người (Lý ngựa bay) Trong ánh sáng bồng bềnh của trăng,

mênh mang của nước, chàng hư ảnh đã cứu cô gái mù thoát khỏi ý nghĩ dại dột muốn chết để quên hết sự đời Đêm trăng dưới ngòi bút Hòa Vang bỗng trở nên lung linh, gợi lên không khí nửa hư nửa thực như trong mộng

Như vậy, ba kiểu không gian trên đặc trưng cho truyện ngắn giả cổ tích với sự đan xen của nhiều yếu tố kì ảo Hầu hết truyện ngắn Hòa Vang trong tập truyện này đều đặt sự kiện trong không - thời gian quá khứ huyền ảo Thế giới cổ tích, huyền thoại từ ngàn năm nay lại được đánh thức Những hình thức không gian trên không tồn tại trong thực tế nhưng nó tồn tại trong ý thức, trong quan niệm của con người và mang tính chất biểu trưng Chính không gian nghệ thuật mang tính phiếm chỉ không xác định này là một thủ pháp nghệ thuật quan trọng của Hòa Vang Nó có tác dụng cách li không gian thực tại và không gian câu chuyện để nhà văn dễ bề hư cấu; đan xen yếu tố kì ảo vào nhằm tạo ra những chân trời mới mẻ kích thích trí tò mò của người đọc Không gian kì ảo chính là quan niệm về tính nhiều tầng của thế giới có thiên đình, có thủy cung, có âm phủ,… Đây là kiểu không gian đặc trưng trong truyện ngắn đương đại Việt Nam nói chung Con người khi đặt vào một thế giới siêu thực sẽ bộc lộ nhiều góc khuất mà cuộc sống thường ngày khó có thể nhận ra

Không gian thực tại giúp con người tồn tại và tỉnh ngộ nhưng không gian kì ảo lại giúp con người nuôi dưỡng những khát vọng đẹp đẽ, làm thức dậy những giấc mơ Không gian cổ tích, huyền thoại đã làm nên đặc trưng cho truyện ngắn Hòa Vang Lạc vào thế giới nghệ thuật của nhà văn, người đọc được sống trong một không gian đầy mộng mị Ông đem không gian ấy đến với thế giới hiện đại để con người tìm về thời quá vãng đã qua Nhờ có không gian đầy mộng ảo này mà con người như được trôi lạc giữa miền hư

ảo, huyền hoặc để được lắng lại, suy nghĩ; tìm lại chính mình

Như vậy không gian nghệ thuật trong Sự tích những ngày đẹp trời của

Hòa Vang được khai thác ở nhiều chiều kích: từ không gian hẹp đến không gian rộng, từ không gian cõi âm đến không gian sự sống, từ không gian bị lãng quên đến không gian suy tư của tác giả,… Tất cả đã đưa người đọc vào một thế giới nghệ thuật rất riêng của nhà văn Hai loại không gian thực và

mộng trong Sự tích những ngày đẹp trời luôn tồn tại, đan xen vào nhau Sự

tồn tại của không gian này không tách rời không gian kia và ngược lại Thông qua đó, tác giả bộc lộ quan điểm về một thế giới đa chiều; có chiều sâu của thế giới tâm linh, có sự phức tạp của cuộc sống hiện tại Sự phối kết không gian thực và mộng trong truyện ngắn Hòa Vang thật tự nhiên, không gian cổ tích được đặt cạnh bên không gian đời thực Nhân vật đi từ không gian cổ tích sang không gian đời thường Sự đối lập, đan xen giữa hai kiểu không gian trên giúp độc giả tránh cách nhìn đơn giản, một chiều về con người dù chỉ là con người trong những chuyện xưa tích cũ Con người cũng cần có tình yêu, cần được chia sẻ, cảm thông; cần được thỏa mãn những nhu cầu bức thiết trong cuộc đời Không gian nghệ thuật - đó là phương tiện để chuyển tải những quan niệm của nhà văn về thế giới, về con người Mỗi kiểu không gian

có một tác dụng khác nhau làm cho nhân vật được soi chiếu từ nhiều góc độ; tạo nên điểm nhấn từ những diễn biến tâm lí, mâu thuẫn giằng xé trong nội tâm nhân vật

2.2 Thời gian nghệ thuật - sự phối trộn đương đại và quá vãng

Thời gian nghệ thuật, theo như Từ điển thuật ngữ văn học, “là hình

thức nội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó” [5, tr 322] Thời gian nghệ thuật có thể đảo ngược, quay về quá khứ; có thể vượt tới tương lai xa xôi; có thể dồn nén trong một khoảng thời gian dài trong chốc lát, lại có thể kéo dài cái chốc lát thành vô tận Nó gắn liền với tổ chức bên trong của hình tượng nghệ thuật Trong thế giới nghệ thuật, thời gian nghệ thuật

xuất hiện như một hệ quy chiếu có tính tiêu đề được giấu kín để miêu tả đời sống trong tác phẩm, cho thấy đặc điểm tư duy của tác giả

Nếu như trong tập truyện ngắn Sự tích những ngày đẹp trời, không gian

nghệ thuật được xây dựng là không gian thực tại và không gian huyền thoại thì tương ứng với kiểu không gian ấy là thời gian hiện tại và thời gian hư vô

2.2.1 Thời gian hiện tại

Hiện tại là những gì thuộc về hôm nay Tuy nhiên, vì là truyện giả cổ tích nên hầu hết các tác phẩm đều được đặt trong không gian và thời gian quá khứ Nhưng nó vẫn được soi sáng dưới lăng kính hiện tại Điều làm nên tính chất giả cổ tích của loại truyện này chính là yếu tố thời gian - thời hiện tại Cảm giác về thời hiện tại được vật chất hóa qua không gian Bên cạnh đó, nó còn thể hiện trên lớp vỏ ngôn ngữ nửa cổ nửa kim Song có lẽ cảm giác về thời hiện tại rõ nhất là do sự biến hóa của hình tượng nhân vật Các nhân vật trong truyện được nhìn nhận ở góc độ khác so với truyền thống

Việc xác định thời gian bằng cách đưa trực tiếp người kể chuyện vào cùng với diễn biến hành động và tâm lí nhân vật đã khiến khoảng cách thời gian và không gian giữa người kể và thế giới trong truyện được hòa làm một:

“Sao Bụt lại đến nỗi thế kia? Nằm bẹp dưới một gốc Tùng Bách chết khô sát

mí một hồ nước trong vắt, áo quần lấm láp, đôi hài mòn vẹt thủng hở cả gót chân, hơi thở hổn hển, mắt lờ đờ, tay quờ quạng mấy cụm lá sống đời đưa lên miệng nhấm nháp” [25, tr 71] Nhưng trong khi người đọc đang chìm đắm trong thế giới huyền thoại với những Bụt, những Thiên Lôi, thì nhà văn đột ngột kéo họ trở về hiện tại bằng sự xuất hiện bóng dáng người kể chuyện với những quan điểm, đánh giá, lí giải đầy tính triết lí của con người hiện đại:

“Nghiêm khắc nhưng không được thô lậu dữ ác, khuyến thiện trừng tà với người đồng sự chứ không phải là tận hận tuyệt diệt như quân hằn quân thù” [25, tr 71] Hay nhà văn đề cập đến những câu chuyện hiện thực cuộc sống:

“Có kẻ bị anh em ruột của mình trút sạch, nẫng sạch cả cơ nghiệp, vợ con

Có người phải ngồi nhặt cả đời một ngọn núi trộn lẫn những hạt vàng sự thật

và những vụn thau dỏm giả, mà lại còn bị bịt mắt buộc chân nữa kìa” [25, tr 76] Như vậy, nhà văn hướng đến việc hiện tại hóa và thực tại hóa quá khứ Cái ranh giới giữa cõi hư và cuộc đời thực tại hoàn toàn bị xóa bỏ Quá khứ như được ngưng kết ở hiện tại Sự xuất hiện của thời gian hiện tại trong truyện ngắn đã đem lại những ý nghĩa sâu sắc và bất ngờ cho cái hiện thực cổ xưa Chuyện đã qua không hoàn toàn thuộc về quá khứ mà nó mang một chiều sâu của hiện tại Trong dòng chảy thời gian, dường như quá khứ, hiện tại và tương lai không có một sự chuyển tiếp nào, tất cả dường như đều đồng hiện trong một khoảnh khắc, đó là khoảnh khắc của hiện tại Chuyện của hôm qua mà như chuyện của hôm nay Ta không còn thấy bóng dáng râu tóc bạc phơ xa xưa của Bụt nữa mà tất cả đã tan hòa giữa dòng chảy miệt mài, ấm nóng của cuộc đời

Người đọc dễ dàng nhận thấy trong một số truyện ngắn Hòa Vang, thời gian được tính theo khắc hay thời gian không xác định rõ (“ngày ấy”, “ngày xửa ngày xưa”, ) mang đặc trưng của thời gian huyền thoại Kể về thời xa xưa, nhưng người đọc vẫn nhận thấy hơi thở, bước đi của thời gian hiện tại Người đọc cảm nhận được điều đó là nhờ những nhân vật của cổ tích, huyền thoại nhưng hiện lên với những cá tính rất người, rất đời, như những con người ta gặp trong cuộc sống thường ngày Nếu như trong cổ tích dân gian,

thời gian hư vô giữ vai trò chủ đạo thì trong Sự tích những ngày đẹp trời, thời

gian thực tại đã trở thành cái nền của câu chuyện kể Ở đó, cuộc sống vẫn diễn ra như thường ngày với những niềm vui nhỏ bé, bình dị, với bao lo toan,

bộn bề Huyền thoại Rồng kể về lịch sử hình thành loài Rồng, nhưng thực ra

là để nói về đám rước trái tim con người, ca ngợi khát vọng của con người

Huyền thoại thìa, cũng kể về quá khứ ra đời của chiếc thìa thiêng, nhưng nhà

văn đã khéo léo lồng vào đó câu chuyện của hiện tại, đồng thời nói lên suy nghĩ của mình khi trên tay mình cầm chiếc thìa của một thời ấy

Cùng với không gian chật hẹp là căn nhà như ở trên đã nói, thời gian trong một số tác phẩm trong tập truyện này cũng có nét đặc biệt, đó là sự trở

đi trở lại của những đêm tối Đêm tối gắn liền với những nỗi buồn, những trăn trở về cuộc mưu sinh Người quả phụ tìm về với quá khứ, với những hồi

ức của mình về người chồng đã chết Đêm tối chứng kiến người quả phụ khóc

vì nhớ chồng, thương con; trằn trọc, đau đớn cho cảnh mẹ góa con côi Thời gian có thể cướp đi chồng chị nhưng làm sao có thể tước bỏ những kỉ niệm và hình ảnh về anh khi chúng đã ăn sâu trong kí ức của người đàn bà ấy Nhưng khoảng trống anh để lại trong cuộc đời chị đã được lấp đầy bởi “một người đàn ông đẹp, giàu, không đậy điệm ham muốn chinh phục nhưng rất biết cung cách” [25, tr 193] Khép lại những chuỗi ngày đau đớn lại mở ra chuỗi ngày hạnh phúc khi người quả phụ mong ngóng ông khách nọ đến gõ cửa mỗi đêm

“Đêm ấy, tôi áp chiếc nhẫn cưới, thầm thì xin lỗi anh Nước mắt tự nhiên ứa

ra Rồi tôi thấy tay mình, kéo vạt áo mình, chùi, quệt rõ nhanh, vì lại có tiếng gõ cửa” [25, tr 193] Tiếng lòng người đàn bà lại thổn thức khi cánh cửa

hé mở Đó là khoảng thời gian có ý nghĩa thứ hai trong cuộc đời người quả phụ Tình yêu trong con tim chị lại trỗi dậy, nó đã tìm được bến đỗ riêng cho

mình (Sẹo nhẫn) Đêm còn là nơi ẩn chứa biết bao trắc trở, bao chuyện không

may có thể xảy ra bất cứ lúc nào trong cuộc sống Đó là đêm mà hư ảnh tìm ra

sự thật về vụ dấu sắc đã đẩy anh vào cảnh lang thang, thông qua cuộc đối thoại giữa ông giám đốc và con gái Đây cũng chính là khoảng thời gian mà

hư ảnh làm biết bao nhiêu việc có ích cho đời: kêu gọi những tên cướp ra đầu thú, cứu được mạng sống của cô gái mù Trăn trở về cuộc đời mình, Y đi mông lung trên con đường vắng đêm dài “Hóa ra, con người đã không thể sống yên sau khi trả oán phục hận đã đành Chẳng nhẽ vẫn không thể sống

yên sau khi đã làm nhiều việc tốt vậy sao?” [25, tr 111] Nỗi đau quặn thắt trong lòng, trong tim Y bởi Y nhầm tưởng rằng sau khi đã trả oán phục hận sẽ

là những ngày tháng sống thanh thản Nhưng cuộc sống không như mong đợi,

Y vẫn phải đối mặt với những dằn vặt, trăn trở Trong đêm tối, con người đã dâng hiến cho muôn loài trái tim của mình như chàng Đankô dũng cảm Khi tất cả đã bất lực, con người đã không màng đến sự sống của mình, ra tay cứu vớt sự sống của muôn loài Giữa đêm đen, trái tim con người tỏa ra ánh hồng

ngan ngát, sưởi ấm cho tất cả (Huyền thoại Rồng) Cũng vào một đêm trăng

sáng vằng vặc, chú ngựa thần Pêgazơ đã hạ cánh bên khung cửa sổ nhà Thiết

Cật và làm thay đổi cuộc đời của anh (Lý ngựa bay) Đặc biệt là đêm tối trong Quyền không điên Ngọn lửa bừng bừng cháy bởi bàn tay người cha điên đã rẽ

cuộc đời Hoài sang một hướng khác Cuộc đời nó từ đây là một chuỗi những đau khổ và bất hạnh Hoài đã thoát khỏi cái mả điên truyền kiếp nhưng lại mất cha, mất mẹ, phải chịu cảnh côi cút Định mệnh kinh khủng đã bắt nó chỉ được chọn một trong hai khả năng hoặc điên hoặc cháy nửa người Có thể nói

đó là đêm định mệnh đối với cuộc đời Hoài

Đêm tối gắn liền với những suy nghĩ, trăn trở, dằn vặt và cả những thay đổi trong cuộc đời nhân vật Đó là khoảng thời gian yên tĩnh, con người cô độc ngẫm nghĩ về cuộc đời Đêm tối là lúc mà mọi suy nghĩ, nỗi niềm của con người lắng đọng lại, cuộc sống đi vào chiều sâu của nó, con người đối diện với chính mình, sống thật với mình nhất Lắng nghe bước đi của thời gian, con người có những nghiệm suy sâu sắc về cuộc đời

Như vậy, tất cả đều được quy về hiện tại, nơi cuộc đời thực với những con người bằng xương bằng thịt Nhà văn thường quay về quá khứ, lướt qua những năm tháng trong cuộc đời của nhân vật và chỉ dừng lại ở những thời điểm, những giai đoạn có ý nghĩa nhất Hiện tại ấy không bị lấp đi trong quá

khứ, cũng không bị mờ đi vì ảo ảnh của tương lai mà hiện ra rõ ràng hơn, cụ thể hơn, sinh động và sâu sắc hơn, vì mang theo cả cái chiều dài và bề sâu thăm thẳm của quá khứ, hiện tại và tương lai cộng lại Hiện tại nơi diễn ra các

sự kiện với tính chất đa dạng, phong phú của nó gắn liền với việc khám phá thế giới bên trong, thế giới tâm hồn nhân vật, giúp nhà văn thể hiện quan điểm của mình trước hiện thực cuộc sống

2.2.2 Thời gian hư vô

Cùng với không gian thì thời gian là thế giới con người tồn tại, con người cảm thấy vị trí và số phận của mình trong đó Thời gian hư vô được sử dụng để làm nổi bật cảm giác của con người trong một thế giới ảo

Thông thường, thời gian trong truyện cổ tích là phi thời gian với những thời điểm phiếm chỉ như “ngày xửa ngày xưa , ở một làng nọ”; “ngày ấy”; “kể

từ hôm ấy”,… dẫn dụ người đọc vào một thế giới xa xôi, mơ mộng Ở đó, nhân vật chưa có ý niệm về hiện tại, vì vậy cũng chưa có ý niệm về tương lai

và quá khứ Kiểu thời gian phiếm chỉ ấy xuất hiện ở nhiều truyện ngắn của

Hòa Vang như Sự tích những ngày đẹp trời, Tổ tông truyền, Bụt mệt, Huyền thoại Rồng, Huyền thoại thìa, Sự tích con lợn ống tiền,… Hòa Vang đã dựng

lại một dòng thời gian quá vãng, không có trong kí ức mọi người Quay về quá khứ để tìm lại những trầm tích, cổ mẫu của dân tộc nhưng nhà văn không tìm thấy một niềm tin trọn vẹn ở đó mà thường trực trong lòng là những hoài nghi, trăn trở “Thuở ấy thật êm đềm đến mức sau này người ta cứ nghĩ rằng

nó chưa bao giờ có, nó chỉ là sản phẩm của bịa đặt hay những giấc mơ” [25,

tr 81] Như vậy, nhà văn đã hư cấu lên một khoảng thời gian gắn với những đối tượng không có thực để bình phẩm, đánh giá Trở về thuở hồng hoang ấy, trái đất chỉ là một cõi hỗn mang, tưởng như không có thời gian Thời gian như

bị đóng khung trong những cổ tích, huyền thoại thuở khai thiên lập địa

Hòa Vang đã làm sống lại thời gian quá khứ qua những hoài niệm Thủy Tinh luôn trong tâm trạng hối hận tại sao ngày ấy mình không đủ bình tĩnh, khôn khéo như Sơn Tinh Hình ảnh Mị Nương sau bức rèm khiến chàng bao đêm không ngủ và đám rước dâu ngày ấy luôn trong tiềm thức của chàng,… Cứ như vậy, Thủy Tinh sống trong những hoài niệm về Mị Nương, những kỉ niệm mà chàng cố gắng quên đi nhưng rồi bỗng chốc lại ùa về Nhớ

Mị Nương nhưng chàng không đủ can đảm cất bước đi tìm nàng Để rồi, chàng lại tìm đến con suối nhỏ đầu nguồn mong một lần gặp lại người xưa Bụt cũng sống trong hối hận bởi ngày ấy Bụt quá nhân từ, độ lượng trước nỗi đau con người đến nỗi sức lực suy kiệt, lực bất tòng tâm Bụt càng nhân từ, độ lượng, con người càng không chịu lao động, chỉ gặp tí khó khăn là đã lầm rầm khấn Bụt giúp đỡ Nhưng hồ nước mắt của con người biết đến khi nào vơi cạn? Con người biết đến khi nào thôi không gặp những khó khăn trong cuộc đời? Bởi vậy, một khi Bụt đã sức cùng lực kiệt thì “con người phải biết tự vượt qua tiếng khóc ấu trĩ của chính mình mới mong tìm được hạnh phúc” [25, tr 80]

Thời gian trong truyện cổ tích thường được sắp xếp theo diễn biến hành động của nhân vật chính Nó chậm chạp hay gấp gáp là do động thái của nhân vật này Nhưng với truyện giả cổ tích của Hòa Vang, thời gian có sự đan xen giữa quá khứ, hiện tại và tương lai theo diễn biến tâm trạng của nhân vật Chính vì vậy mà kết cấu truyện ngắn bị xáo trộn, đứt đoạn, phi tuyến tính Nhiều khi đang kể về thời hiện tại, nhân vật lại quay trở về quá khứ, để kể lại

những hồi ức mình đã trải qua (Sự tích những ngày đẹp trời, Sẹo nhẫn, Quyền không điên) Cùng với việc nhận thức sâu sắc về cái hiện tại, các nhân vật

cũng luôn đặt mình trong dòng chảy thời gian với các chiều hôm qua và ngày mai Đó là sự nối dài từ quá khứ cổ tích đến hiện tại của cuộc sống đời thường Quá khứ như hội tụ trong hiện tại và hiện tại như gợi lại những hình

ảnh của quá khứ Ở đây hiện tại và quá khứ soi sáng cho nhau, tạo nên sự cộng hưởng về cảm xúc và ấn tượng cho người đọc Hoài vãng về một thời gian không cụ thể, không có trong tiềm thức của mỗi người, nhà văn dựng lên một kiểu thời gian siêu thực tại nhằm đánh thức người đọc nhận thức lại Nhưng dù là thời gian siêu thực, hư vô đi chẳng nữa thì nó vẫn ẩn chứa những hình ảnh thực của cuộc đời

Cùng với không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Hòa Vang là phương tiện để chủ thể tự sự thể hiện mối quan hệ cụ thể giữa nhân vật và hoàn cảnh Không gian và thời gian trở thành hình thức, môi trường tồn tại của nhân vật; qua đó, nhà văn thể hiện tư tưởng, tình cảm của mình Sự phối trộn thực - mộng trong không gian; đương đại - quá vãng trong

thời gian đã làm nổi bật tính giả cổ tích trong Sự tích những ngày đẹp trời

2.3 Hình tượng nhân vật “quen mà lạ”

Đối với văn học, con người vừa là điểm xuất phát, vừa là đối tượng khám phá chủ yếu; vừa là cái đích cuối cùng; đồng thời cũng là điểm quy chiếu, là thước đo giá trị mọi vấn đề xã hội, sự kiện và biến cố lịch sử Con người được nhìn ở nhiều vị thế trong tính đa chiều với những mối quan hệ với lịch sử, gia đình, xã hội và cả với chính mình Vì vậy, hình tượng nhân vật đã

có nhiều thay đổi so với truyền thống Không thần thánh hóa con người, Hòa Vang đưa họ trở về với cuộc sống thường nhật với những giá trị đời thường

2.3.1 Nhân vật - con người và hư ảnh

Thế giới nhân vật trong Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa Vang đậm

màu sắc kì ảo Có những nhân vật thực, là những con người bình thường nhưng lại sở hữu những năng lực kì lạ, thậm chí siêu phàm và thế giới loài vật cũng biết nói tiếng người

Hẳn người đọc không quên nhân vật Y trong Hư ảnh Y, sau khi bị mọi

người ruồng bỏ, đuổi đi, đã biến thành một con người hư ảnh mà không ai có

thể nhìn thấy Điều này đã giúp anh ta đi lại tự do trong những nhà hàng, khách sạn, trong nhà máy làm việc của mình,… làm những việc mà anh ta

cần Hay đó là nhân vật Thiết Cật (Lý ngựa bay) có khả năng nhìn thấy con

ngựa Pêgazơ thiên thần đậu bên khung cửa sổ, lại chém đứt đôi cánh của chú ngựa thần Đặc biệt là hai đứa con của Thiết Cật, dù xuất hiện rất ngắn ngủi nhưng khi sinh ra và mất đi đã gắn với những điều kì lạ, hoang đường Hai đứa trẻ suốt ngày cưỡi lên lưng chú ngựa Pêgazơ rong chơi, xa có gần có Chúng lại biến thành hai bông hoa sen giữa hồ, mãi mãi không bao giờ lụi tàn Phải chăng, sự hóa thân thành bông sen kia chính là hiện thân của cái

đẹp, cái thanh cao không muốn vấy bụi trần khổ đau? Ông chủ quán (Sự tích con lợn ống tiền) lại có khả năng nghe và nói chuyện với những con vật trong

nhà mình,… Những truyện trên đều kể về con người trần tục đời thường nhưng lại có những năng lực kì lạ

Bên cạnh đó cũng có những nhân vật lạ thường, có diện mạo kì quái

như người cao lớn, lại có người bé như hạt đậu (Tổ tông truyền) Thế giới loài

vật cũng đầy quyền năng và kì lạ Đó là hình ảnh của những con vật biết nói tiếng người; cũng có suy nghĩ, hành động, biết giúp đỡ con người Thế giới loài vật ta thường gặp trong truyện cổ tích dân gian ấy nay lại có mặt trong những trang văn của Hòa Vang; tạo nên thế giới nhân vật đa dạng, phong phú

Trong tập truyện, vẫn có những con người bình dị giữa đời thường Anh trai Vũ tuy tật nguyền nhưng lại có tâm hồn trong sáng, giàu yêu thương, khao khát được yêu thương và đặc biệt dám vượt lên tật nguyền để sống có ích Đồng thời có sự xuất hiện của những nhân vật không tên: cô gái mù, Y, ông chủ quán,… mang đậm màu sắc cổ tích dân gian Những nhân vật vô danh ấy cũng như những anh khoai, chàng mồ côi,… trong những câu chuyện

cổ mà bà và mẹ thường hay kể Tuy nhiên, những con người ấy trong truyện Hòa Vang lại có tính cách rõ ràng, có những diễn biến tâm lí phức tạp Trong

thẳm sâu tâm hồn nhân vật Y luôn có những mâu thuẫn giằng xé giữa việc chấp nhận thực tế hay phải lấy lại danh dự; giữa sự im lặng hay dùng hư ảnh của mình đứng ra giúp đời,… Và Y đã khóc, đã gục bên chậu Hoàng Lan bởi đau đớn, bởi không thể tìm ra con đường đi cho mình Nhưng rồi, con người thật trong Y trỗi dậy, Y đã làm biết bao nhiêu việc có ích giúp đời Sự ra đi của Y ở cuối truyện cũng là sự khẳng định khát vọng muốn trở về cuộc sống thực của mình, muốn khẳng định mình luôn tồn tại trong tâm thế của một người thực, một con người bằng xương bằng thịt

Trong truyện còn có sự xuất hiện của người tốt như những bậc thánh nhân đã cứu vớt cuộc đời bao người khi họ lâm vào cảnh khốn cùng Đó là sự xuất hiện của Thiết Cật đã giúp đỡ Búp Chè Tiên thoát chết Rồi hai người

thành vợ thành chồng, sống cuộc đời hạnh phúc (Lý ngựa bay) Đó là cô gái

đưa trứng giúp ông già trở nên giàu có nhờ kinh doanh gà và trứng gà Hay sự

xuất hiện của người đàn ông trong Sẹo nhẫn đã đem lại hạnh phúc cho cả gia

đình người đàn bà Giữa cõi hồng trần mịt mù gió bụi, giữa rừng đời rừng người nhằng nhịt, những nhân vật ấy xuất hiện với chức năng cứu rỗi, mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho những người khác Sự xuất hiện đúng lúc ấy chính là ước mơ về một cuộc sống tốt đẹp, là niềm tin cổ tích trong truyện ngắn Hòa Vang, hướng con người đến những giá trị nhân bản Nhân vật của Hòa Vang cũng gặp những khó khăn, khổ ải trong cuộc sống, nhưng rồi nhận được sự giúp đỡ và cuối cùng được hạnh phúc Hạnh phúc của Mị Nương chính là những cảm giác khi ở bên Thủy Tinh, hạnh phúc của Bụt chính là sự thức nhận về việc ban phúc làm sao cho đích đáng đối với con người Xây dựng nhiều cốt truyện với niềm tin cổ tích tràn đầy như vậy nhưng Hòa Vang không phải là một người đơn giản, càng không hề có cái nhìn đơn giản Nhà văn thấu hiểu nỗi nông sâu bất trắc, sự run rủi của đời sống Nhưng niềm tin

về một thế giới tốt đẹp là mong mỏi của Hòa Vang đối với cuộc đời Chính

cái nhìn cổ tích này đã chi phối cách lựa chọn, miêu tả và triển khai các nhân vật trong tập truyện ngắn

Như vậy, phần căn cốt nhất vẫn là con người trần thế, nhưng không hề được Hòa Vang miêu tả đơn giản Viết về họ, ngòi bút của ông hướng vào những thân phận, những mảnh đời nhỏ bé Qua đó, thể hiện khát vọng về một cuộc sống tốt đẹp, niềm tin tưởng ở tương lai Những nhân vật này đều thể

hiện nhu cầu nhận thức mới, quan niệm nghệ thuật mới về con người

2.3.2 Nhân vâ ̣t - thần thánh và phàm tu ̣c

Từ điểm tựa là hình tượng nhân vật trong truyện cổ dân gian truyền thống, tác giả hiện đại, bằng nhận thức và tình cảm cá nhân, có sự lựa chọn hoặc đối lập với truyền thống để kế thừa hay sáng tạo, bổ sung cho phù hợp với cảm thụ nghệ thuật của chủ thể sáng tạo Tuy nhiên, điều dễ nhận thấy là

sự độc đáo trong điểm nhìn nghệ thuật đã giúp các tác giả đương đại nêu bật lên những vấn đề vĩnh cửu giữa thiện và ác, về quan điểm cá nhân, về tình yêu, về số phận, bi kịch,… đang dằn vặt con người hiện đại

Thế giới nhân vật trong Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa Vang, bên

cạnh những nhân vật có thực, bình thường về diện mạo, xuất thân trần tục thì còn có những nhân vật vốn không có thật ở thế giới thực tại như Bụt, Thiên Lôi, Sơn Tinh, Thủy Tinh,…

Trong truyện cổ tích, Bụt là người luôn đứng về chính nghĩa, nhân danh công lí, có thể xuất hiện bất cứ lúc nào để giúp đỡ nhân vật chính Nhờ

sự có mặt của Bụt mà đoạn kết của cổ tích bao giờ cũng là sự đổi đời của nhân vật này Nhưng Bụt trong văn Hòa Vang lại khác hẳn Bụt không hiện lên với hình hài của một cụ già râu tóc bạc phơ, nước da hồng hồng, khuôn mặt hiền từ, luôn sẵn sàng cứu nhân độ thế nữa Mà “áo quần lấm láp, đôi hài mòn vẹt thủng hở cả gót chân, hơi thở hổn hển, mắt lờ đờ, tay quờ quạng ngắt mấy cụm lá Sống Đời đưa lên miệng nhấm nháp” [25, tr 71] Những lúc gặp