Mối quan hệ giữa chuẩn mực phong tục, tập quán và chuẩn mực pháp luật dân sự

Phân tích mối quan hệ giữa chuẩn mực phong tục, tập quán và chuẩn mực pháp luật dân sự: sự tác động của phong tục, tập quán đến pháp luật dân sự và sự tác động của pháp luật dân sự đối với phong tục, tập quán.

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2 NỘI DUNG 2

1 KHÁI QUÁT VỀ CHUẨN MỰC PHONG TỤC, TẬP QUÁN VÀ CHUẨN MỰC PHÁP LUẬT 2

1.1 Khái niệm chuẩn mực xã hội 2 1.2 Khái niệm, đặc điểm chuẩn mực phong tục, tập quán 3

2 MỐI QUAN HỆ GIỮA CHUẨN MỰC PHONG TỤC, TẬP QUÁN VÀ PHÁP LUẬT DÂN SỰ 7

2.1 Tác động của phong tục, tập quán đến pháp luật 7

2.1.1 Phong tục, tập quán tác động đến việc hình thành các qui định của pháp luật dân sự 7 2.1.2 Phong tục tập quán tác động đến quá trình thực hiện các qui định pháp luật dân sự của các chủ thể 8

2.2 Tác động của pháp luật đến phong tục, tập quán 10

2.2.1 Pháp luật dân sự ghi nhận, củng cố và bảo vệ những phong tục, tập quán tiến bộ, phù hợp với truyền thống tốt đẹp của dân tộc 10 2.2.2 Pháp luật dân sự loại trừ những phong tục, tập quán lạc hậu, lỗi thời, trái với thuần phong mĩ tục của dân tộc, không phù hợp với lợi ích của Nhà nước cũng như lợi ích chung của cộng đồng 11

KẾT LUẬN 12 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 13

MỞ ĐẦU

Khi một cá nhân tự tách mình ra khỏi các hoạt động của xã hội cũng như tách ra khỏi xã hội thì cá nhân đó không chịu sự điều chỉnh của các chuẩn mực

xã hội Tuy nhiên, một cá nhân luôn có mối liên hệ với xã hội, cũng chính vì vậy, cá nhân mỗi người luôn chịu sự tác động, điều chỉnh bởi chuẩn mực xã hội

Và chuẩn mực xã hội không phải là một thứ gì đó trừu tượng, xã xôi mà chính là các chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực chính trị, chuẩn mực phong tục tập quán hay các qui định của pháp luật về dân sự, hình sự, thương mại

Trong nội dung bài tập này, bài viết phân tích mối quan hê giữa chuẩn mực phong tục tập quán và pháp luật dân sự để làm rõ sự tác động qua lại của hai vấn đề này

NỘI DUNG

1 Khái quát về chuẩn mực phong tục, tập quán và chuẩn mực pháp luật

1.1 Khái niệm chuẩn mực xã hội

Chuẩn mực phong tục tập quán hay chuẩn mực pháp luật đều là một loại hình của chuẩn mực xã hội bất thành văn hay chuẩn mực xã hội thành văn Chính vì vậy, để làm rõ khái niệm chuẩn mực phong tục, tập quán cần phải làm

rõ khái niệm chuẩn mực xã hội và khái niệm phong tục tập quán

Khái niệm chuẩn mực xã hội

“Chuẩn mực xã hội là hệ thống các qui tắc, yêu cầu, đòi hỏi của xã hội đối với mỗi cá mhân hay nhóm xã hội, trong đó xác định ít nhiều sự chính xác về tính chất, mức độ, phạm vi, giới hạn của cái có thể, cái được phép, cái không được phép hay cái bắt buộc phải thực hiện trong hành vi xã hội của mỗi người, nhằm củng cố, đảm bảo cho sự ổn định của xã hội, giữ gìn trật tự, kỉ cương, an toàn xã hội.” – Trang 180, Giáo trình Xã hội học pháp luật trường Đại học Luật

Hà Nội

Như vậy, từ khái niệm trên, chuẩn mực xã hội đã đề cập đến các vấn đề sau:

Thứ nhất, chuẩn mực xã hội là hệ thống các qui tắc, yêu cầu, đòi hỏi của

xã hội, do chính các thành viên trong xã hội tạo ra nhằm áo đặt ý chung chung của xã hội lên một người hoặc một nhóm người để điều chỉnh, điều tiết các mối quan hệ xã hội, các hành vi của các chủ thể trong xã hội

Thứ hai, chuẩn mực xã hội là một cái cụ thể, rõ ràng, xác định giới hạn,

phạm vi của các chủ thể khi tham gia các quan hệ xã hội, bao gồm cái có thể, cái được phép, cái không được phép hay cái bắt buộc phải thực hiện

Thứ ba, chuẩn mực xã hội được hướng tới thực hiện các chức năng xã

hội, góp phần tạo ra sự đồng thuận, đảm bảo sự ổn đinh xã hội, giữ gìn, bảo vệ trật tự, kỉ cương, an toàn xã hội

Đồng thời, chuẩn mực xã hội được phân chia thành hai loại: Chuẩn mực

xã hội thành văn và chuẩn mực xã hội bất thành văn Chuẩn mực xã hội thành văn bao gồm các qui định, nguyên tắc được ghi chép lại thành văn bản dưới những hình thức nhất định như chuẩn mực chính trị, chuẩn mực tôn giáo, chuẩn mực pháp luật Chuẩn mực xã hội bất thành văn như chuẩn mực đoạ đức, chuẩn mực phong tục, tập quán, chuẩn mực thẩm mĩ

1.2 Khái niệm, đặc điểm chuẩn mực phong tục, tập quán

Phong tục là những thói quen, nề nếp lâu đời được công nhận, được thừa nhân và được lan truyền, phổ biến rộng rãi trên phạm vi toàn xã hội hay trong một cộn động xã hội, một nhóm xã hội nhất định

Tập quán là những qui ước, qui tắc giao tiếp ứng xử giữa cá nhân với nhau, cá nhân với cộng đồng xã hội hoặc giữa các cộng đồng xã hội với nhau trong cuộc sống, sinh hoạt cộng đồng, sinh hoạt xã hội, được lặp đi, lặp lại nhiều lần, trở thành thói quen, nề nếp của cộng đồng người

Có thể thấy rằng, trong cuộc sống, phong tục, tập quán gắn liền với cuộc sống của cộng đồng xã hội, nhóm cộng đồng hay cá nhân Tuy nhiên, trong lí

luận, hai khái niệm phong tục và tập quán là hai khái niệm khác nhau, song chúng lại đan xen, song hành cùng nhau, không có ranh giới rõ ràng cho việc phân biệt hai khái niệm này Có thể hiểu như sau:

“Phong tục, tập quán dược hiểu là những thói quen trong suy nghĩ, ứng xử của cộng đồng địa phương hoặc tộc người được xem là khuôn mẫu, qui tắc chi phối hành vi củacác thành viên trong cộng đồng, hình thành và phát triển trong qúa trình phát triển của xã hội.” – Trang 14, Hoàng Trọng Vĩnh, Mối quan hệ giữa pháp luật với phong tục tập quán trong điều chỉnh các quan hệ xã hội ở nước ta hiện nay

Trong phong tục, tập quán có chứa đựng các qui phạm xã hội dưới dạng qui ước, qui định điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong cộng đồng tộc người hoặc địa phương Tính cưỡng chế xã hội cảu phong tục, tập quán được thể hiện hoặc ở sự tác động về mặt dư luận, niềm tin, tín ngưỡng của cá nhân, của cộng đồng hoặc ở các hình phạt, cá biện pháp xử lí do cộng đồng áp dụng đối với người có hành vi phạm

Khái niệm chuẩn mực phong tục, tập quán

Từ việc phân tích hai khái niệm chuẩn mực xã hội và phong, tục tập quán,

có thể hiểu chuẩn mực phong tục, tập quán như sau:

“Chuẩn mực phong tục, tập quán là hệ thống các qui tắc, các yêu cầu, đòi hỏi được xác lập nhằm củng cố những mẫu mực giao tiếp, ứng xử trong các cộng đồng người, các qui tắc sinh hoạt cộng đồng lâu đời của con người, được hình thành qua quá trình lịch sử lặp đi, lặp lại nhiều lần, trở thành thói quen trong lao động, cuộc sống và sinh hoạt hàng ngày của các cộng đồng xã hội.” – Trang 215, Giáo trình Xã hội học pháp luật trường Đại học Luật Hà Nội

Các đặc điểm của chuẩn mực phong tục, tập quán

Thứ nhất, chuẩn mực phong tục tập quán là giá trị của cộng đồng Để

một thói quen, hoạt động được xem là phong tục, tập quán, bản thân nó phải được lặp đi, lặp lại nhiều lần bởi một nhóm người, một cộng đồng Nó là ý chí

chung được biểu hiện cụ thể bằng hành vi, hoạt động của mỗi người xuất phát từ

sự thừa nhận, tôn trọng và tuân thủ các qui tắc, yêu cầu, đòi hỏi chung

Thứ hai, chuẩn mực phong tục tập quán thường ít biến đổi và mang tính

cục bộ Chuẩn mực phong tục, tập quán thường được hình thành một cách tự phát, được khẳng định dần qua một tiến trình lịch sử nhất định và gắn liền với các điều kiện địa lí, hoàn cảnh kinh tế - văn hoá – xã hội nơi cộng đồng xã hội tổ chức hoạt động sống, lao động và sinh hoạt

Thứ ba, chuẩn mực phong tục tập quán đa dạng và phong phú Chính vì

được hình thành trong đời sống xã hội của một xã hội nhất định, với tính chất đa dạng của các hoạt động sinh hoạt xã hội, các quan hệ xã hội mà phong tục, tập quán rất đa dạng và phong phú Thường được biểu hiện ra trong nền nếp giao tiếp, ứng xử, cách đối nhân xử thế giữa mọi người, trong lao động, sản xuất,…

Thứ tư, chuẩn mực phong tục, tập quán được coi là các phương tiện xã

hội hoá cá nhân, góp phần gìn giữ và lưu truyền những giá trị văn hoá, lối sống, ngôn ngữ, những kinh nghiệm quí báu về lao động, sản xuất, sinh hoạt từ thế này sang thế hệ khác, góp phần củng cố khối đoàn kết bên trong xã hội

1.3 Khái niệm, đặc điểm pháp luật dân sự

“Pháp luật là hệ thống các qui tắc xử sự chung do Nhà nước đặt ra hoặc thừa nhận và đảm bảo thực hiện để điều chỉnh các quan hệ xã hội theo mục đích, định hướng của Nhà nước.” – Trang 212, Giáo Trình Lý luận chung về Nhà nước và Xã hội, trường Đại học Luật Hà Nội

Đặc trưng cơ bản của pháp luật

Trên cơ sở khái niệm trên, có thể thấy, pháp luật mang các đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất, pháp luật có tính quyền lực Nhà nước Các qui phạm pháp luật

do nhà nước đặt ra hoặc thừa nhận các qui tắc xử sự chung nhằm mục đích thực hiện việc tổ chức và quản lí các mặt của đời sống xã hội, Nhà nước cần có pháp luật

Thứ hai, pháp luật có tính qui phạm phổ biến Các qui định của pháp luật

là những khuôn mẫu, chuẩn mực định hướng cho nhận thức và hành vi của mọi người, hướng dẫn cách xử sự cho cá nhân, tổ chức trong xã hội Căn cứ vào các qui định của pháp luật mà các cá nhân, tổ chức biết mình được làm gì, không được làm gì, phải làm gì và làm như thế nào khi ở vào một điều kiện, hoàn cảnh

cụ thể nào đó Phạm vi tác động của pháp luật rất rộng lớn, nó là khuôn mẫu ứng

xử cho mọi cá nhân, tổ chức trong đời sống hằng ngày, nó điều chỉnh các quan

hệ xã hội trên mọi lĩnh vực của cuộc sống, pháp luật tác động đến mọi địa phương, vùng miền của đất nước

Thứ ba, pháp luật có tính hệ thống Bản thân pháp luật là một hệ thống

cac qui phạm hay các qui tắc xử sự chung, các nguyên tắc, các khái niệm pháp

lí Pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội bằng cách tác động lên cách xử sự của các chủ thể tham gia quan hệ xã hội đó, làm cho quan hệ pháp triển theo hướng Nhà nước mong muốn Mặc dù điều chỉnh quan hệ xã hội trong nhiều lĩnh vực khác nhau, song các quan hệ pháp luật không tồn tại biệt lập mà giữa chúng có mối liên hệ nội tại thống nhất với nhau, tạo nên một chỉnh thể thống nhất

Thứ tư, pháp luật có tính xác định về hình thức Pháp luật được thể hiện

trong những hình thức như tập quán pháp, tiền lệ pháp, các văn bản pháp luật khác Ở dạng thành văn các qui định của pháp luật được thể hiện rõ ràng, cụ thể, không trừu tượng, chung chung, đảm bảo có thể hiểu và thực hiện thống nhất trên toàn xã hội Ngoài ra, ở một số quốc gia như Anh, pháp luật còn được thể hiện dưới dạng bất thành văn

Khái niệm và đặc điểm của pháp luật dân sự

Trên cơ sở pháp luật dân sự là một nhánh của pháp luật nên pháp luật dân

sự cũng có định nghĩa tương tự và bổ sung thêm đặc điểm là điều chỉnh trong lĩnh vực dân sự, cụ thể:

Pháp luật dân sự là ngành luật trong hệ thống pháp luật, là tổng hợp những quy phạm điều chỉnh các quan hệ tài sản và một số quan hệ nhân thân

trong giao lưu dân sự trên cơ sở bình đẳng, tự định đoạt và tự chịu trách nhiệm của các chủ thể tham gia các quan hệ dân sự

2 Mối quan hệ giữa chuẩn mực phong tục, tập quán và pháp luật dân sự

2.1 Tác động của phong tục, tập quán đến pháp luật

2.1.1 Phong tục, tập quán tác động đến việc hình thành các qui định của

pháp luật dân sự

Bất kì một hệ thống pháp luật nào cũng được ra đời, tồn tại và phát triển trên một nền tảng cơ sở kinh tế, chính trị xã hội, tư tưởng, đạo đức, văn hoá, phong tục, tập quán Chính vì vậy, một hệ thống pháp luật, cụ thể hơn là pháp luật dân sự được hình thành dựa trên nhiều yếu tố kể trên và khi được hình thành thì nó mang bản chất của các nhân tố trên, cụ thể, chỉ đề cập đến phong tục, tập quán

Phong tục, tập quán là những phép ứng xử của con người trong đời sống

xã hội, được lặp đi lặp lại nhiều lần thành thói quen nhằm để điều chỉnh hành vi

xử sự của các cá nhân, tổ chức trong xã hội Có thể nói rằng, các qui phạm pháp luật dân sự là kết quả của sự chọn lọc trong xã hội Vì vậy, phong tục, tập quán được coi là một nguồn quan trọng đối với việc hình thành nên các qui phạm pháp luật nói chung và các qui phạm pháp luật dân sự nói riêng

Do gắn bó chặt chẽ với những thói quen, nếp sống của cộng đồng xã hội nên chuẩn mực phong tục, tập quán được coi là các qui tắc xử sự chung, điều chỉnh các quan hệ xã hội ngay từ khi trong xã hội còn chưa xuất hiện Nhà nước

và pháp luật Nhiều phong tục, tập quán trở thành luật tục, ăn sâu, bén rễ rất bền chặt trong nhân dân và có sức mạnh hơn cả những đạo luât Khi nhà nước xuất hiện, nhà nước đã tìm cách vận dụng các phong tục, tập quán để phục vụ cho lợi ích của mình, thay đổi nội dung của chúng để phù hợp, thừa nhân và nâng lên thành các qui phạm pháp luật hoặc coi chúng là tập quán pháp

Đồng thời, sự tá động của phong, tục tập quán đến việc hình thành các qui định pháp luật dân sự phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có sự nhận thức về vai trò của pháp luật cũng như phong tục, tập quán Khi Nhà nước đánh giá đúng vai trò cảu phong tục, tập quán thì nó sẽ tác động mạnh mẽ đến việc xây dựng pháp luật, tác động để hình thành các qui phạm pháp luật tiến bộ, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội, văn hoá, chính trị và con người trong cộng đồng xã hội Ngược lại, nếu không đánh giá đúng vai trò của phong tục, tập quán dẫn đến việc các qui phạm pháp luật dân sự xa rời thực tiễn, không phù hợp với đặc điểm

xã hội

Cụ thể, tại Điều 5 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định: Tập quán là quy tắc

xử sự có nội dung rõ ràng để xác định quyền, nghĩa vụ của cá nhân, pháp nhân trong quan hệ dân sự cụ thể, được hình thành và lặp đi lặp lại nhiều lần trong một thời gian dài, được thừa nhận và áp dụng rộng rãi trong một vùng, miền, dân tộc, cộng đồng dân cư hoặc trong một lĩnh vực dân sự Và trong Bộ Luật

Dân sự có rất nhiều qui định có nguồn gốc từ phong tục, tập quán tốt đệp của cộng đồng xã hội nước ta như qui định về thừa kế, hàng thừa kế thứ nhất bao gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi Điều này xuất phát từ mối quan hệ gắn bó, chăm sóc, gần gũi giữa những người có mối quan hệ kể trên, dân tộc ta có truyền thống cha mẹ thương yêu chăm sóc con cái, con cái hiếu thảo với ông bà, cha mẹ Chính vì vậy, khi một người là con hay cha mẹ mất đi mặc dù trong di chúc không để lại tài sản thừa kế cho những người kể trên nhưng theo pháp luật qui định thì vợ, chồng, cha mẹ, con vẫn được hưởng một phần thừa kế theo qui định của pháp luật

Như vậy, chuẩn mực phong tục, tập quán là một nguồn quan trọng để hình thành nên pháp luật nói chung và pháp luật dân sự nói riêng

2.1.2 Phong tục tập quán tác động đến quá trình thực hiện các qui định

pháp luật dân sự của các chủ thể

Chuẩn mực phong tục, tập quán là sự thể hiện ý chung của cộng đồng xã hội, được các thành viên của nó thừa nhận, tuân thủ và thực hiện một cách tự nguyện, là một nhân tố tạo nên sự đồng thuận xã hội

Phong tục, tập quán là một yếu tố góp phần hình thành, định ướng xử sự của con người Mỗi người đều được sinh ra và phát triển trong một cộng đồng nhất định, điều đó đòi hỏi họ phải gắn bó với cộng đồng đó và để gắn bó được thì phải dựa trên qui tắc, nền nếp, có chuẩn mực chung được thừa nhận và cùng thực hiện Phong tục, tập quán chính là một dạng của những qui tắc, nề nếp, chuẩn mực ấy, nó ăn sâu, bám rễ trong cuộc sống của mỗi người nói riêng và của cộng đồng nói chung Sông theo phong tục, tập quán tức là sống theo nguyên tắc, nề nếp, trờ thành thói quen, ý thức của mỗi người

Chính vì vậy, khi những qui phạm pháp luật dân sự được hình thành thì bản thân mỗi thể nhân đều đã có những nhận thức nhận định và ý thức tuân theo nguyên tắc, qui tắc nhất định dẫn đến việc triển khai thực hiện các qui định của pháp luật dân sự dễ dàng hơn Đồng thời, nếu qui phạm pháp luật dân sự được xây dựng dựa trên nguyên tắc của phong tục, tập quán thì qui đó càng dễ dàng đi vào thực tiễn áp dụng Những xử sự đó có phù hợp với yêu cầu của pháp luật còn phải phụ thuộc mức độ phù hợp của phong tục, tập quán đối với pháp luật

Có thể tác động theo hai hướng trái ngược nhau

Thứ nhất, đối với những phong tục, tập quán mang bản sắc truyền thống

dân tộc, phù hợp với pháp luật thì nó có tác động rất lớn đối với các chủ thể khi thực hiện pháp luật Khi mà nội dung của pháp luật phù hợp với phong tục, tập quán tốt đẹp thì nó có tác dụng dễ dàng làm cho qui phạm pháp luật đi vào cuộc sống và được mọi người tự giác thực hiện Ví dụ như từ trước đến nay dân tộc ta

có truyền thống yêu thương, giúp đỡ lẫn nhau trong lúc hoạn nạn Chính vì vậy, khi một người gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết mà không vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết thì không phải bồi thường thiệt hại – Điều 595 Bộ Luật Dân sự 2015 Khi qui định này được đưa ra, bởi vì nó phù hợp với phong tục,

tập quán, phù hợp với quan niệm về sự nhân ái nhân nên đã dễ dàng đi vào cuộc sống

Thứ hai, bên cạnh sự tác động tích cực của phong tục, tập quán đối với

việc thực hiện pháp luật, thì bản thân phong tục, tập quán cũng có những hạn chế nên ảnh hưởng không tốt đến việc thực hiện pháp luật Bởi lẽ, pháp luật không những thể hiện ý chí, nguyện vọng của nhân dân mà còn phải phù hợp với trình độ phát triển của xã hội Ví dụ như khi Chính phủ ban hành văn bản pháp luật qui định chính sách hai con, ban đầu văn bản này khó đưa vào thực tiễn được vì tập tục trồng lúa nước và người dân có quan niệm rằng nhà phải đông con mới vui, mới có phúc Chính vì vậy, trực tiếp ảnh hưởng đến hiệu quả của pháp luật

Ngoài ra, phong tục, tập quán không chỉ có tác động đến hoạt động xây dựng pháp luật, thực hiện pháp luật mà còn tác động đến bảo vệ pháp luật Bảo

vệ pháp luật là hoạt động của mọi chủ thể trong xã hội nhằm đảm bảo cho pháp luật có hiệu lực và được thực hiện một cách nghiêm minh, chính xác Đồng thời thực hiện được những mục đích mà pháp luật đã đề ra Chính những chức năng, tác động của phong tục, tập quán đã góp phần bảo vệ pháp luật

Vì vậy, chuẩn mực phong tục, tập quán đã góp phần đưa pháp luật nói chung và pháp luật dân sự nói riêng vào đời sống cộng đồng xã hội thuận lợi

2.2 Tác động của pháp luật đến phong tục, tập quán

2.2.1 Pháp luật dân sự ghi nhận, củng cố và bảo vệ những phong tục, tập

quán tiến bộ, phù hợp với truyền thống tốt đẹp của dân tộc

Đối với những phong tục, tập quán có giá trị truyền thống, mang tính nhân văn sâu sắc, đã trở thành thuần phong mĩ tục, có tác dụng tích cực đối với cộng đồng thì pháp luật cần thừa nhận, củng cố, giữ gìn và phát huy vai trò của chúng trong đời sống xã hội; vận dụng chúng vào trong nếp sống, suy nghĩ, hành

vi pháp luật của mỗi người

Pháp luật là hệ thống qui tắc xử sự do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận

và đảm bảo thực hiện Bởi vậy, pháp luật mang tính quyền lực nhà nước và tác