PHÁT HUY TÍNH CHỦ ĐỘNG SÁNG TẠO TRONG GIỜ THỰC HÀNH CỦA HỌC SINH LỚP 5; SÁNG KIẾN TIN HỌC TIỂU HỌC, SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TIN HỌC, SÁNG KIẾN TIN HỌC 2021; SÁNG KIẾN CẤP HUYỆN, SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM CẤP HUYỆN
Trang 1Tên người viết sáng kiến: A
Chức vụ: Giáo viên tin học
Đơn vị công tác: Trường Tiểu học A
Tên sáng kiến: PHÁT HUY TÍNH CHỦ ĐỘNG SÁNG TẠO TRONG GIỜ THỰC HÀNH CỦA HỌC SINH LỚP 5
1 Đặt vấn đề:
a Lý do chọn đề tài:
Cơ sở lý luận.
Từ năm học 2009-2010, Bộ giáo dục và đào tạo đã đưa môn Tin học là môn học
tự chọn vào bậc tiểu học với thời lượng 2 tiết/tuần Trường tôi cũng là một trong những trường có điều kiện được tiếp cận với môn tự chọn này Là môn học mới đưa được vào trường tiểu học và có những đặc thù riêng liên quan chặt chẽ với việc sử dụng máy vi tính, cách tư duy và giải quyết vấn đề theo quy trình công nghệ
Trong quá trình giảng dạy bộ môn Tin học tại trường, bản thân tôi nhận thấy việc học sinh tiểu học tiếp cận với công nghệ thông tin là rất khó Tôi đã luôn chứng kiến cảnh học sinh chưa biết về máy tính, chưa hiểu về cách sử dụng máy tính, bên cạnh các em chăm ngoan học tốt, vẫn có khá nhiều em gặp khó khăn trong việc học môn tin học Đặc biệt là học sinh lớp 5 các em chưa tự tin, còn thụ động trong việc học môn Tin học vì vậy tôi mạnh dạn chia sẽ một số ý kiến, suy nghĩ của mình qua sáng
kiến; “Phát huy tính chủ động, sáng tạo trong giờ thực hành của học sinh lớp 5” Từ
đó, đề xuất những biện pháp để giờ thực hành đạt hiệu quả tốt nhất Từ đó các em có
thể tiếp cận với công nghệ thông tin một cách hiệu quả.
Cơ sở thực tiễn.
Trong 5 năm công tác tại trường, tôi nhận thấy rằng ở lứa tuổi tiểu học các em còn nhỏ, khả năng tiếp cận với CNTT gặp rất nhiều khó khăn, từ việc nhận thức lý thuyết đến khả năng tự thực hành trên máy tính
Năm học 2019-2020, tôi được phân công giảng dạy bộ môn tin học Trong quá trình dạy học tôi nhận thấy môn tin học bậc tiểu học với những đặc thù riêng mà việc thực hành cần có những phương pháp, hình thức cần linh hoạt, phong phú
Trang 2Tin học là một môn học có những đặc thù riêng, liên quan chặt chẽ với sử dụng máy tính, đặc trưng quan trọng của môn Tin học là kiến thức lí thuyết đi đôi với thực hành Thực hành là một phần quan trọng trong chương trình tin học Việc đổi mới công tác thực hành, là việc làm có ý nghĩa rất thiết thực Thực hành sẽ tạo cơ hội cho học sinh bổ sung kiến thức, nắm vững các khái niệm về lý thuyết và rèn luyện kỹ năng, làm sáng tỏ những gì học tại lớp và học qua sách vở, mặt khác còn giúp học sinh nắm bắt và tiếp cận với những công nghệ mới của Tin học phục vụ học tập và đời sống
Qua thời gian trực tiếp giảng dạy môn Tin học tôi nhận thấy rằng nhiều học sinh yếu về kỹ năng thực hành trên máy Các em chưa chủ động, tích cực trong hoạt động thực hành, các em có thái độ ngại ngần khi thực hiện mà chủ yếu quan sát các em khác trong nhóm thực hành (HS có năng khiếu) nên đôi khi giờ thực hành không đạt hiệu quả như mong muốn
Xuất phát từ những lý do trên tôi đưa ra sáng kiến: “Phát huy tính chủ động, sáng tạo trong giờ thực hành của học sinh lớp 5”
Thông qua đề tài này, tôi muốn được góp một phần nhỏ bé của mình giúp các
em học sinh tiếp cận với CNTT Qua đó góp phần quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục bậc tiểu học của địa phương trong thời gian tới
b Những thuận lợi, khó khăn:
Thực tế qua 5 năm công tác trực tiếp giảng dạy bộ môn tin học cũng như trao đổi với đồng nghiệp tôi nhận thấy:
Thuận lợi:
Được sự quan tâm của Chi Bộ và của BGH nhà trường trong công cuộc đổi mới phương pháp dạy học Lớp học được trang bị bàn ghế đầy đủ đúng quy cách Hệ thống máy tính hoạt động tốt giúp cuốn hút học sinh học tập
Về phía học sinh: nhìn chung các em đều ngoan và đã có ý thức tự học Các em
có cùng một độ tuổi Phần lớn các bậc phụ huynh đã quan tâm đến việc học của con
em mình
Giáo viên giảng dạy được đào tạo theo đúng chuyên ngành và được bồi dưỡng chuyên đề hàng năm
Phòng thực hành được nhà trường tạo mọi điều kiện thuận lợi về cơ sở vật chất trang thiết bị dạy học
Trang 3 Khó khăn:
Môn Tin học mới chỉ là môn tự chọn trong chương trình bậc tiểu học, nên chương trình và sự phân phối chương trình bước đầu chưa có sự thống nhất và đang hoàn chỉnh
Qua kiểm tra khảo sát chất lượng đầu năm, nhiều em chưa biết thao tác các công
cụ trên phần mềm đơn giản, và làm thế nào để thao tác được với máy tính
Nhiều học sinh là con em các gia đình có bố mẹ hoàn cảnh, đời sống còn gặp nhiều khó khăn Do đó sự quan tâm của phụ huynh đến việc học tập của con em còn nhiều hạn chế, điều kiện để các em có máy vi tính ở nhà là rất khó, hầu hết các em chỉ được tiếp xúc, làm quen với máy tính trong giờ tin học Một số gia đình có điều kiện cũng đã mua được máy tính để sử dụng Tuy nhiên, vì lo sợ con cái mải mê chơi game Một bộ phận phụ huynh đã ngăn cấm con em mình sử dụng máy tính ở nhà Chính vì
lẽ đó mà dẫn đến việc sử dụng máy của học sinh còn lúng túng, chất lượng giờ thực hành chưa cao Mặt khác, một bộ phận học sinh chưa coi trọng môn học, xem đây là một môn phụ nên chưa có sự đầu tư thời gian cho việc học
c Thực trạng:
Khảo sát phân loại đối tượng học sinh.
Để nâng cao hiệu quả dạy học, người giáo viên cần phải nắm vững trình độ nhận thức của học sinh, từ đó có biện pháp giảng dạy phù hợp với từng đối tượng học sinh Chính vì vậy ngày từ đầu năm học, tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng học sinh khối 5 do tôi giảng dạy năm học 2019 - 2020
Kết quả cụ thể như sau:
Thời điểm Tổng số
học sinh
Số học sinh hứng thú và thực hiện thành thạo các kĩ năng trên máy tính
Số học sinh chưa thực hiện thành thạo các kĩ năng trên máy
Qua khảo sát và tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến kết quả chưa cao của học sinh Tôi xin đưa ra những giải pháp để phát huy tính chủ động, sáng tạo trong giờ thực hành của học sinh lớp 5
Trang 42 Nội dung cơ bản của sáng kiến:
2.1 Mục đích nghiên cứu:
Qua quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học, tôi thấy đề tài nghiên cứu khoa học này mang mục đích và ý nghĩa rất lớn trong việc thúc đẩy sự hứng thú và tạo thói quen chủ động khi các em sử dụng máy tính ở bất cứ đâu và bất
cứ khi nào Khi hoàn thành đề tài này tôi nhận thấy lợi ích mà nó mang lại gồm:
Thứ nhất, bản thân tôi nâng cao hơn nữa những nhận thức về tầm quan trọng của thói quen chủ động, sáng tạo trong việc học tập
Thứ hai, thông qua việc nghiên cứu tìm hiểu về hình thức tổ chức hoạt động nhóm, giúp bản thân đúc rút kinh nghiệm sử phương pháp một cách có hiệu quả trong quá trình dạy học
2.2 Đối tượng – Phạm vi nghiên cứu:
Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lớp 5- trường Tiểu học A.
Thời gian thực hiện: Từ đầu năm học 2019 – 2020 và các năm học tiếp theo.
2.3 Nhiệm vụ nghiên cứu:
Đề tài có nhiệm vụ nghiên cứu tổng hợp cơ sở lý luận về hình thành và phát triển tính chủ động khi sử dụng máy tính Từ đó, nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy học ở bậc tiểu học phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh trên cơ sở khai thác đặc điểm triệt để tâm sinh lý của học sinh
Bên cạnh đó đề tài còn nghiên cứu cách tổ chức dạy học một số bài thực hành Tin học để phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong giờ thực hành Tin học
2.4 Tính mới của đề tài:
Qua việc áp dụng sáng kiến kinh nghiệm trên vào dạy học đã giúp cho học sinh các lớp được học bộ môn Tin học Tôi thấy các em rất thích thú với môn học, tạo cho các
em niềm hăng say học tập tự mình tìm tòi, khám phá và tiếp thu kiến thức
Nhiều em dù gia đình không có điều kiện mua máy vi tính đã chủ động tìm tòi học hỏi thêm trong các giờ ra chơi Bên cạnh đó, các em nhà có máy vi tính đã biết khám phá và học hỏi các phần mới phục vụ cho việc học tập của mình
Học sinh các lớp bước đầu hình thành kỹ năng gõ mười ngón, tư thế, tác phong làm việc với máy tính một cách chuyên nghiệp Trong các bài thực hành ở học kỳ II học sinh hứng thú, tích cực hơn, chủ động hơn, sự sáng tạo của học sinh được phát triển hơn Dẫn tới kết quả giờ thực hành các em rất hứng thú và đạt hiệu quả cao
Trang 52.5 Các biện pháp thực hiện:
a Biện pháp thứ nhất: Phân nhóm đối tượng học sinh
Sau một số giờ thực hành đầu năm, tiến hành khảo sát phân loại tôi thấy học sinh còn rất ngại thực hành, thao tác cơ bản trên máy còn chưa chuẩn, đa số việc thực hành trên máy chỉ tập trung vào các em học sinh có năng khiếu, số còn lại các em chỉ quan sát, nên khi giáo viên hỏi thì không thực hiện được công việc theo yêu cầu vì thế kết quả học tập còn thấp
Để mang lại kết quả học tập cao hơn, tôi tiến hành phân nhóm đối tượng học sinh trong lớp để theo dõi và tiến hành thực hiện giải pháp như sau:
+ Nhóm đối tượng 1: Những học sinh thực hành thành thạo các kĩ năng, thao tác nhanh nhẹn, hứng thú và sáng tạo khi thực hành
+ Nhóm đối tượng 2: Những học sinh thực hành thành thạo các kĩ năng, thao tác nhanh nhẹn nhưng chưa hứng thú và sáng tạo khi thực hành
+ Nhóm đối tượng 3: Những học sinh thao tác trên máy chưa thành thạo, nhút nhát khi thực hành
Để mọi học sinh trong lớp đều hứng thú, tự tin trong giờ học và thực hiện thành thạo các kĩ năng trên máy giáo viên cần đưa ra những yêu cầu, nhiệm vụ khác nhau để học sinh học tập tốt hơn
Như vậy việc phân loại đối tượng học sinh giúp giáo viên cũng như học sinh thuận lợi hơn trong tiết học Giáo viên là người đưa ra những yêu cầu, nhiệm vụ khác nhau để học sinh tự chọn, sau đó giáo viên sẽ lựa chọn phương pháp cụ thể với từng đối tượng học sinh nhằm nâng cao kĩ năng thực hành và tạo sự hứng thú học tập cho học sinh Từ đó học sinh có cơ hội sáng tạo và khám phá được hết kiến thức mà mình
đã được học trên lớp thông qua bài thực hành, có ý thức tự rèn ở lớp cũng như ở nhà Trong khi học sinh thực hiện, giáo viên theo dõi, kiểm tra từng cá nhân, từng nhóm Sau đó đánh giá nhận xét kết quả theo yêu cầu đã đặt ra
Ví dụ: Bài gửi thư điện tử có đính kèm tệp (Sách luyện tập tin học cùng IC3 spark lớp 5) Ở bài này học sinh cần phải đạt được mục tiêu là biết cách đính kèm tệp, sau đó gửi thư có đính kèm
- Đối với các em có năng khiếu và thường xuyên hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập tôi sẽ giao cho các em nhiệm vụ tìm kiếm hình ảnh hoạc tệp trên Internet, lưu về máy rồi thực hành đính kèm vào thư điện tử
Trang 6- Đối với các em hoàn thành nhiệm vụ học tập tôi sẽ giao cho các em nhiệm vụ thực hành đính kèm tệp có sẵn trong thư mục
- Đối với các em tiếp thu chậm và kĩ năng thực hành máy tính chưa tốt, tôi sẽ cho phép các em có năng khiếu đã hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao tiếp cận hỗ trợ các em Đây là cách mà các em dễ tiếp cận kiến thức và dễ trao đổi, chia sẻ những khó khăn trong học tập
b Giải pháp thứ hai: Đổi mới thiết kế bài dạy thực hành “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm”
Đặc trưng chủ yếu và phương pháp dạy học mới trong giờ thực hành môn tin học là “Coi học sinh là nhân vật trung tâm của quá trình dạy học” Nhờ cách dạy học như vậy mà học sinh tiếp thu kiến thức một cách tích cực, giáo viên nắm được khả năng của từng học sinh, từ đó có thể tạo điều kiện giúp học sinh có thể tự tìm tòi, khám phá, sáng tạo và phát triển năng lực của cá nhân
Để thiết kế được một bài dạy phù hợp với nhiều nhóm đối tượng học sinh, nhằm phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh thì theo tôi nghĩ người giáo viên cần làm được những công việc sau:
- Xác định được mục tiêu trọng tâm của bài học về kiến thức, kỹ năng, thái độ, tình cảm Tìm ra được những kỹ năng cơ bản dành cho học sinh chưa hoàn thành nhiệm vụ học tập và những kiến thức kỹ năng nâng cao dành cho học sinh có năng khiếu
- Tham khảo thêm tài liệu để mở rộng và đi sâu hơn vào bài giảng, giúp giáo viên nắm một cách tổng thể, giải thích cho học sinh khi cần thiết
- Nắm được mục đích yêu cầu, chuẩn kiến thức của chương, của bài để thiết kế các hoạt động học tập phù hợp với trình độ học sinh và điều kiện dạy và học
- Chuẩn bị tốt phòng thực hành, các thiết bị dạy và học
- Hoàn chỉnh tiến trình của một giờ dạy học với đầy đủ các hoạt động cụ thể
Đây là một phần không thể thiếu đối với một giáo viên trước mỗi giờ dạy, đặc biệt là với giờ thực hành với những đặc thù riêng “Thiết kế trước bài dạy giúp giáo viên chuẩn bị chu đáo hơn về kiến thức, kỹ năng, phương pháp, tiến trình và tâm thế
để đi vào một tiết dạy” Nếu thực hiện tốt những việc này xem như giáo viên đã chuẩn
bị tốt tâm thế để bước vào một tiết dạy thực hành và thành công bước đầu
Ví dụ: Bài 2: Thủ tục trong Logo (Sách luyện tập tin học cùng IC3 Spark lớp 5)
Trang 7Khi hướng dẫn học sinh viết các câu lệnh trong phần mềm Logo tôi đã chuẩn bị bài hết sức chu đáo, nắm vững mục tiêu bài học, cẩn thận tìm hiểu kỹ yêu cầu nội dung của bài học, lấy ví dụ minh họa một cách dễ hiểu nhất đối với học sinh, xây dựng
hệ thống câu hỏi để học sinh tìm tòi khám phá kiến thức nhằm phát huy được khả năng
tư duy của học sinh, lấy "học sinh làm trung tâm"
Bên cạnh đó tôi đã thực hiện phương châm “Ôn cũ, học mới”, đặt các câu hỏi giúp học sinh nhớ lại kiến thức đã học
+ Để không phải viết nhiều câu lệnh giống nhau ta dùng lệnh gì?
+ Em có sử dụng hai lệnh Repeat trong cùng một dòng lệnh không?
+ Hiệu quả như thế nào khi sử dụng hai lệnh Repeat trong cùng một dòng lệnh? Minh họa sử dụng lệnh Repeat lồng nhau:
Với cách thực hiện như thế, học sinh sẽ tiếp thu bài một cách nhẹ nhàng mà đầy
đủ kiến thức, được củng cố kiến thức có hệ thống, vận dụng vào thực hành sẽ linh hoạt, không bị gò ép phụ thuộc, tạo cho học sinh có thói quen chủ động tích cực trong giờ thực hành
c Biện pháp thứ ba: Sử dụng phương pháp dạy học đổi mới gây hứng thú
và phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh.
Hứng thú học tập trước hết được tạo ra bằng cách làm cho học sinh ý thức được lợi ích của việc học để tạo động cơ học tập Ngoài việc khai thác sự lí thú trong chính
Trang 8nội dung dạy học, hứng thú của học sinh còn được hình thành và phát triển nhờ các phương pháp, thủ pháp, hình thức tổ chức dạy học phù hợp với sở thích của các em
Đó chính là cách tổ chức dạy học dưới dạng các trò thi đố, các trò chơi, tổ chức hoạt động học theo nhóm…
* Tổ chức trò chơi học tập:
Trong thực tế dạy học, giờ học nào tổ chức trò chơi cũng đều gây được không khí học tập hào hứng, thoải mái, vui nhộn Qua thực tế cho thấy, trò chơi học tập có khả năng kích thích hứng thú và trí tưởng tượng của trẻ em, kích thích sự phát triển trí tuệ của các em, tạo cho các em sự say mê yêu thích môn học Trò chơi học tập nhất thiết phải là một bộ phận của nội dung bài học, phải là một phần cấu tạo nên bài học Trò chơi sẽ cuốn hút học sinh hơn nếu có được sự giả định từ tên gọi, từ người tham gia, từ tình huống đến kết quả chơi
Ví dụ 1: Trò chơi “Cóc vàng tài ba” là một trò chơi thu hút được nhiều học sinh tham gia, trò chơi được áp dụng sau giờ học để củng cố nội dung bài học, giúp các em nhớ lại và khắc sâu kiến thức sau giờ học Giáo viên đưa ra các câu hỏi dưới hình thức trắc nghiệm, học sinh lựa chọn đáp án đúng
Nếu học sinh lựa chọn đúng đáp án, sẽ được thông báo và cộng điểm
Trang 9Nhưng nếu như học sinh lựa chọn sai đáp án, trò chơi cũng sẽ xuất hiện thông báo và sẽ bị trừ điểm
Ví dụ 2: Bài 5: Thực hành tổng hợp MSWLogo (Sách luyện tập tin học cùng IC3 Spark lớp 5)
Đây là bài học yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức ngôn ngữ lập trình đã học để hoàn thành bài tập đề ra Như vậy để tránh cho các em nhàm chán và mệt mỏi trong giờ thực hành, tôi đã tiến hành tổ chức cho các em chơi trò chơi “Ai vẽ nhanh, ai vẽ đẹp”
Thông qua trò chơi thì đây là cách để tạo sự hứng thú, say mê, yêu tích môn học, kích thích sự tham gia tích cực của học sinh vào bài thực hành của mình Kết thúc trò chơi, giáo viên thu thập kịp thời kết quả trong giờ thực hành của học sinh Thông qua kết quả thực hành (sản phẩm của học sinh) giáo viên sẽ dễ dàng đánh giá được kiến thức - kĩ năng, năng lực, phẩm chất của học sinh và có những điều chỉnh thích hợp trong các giờ học tiếp theo
* Tổ chức hoạt động học theo nhóm:
Học sinh thực hành theo nhóm
Trang 10Học theo nhóm là hình thức học tập có sự hợp tác của nhiều thành viên trong lớp nhằm giải quyết những nhiệm vụ học tập chung Được tổ chức một cách khoa học, học theo nhóm sẽ phát huy tính tích cực, sáng tạo, năng lực, sở trường, tinh thần và kĩ năng hợp tác của mỗi thành viên trong nhóm Trong giờ học thực hành, tôi thường sử dụng hình thức làm việc theo nhóm, biện pháp này đã tạo nên một môi trường giao tiếp tự nhiên, thuận lợi, đó là hoạt động giao tiếp nhằm trao đổi, chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm của những người bạn
Trong điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường, với một giờ thực hành, việc quan trọng là chia nhóm thực hành Với việc chia thành từng nhóm học sinh có điều kịên hỗ trợ lẫn nhau- bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không chỉ là thụ động tiếp thu từ giáo viên Với số lượng học sinh đông và số máy là có hạn nên căn cứ vào hai số lượng này mà giáo viên có phương án chia nhóm cho phù hợp Có thể chia nhóm theo các cách sau đây:
- Chia nhóm một cách ngẫu nhiên
- Chia nhóm theo đôi bạn cùng tiến
- Chia nhóm theo lực học
- Chia nhóm đa dạng nhiều đối tượng
Khi thực hiện chia nhóm và giao nhiệm vụ học tập cho học sinh, giáo viên thực hiện theo các bước sau:
- Giáo viên nêu vấn đề, yêu cầu nội dung thực hành
- Giáo viên hướng dẫn cho học sinh các kỹ năng thao tác trong bài thực hành, thao tác mẫu cho học sinh quan sát
- Tổ chức hướng dẫn các nhóm thực hành, gợi mở, khuyến kích học sinh tích cực hoạt động
- Giáo viên quản lý, giám sát học sinh thực hành theo nhóm:
+ Trong quá trình học sinh thực hành, giáo viên quan sát, theo dõi và bổ trợ khi cần
+ Chỉ rõ những kỹ năng, thao tác nào được dành cho hoc sinh thao tác chậm trong nhóm, những kỹ năng, thao tác nào dành cho học sinh có năng khiếu
+ Phát hiện những nhóm thực hành không có hiệu quả để uốn nắn điều chỉnh
+ Luôn có ý thức giáo viên chỉ trợ giúp, tránh việc đi sâu can thiệp làm hạn chế khả năng độc lập sáng tạo của học sinh