Luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề lý luận về quyền con người trong hoạt động giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình đồng thời nghiên cứu thực tiễn vấn đề trên tại Toà án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình từ năm 2013 đến nay.
Trang 1
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ
…………/………… ……/……
HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA
THỪA THIÊN HUẾ- NĂM 2018
Trang 2Công trình được hoàn thành tại: HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS TRƯƠNG HỒ HẢI
Số : 201 –Đường Phan Bội Châu – Thành phố Huế
Thời gian : vào hồi giờ tháng năm 2018
Có thể tìm hiểu luận văn tại Thư viện Học viện Hành chính Quốc gia hoặc trên trang Web Khoa Sau đại học, Học viện Hành chính Quốc gia
Trang 31
MỞ ĐẦU
1 Lý do chon đề tài luận văn:
Quyền con người là một trong những vấn đề thiêng liêng, cơ bản của bất cứ quốc gia nào Quyền con người phải được ghi nhận trong Hiến pháp và pháp luật mà bất cứ quốc gia nào cũng phải thực hiện
Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta, điều đó đã được thể chế tại Hiến pháp nước CHXHCN Việt Nam năm 2013: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân
và vì Nhân dân”
Một trong những tiêu chí rất quan trọng của Nhà nước pháp quyền là bảo đảm cao nhất quyền con người trong mọi hoạt động của Nhà nước trong đó có hoạt động giải quyết, xét xử của Tòa án Thực tiễn hoạt động giải quyết, xét xử của ngành Tòa án trong những năm gần đây đã cho thấy các vụ việc tranh chấp về hôn nhân
và gia đình ngày càng phức tạp, do vậy việc nhận thức và áp dụng pháp luật để giải quyết cũng như đảm bảo quyền con người trong giải quyết cũng gặp không ít khó khăn Tuy vậy, với sự cố gắng của các Thẩm phán và cán bộ ngành Tòa án, việc áp dụng pháp luật về hôn nhân và gia đình cũng như pháp luật về tố tụng dân sự và đảm bảo quyền con người trong việc giải quyết các vụ án tranh chấp về hôn nhân gia đình đã đạt được những kết quả đáng khích lệ góp phần giải quyết kịp thời các mâu thuẫn bất hòa trong quan hệ hôn nhân, bảo vệ được các quyền và lợi ích hợp pháp của các bên đương sự, đồng thời góp phần làm ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa Không những vậy, thông qua việc giải quyết đối với các vụ, việc tranh chấp về hôn nhân và gia đình đã đồng thời phổ biến tuyên truyền và giáo dục ý thức pháp luật có hiệu quả cho nhân dân Tuy vậy, những mâu thuẫn phát sinh trong quan
Trang 42
hệ hôn nhân và gia đình chưa được giải quyết triệt để bởi nó được hình thành từ nhiều nguyên nhân trong đó có nguyên nhân từ môi trường xã hội, trong những năm qua tại Tòa án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình thì số án thụ lý lĩnh vực này đã tăng đột biến Ngoài bảo đảm giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình đúng với các quy định của pháp luật thì bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình luôn được lãnh đạo Tòa án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình quan tâm chỉ đạo Vì vậy lĩnh vực này đã đạt được nhiều thành quả đáng khích lệ cần tiếp tục giữ vững và phát huy Tuy nhiên bên cạnh những thành tích là cơ bản thì vấn đề bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình của Tòa án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình còn một số hạn chế và không ít bất cập, gây ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết, xét xử của Tòa án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình
Trong bối cảnh cả nước ta cũng như tỉnh Quảng Bình đang tiếp tục thực hiện chương trình cải cách Tư pháp theo nội dung Nghị quyết số 48/NQ-TW ngày 24/5/2005 và Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 của Ban chấp hành Trung ương thì tăng cường quyền con người trong giải quyết, xét xử nói chung và trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình nói riêng là yêu cầu bức thiết đặt ra
Xuất phát từ lý do trên, tôi đã chọn đề tài “Quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình – Từ thực tiễn Tòa án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình” làm luận văn thạc sĩ luật học
2.Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn: Nghiên cứu về giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình ở Việt Nam đã được các nhà nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau
Cụ thể gồm một số các đề tài của các tác giả như: Trần Công Thịnh, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội đăng trên Tạp chí Luật học, tập
31, số 1 (tháng 3/2015) ”Hoà giải trong việc giải quyết các vụ việc
về hôn nhân và gia đình theo quy định của Bộ luật tố tụng dân sự
Trang 53
Việt Nam”; tác giả Nguyễn Ngọc Phát, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh:” Thực tiễn áp dụng luật hôn nhân và gia đình trong giải quyết ly hôn” Luận văn thạc sỹ luật học, năm 2012 của tác giả Nguyễn Thanh Tú “Thực tiễn giải quyết ly hôn tại Toà án nhân dân Quận Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2010” Luận văn thạc sỹ luật học năm 2012 của tác giả Nguyễn Thị Lan: “Chia tài sản chung vợ chồng theo Luật hôn nhân
và gia đình Việt Nam năm 2000”; Luận văn thạc sỹ luật học năm
2014 của tác giả Nguyễn Thị Tâm “Áp dụng pháp luật trong giải quyết các vụ án về hôn nhân và gia đình trên địa bàn Hà Nội”; Các nghiên cứu của các học giả trên đã đề cập đến vấn đề giải quyết các
vụ án hôn nhân và gia đình dưới góc độ về áp dụng pháp luật, giải quyết các vụ án hôn nhân và gia đình
Vấn đề quyền con người trong giải quyết, xét xử nói chung
và các vụ án hôn nhân và gia đình của các chuyên gia pháp lý và đặc biệt là những người làm công tác xét xử của hệ thống Tòa án nghiên cứu ở nhiều mức độ và khía cạnh khác nhau Các bài viết trên các tạp chí như: Tạp chí Tòa án, Tạp chí Luật học; Tạp chí Kiểm sát; Tạp chí Dân chủ; Tạp chí Nhà nước và Pháp luật… cũng có nghiên cứu về một số khía cạnh lý luận và thực tiễn liên quan đến quyền con người trong hoạt động giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình Đó là những tiền đề tư liệu quan trọng cho việc nghiên cứu đề tài Tuy nhiên, các bài viết trên hoặc nghiên cứu chung về vấn đề quyền con người trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân hoặc nghiên cứu về một khía cạnh nào đó của hoạt động giải quyết, xét xử các tranh chấp về hôn nhân và gia đình Song đến nay, chưa có một công trình khoa học nào phân tích một cách toàn diện, đầy đủ và có
hệ thống dưới góc độ lý luận và thực tiễn về quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình đặc biệt là tại Toà án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình Vì vậy đó chính là lý
do để tôi chọn chủ đề này làm đề tài luận văn Cao học Luật của mình
3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn:
Trang 64
Mục đích:
- Có ý nghĩa thực tiễn góp phần tăng cường bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình của tỉnh Quảng Bình nói chung và tại Toà án nhân dân huyện Bố Trạch nói riêng
- Đóng góp cho công tác tăng cường chất lượng, hiệu quả giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình của tỉnh Quảng Bình nói chung và Toà án nhân dân huyện Bố Trạch nói riêng
- Đóng góp một phần vào thành quả của chương trình cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 48/NQ-TW, Nghị quyết
số 49/NQ-TW tại Việt Nam nói chung và huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình nói riêng
Đồng thời, luận văn cung cấp cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn,
là tài liệu tham khảo cho những người trực tiếp làm công tác giải quyết các tranh chấp các vụ việc hôn nhân và gia đình trong hệ thống Toà án nhân dân, công tác giảng dạy, học tập trong các trường Đại học chuyên ngành Luật và không chuyên ngành Luật
Nhiệm vụ :
- Làm rõ một số vấn đề lý luận về quyền con người, về hoạt động giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình, bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình
- Phân tích thực trạng quyền con người trong hoạt động giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình, phân tích nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế của quyền con người trong hoạt động giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình tại Toà án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình
Từ đó đưa ra một số yêu cầu tăng cường quyền con người trong hoạt động giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình ở tỉnh Quảng Bình; đưa ra một số giải pháp chung và riêng, một số kiến nghị nhằm tăng cường bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình
4 Đối tượng và Phạm vi nghiên cứu của luận văn: Với phạm vi là một luận văn thạc sỹ chuyên ngành Luật Hiến
Trang 75
pháp và Luật Hành chính, luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề lý luận về quyền con người trong hoạt động giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình đồng thời nghiên cứu thực tiễn vấn đề trên tại Toà
án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình từ năm 2013 đến nay
5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn:
Luận văn được thực hiện dựa trên việc vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch
sử, phép biện chứng của Chủ nghĩa Mác - Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật Bên cạnh đó luận văn còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể là phân tích, đối chiếu, so sánh, thống kê và tổng hợp; phương pháp phân tích quy phạm cũng được tác giả vận dụng để phân tích, bình luận nội dung của một số chế định
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn:
Luận văn đề cập khá toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn của quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình tại Toà án nhân dân huyện Bố trạch, tỉnh Quảng Bình trong bối cảnh tỉnh Quảng Bình đang tiếp tục phát huy hiệu quả của chương trình cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 48/NQ - TW và Nghị quyết số 49/NQ- TW Với những kết quả mà luận văn đạt được, tác giả hy vọng sẽ góp một phần nhỏ vào việc bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình của tỉnh Quảng Bình nói chung và của Toà án nhân dân huyện Bố Trạch nói riêng
7 Kêt cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận về quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình
Chương 2: Thực trạng quyền con người trong giải quyết các
vụ việc hôn nhân và gia đình của Toà án nhân dân huyện Bố Trạch,
Trang 81.1.1 Khái niệm và đặc điểm quyền con người trong giải quyết các
vụ việc hôn nhân và gia đình ở nước ta
Ở Việt Nam, quyền con người thường được hiểu “là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có và khách quan của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp
lý quốc tế” Trong bản Tuyên ngôn độc lập của nước ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ: “Mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng Tạo hóa ban cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, trong những quyền ấy có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc” Đó chính là những biểu hiện của quyền con người một cách rõ rệt nhất
Hiện nay, qua các tài liệu nghiên cứu chưa hình thành khái niệm cụ thể về quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình Mà qua phân tích khái niệm quyền con người nói chung trên thế giới, ta có thể hiểu một cách chung nhất khái niệm về quyền con người trong hoạt động giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình là hoạt động của Tòa án thông qua các Thẩm phán hoặc Hội đồng xét xử căn cứ vào các quy định của Hiến pháp, pháp luật tố
Trang 97
tụng dân sự, pháp luật hôn nhân và gia đình cùng các quy định khác của pháp luật nhằm bảo đảm các quyền con người trong suốt quá trình giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình theo các trình tự
mà pháp luật quy định
Từ khái niệm đó chúng ta có thể đưa ra những đặc điểm cơ bản của quyền con người trong hoạt động giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình như sau:
Một là, quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước
Hai là, Tòa án là cơ quan có trách nhiệm chính trong bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình
Ba là, hoạt động bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình phải căn cứ theo các quy định của pháp luật tố tụng dân sự, pháp luật hôn nhân và gia đình
1.1.2 Vai trò của quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình:
Mục tiêu của cơ quan Toà án khi giải quyết các vụ việc hôn nhân gia đình là nhằm bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp gắn liền nhân thân của mỗi cá nhân trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình như: quyền kết hôn, ly hôn, quyền được nuôi con, quyền được chia tài sản chung… Chính vì vậy việc giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình đóng vai trò đặc biệt quan trọng nhằm đảm bảo quyền con người, quyền công dân, cụ thể như sau:
Trang 101.2 Nội dung quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình:
Khi tham gia vào hoạt động giải quyết các vụ, việc hôn nhân
và gia đình của Tòa án thì quyền con người mà pháp luật cần bảo đảm cho họ chính là quyền của đương sự; đương sự có quyền tự mình bảo vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ các quyền của mình ở bất
cứ trình tự thủ tục tố tụng nào Trong phạm vi luận văn này chỉ đề cập đến quyền con người trong giải quyết vụ, việc dưới hai khía cạnh
đó là quyền con người do đương sự tự mình thực hiện và quyền con người thông qua người khác bảo vệ trong hoạt động giải quyết các
vụ, việc hôn nhân và gia đình, cụ thể:
- Quyền yêu cầu giải quyết ly hôn:
- Quyền đưa ra yêu cầu phản tố của bị đơn, quyền đưa ra yêu cầu của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hôn nhân và gia đình:
Trang 119
- Quyền thay đổi, bổ sung và rút yêu cầu của đương sự:
- Quyền được tham gia hòa giải và tự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ án
- Quyền chấp nhận, bác bỏ yêu cầu của người khác của đương sự
- Quyền cung cấp chứng cứ và chứng minh bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự
- Quyền của đương sự yêu cầu cá nhân, cơ quan, tổ chức cung cấp chứng cứ và yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập chứng cứ
- Quyền được biết và ghi chép, sao chụp tài liệu, chứng cứ
do các đương sự khác xuất trình hoặc do Tòa án thu thập, trừ các tài liệu, chứng cứ có liên quan đến bí mật cá nhân, bí mật gia đình theo yêu cầu chính đáng của đương sự (Điều 70 Bộ luật tố tụng dân sự 2015)
- Quyền yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp, tạm thời của đương sự
- Quyền yêu cầu thay đổi Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thẩm tra viên, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên, Thư ký Tòa án, người giám định, người phiên dịch
- Quyền tham gia phiên tòa, phiên họp của đương sự
- Quyền tranh tụng trong tố tụng dân sự
- Quyền khiếu nại của đương sự đối với các quyết định, hành
vi tố tụng trái pháp luật
- Quyền tự bảo vệ hoặc nhờ Luật sư hay người khác bảo vệ trong giải quyết các vụ án hôn nhân và gia đình
Trang 1210
- Quyền ủy quyền cho luật sư, bào chữa viên nhân dân hoặc người khác đại diện trong tố tụng dân sự của đương sự
- Quyền kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án:
1.3 Các yếu tố bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình:
Một là, yếu tố pháp luật:
Hai là, hoạt động của cơ quan tư pháp:
Ba là, yếu tố ý thức pháp luật và văn hóa pháp lý:
Tóm tắt chương 1
Từ việc nghiên cứu cơ sở lý luận về quyền con người trong giải quyết vụ việc hôn nhân gia đình, tác giả đã phân tích khái niệm, đặc điểm, vai trò của quyền con người trong hoạt động giải quyết vụ việc dân sự nói chung và hoạt động giải quyết vụ việc hôn nhân gia đình nói riêng nhằm làm rõ quyền con người chứa đựng những nội dung gì? Có đặc điểm như thế nào và vai trò của nó có ảnh hưởng, tác động ra sao trong hoạt động tố tụng của Toà án khi giải quyết vụ việc hôn nhân gia đình
Trên cơ sở tiếp cận cụ thể về lý luận, tác giả đã đi sâu phân tích các nội dung cụ thể của quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình đó chính là pháp luật quy định cho đương sự được thực hiện những quyền gì và pháp luật bảo đảm cho họ ra sao
để các quyền đó được bảo vệ theo đúng quy định của pháp luật Đồng thời đưa ra các yếu tố chính và cần thiết có tác động trực tiếp
và gián tiếp dưới góc độ xã hội và pháp luật để bảo đảm quyền con
Trang 1311
người trong hoạt động giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình
trong hệ thống Toà án nói chung và tại Toà án nhân dân huyện Bố
Trạch nói riêng
Chương 2 CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG VÀ THỰC TRẠNG QUYỀN CON NGƯỜI TRONG GIẢI QUYẾT CÁC VỤ VIỆC HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN HUYỆN BỐ TRẠCH, TỈNH QUẢNG BÌNH
2.1 Các yếu tố ảnh hưởng đến Quyền con người trong giải quyết
các vụ việc hôn nhân và gia đình - Từ thực tiễn Tòa án nhân dân
huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình
2.1.1 Khái quát chung về đặc điểm chính trị, kinh tế - xã hội và
Toà án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình
2.1.1.1 Đặc điểm chính trị, kinh tế - xã hội của huyện Bố
Trạch, tỉnh Quảng Bình
Vị trí địa lý: Huyện Bố Trạch có diện tích tự nhiên 2.124,2
km2, trải rộng từ Tây sang Đông chiếm toàn bộ chiều ngang của Việt
Nam; vừa tiếp giáp với biển Đông, vừa tiếp giáp đường biên giới
giữa Việt Nam và Lào Toàn huyện có 28 xã và 2 thị trấn, trong đó
có 09 xã miền núi và 02 xã miền núi rẻo cao
Đặc điểm về chính trị:
Hệ thống chính trị của huyện Bố Trạch gồm: Huyện ủy, Hội
đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các
đoàn thể chính trị của huyện