Ngành thủy sản nói chung và xuất khẩu thủy sản nói riêng luôn là một ngành kinh tế mũi nhọn của đất nước với rất nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực có kim ngạch trên 1 tỷ đô la Mỹ. Cùng với những kết quả đã đạt được, thủy sản xuất khẩu của Việt Nam cũng phải đối mặt với không ít những khó khăn điển hình là cảnh báo thẻ vàng của EU đã gây không ít những tổn thất cả trước mắt cũng như lâu dài đối với thủy sản xuất khẩu của Việt Nam.
Trang 1NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC NHẰM THÁO GỠ THẺ VÀNG
ĐỐI VỚI THỦY SẢN XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM
SANG THỊ TRƯỜNG EU Improve the efficiency of State management
activities to excapefrom EU’s yellow cards
for Vietnam's seafood exports to the this market
ThS Lê Quốc Cường
Bộ môn Kinh tế quốc tế - Khoa Thương mại quốc tế
Trường Đại học Thương Mại
TÓM TẮT
Ngành thủy sản nói chung và xuất khẩu thủy sản nói riêng luôn là một ngành kinh tế mũi nhọn của đất nước với rất nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực có kim ngạch trên 1 tỷ đô la Mỹ Cùng với những kết quả đã đạt được, thủy sản xuất khẩu của Việt Nam cũng phải đối mặt với không ít những khó khăn điển hình là cảnh báo thẻ vàng của EU đã gây không ít những tổn thất cả trước mắt cũng như lâu dài đối với thủy sản xuất khẩu của Việt Nam Tuy nhiên, đây cũng là một liều thuốc tốt giúp cho Ngành thủy sản Việt Nam có thể thay đổi cần thiết về chính sách, vấn
đề quản lý để hướng tới sự phát triển của Ngành cũng như đối với thủy sản xuất khẩu theo hướng bền vững hơn
Trang 2Từ khóa: Quản lý nhà nước; thủy sản xuất khẩu; thị trường EU; tháo gỡ
thẻ vàng
ABSTRACT
The Vietnam‘s seafood industry in general and seafood export in particular have always been a spearhead economic sector of the country with many key export items with a turnover of over US $ 1 billion Along with the achieved results, Vietnam's seafood exports also face many difficulties, typically the EU yellow card warning has caused many losses both in the short term as well as in the long run with export seafood of Vietnam However, this is also a good medicine for Vietnam's fisheries sector to make necessary changes in management policies and issues towards the development of the industry as well as the export fishery towards a sustainable direction more solid
Key words: State management; exported aquatic products; EU market;
remove the yellow card
Tổng quan về thị trường thủy sản EU và xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường EU
EU với 28 thành viên có tổng diện tích khoảng 4 triệu km2, dân số hơn 500 triệu người Bình quân thu nhập tính theo đầu người của các quốc gia EU khá cao so với thế giới Người dân EU rất thích dùng các sản phẩm thủy sản trong nhu cầu ăn uống và bảo vệ sức khoẻ do tính ưu việt của sản phẩm này là ngon và bổ dưỡng Hàng năm, nhu cầu sản phẩm thủy sản của EU đạt mức 26,3 kg/người
EU là một trong những thị trường nhập khẩu thủy sản lớn nhất thế giới với giá trị nhập khẩu thủy sản hàng năm vượt 5,52 tỷ Euro Phần lớn sản phẩm thủy sản được nhập khẩu từ các nước nội bộ trong khối
Trang 3Tuy nhiên, để bổ sung một số sản phẩm đáp ứng nhu cầu tiêu thụ (chủ yếu là các sản phẩm thủy sản nước ấm) EU Do vị trí địa lý và khí hậu khắc nghiệt, cộng thêm nguồn thủy sản của EU đang nằm dưới giới hạn
an toàn sinh học, trong khi nhu cầu tiêu dùng thủy sản của EU vẫn tăng nhanh Vì vậy, EU buộc phải nhập khẩu thủy sản từ hơn 180 quốc gia trên thế giới đến từ các quốc gia châu Mỹ, châu Á trong đó có Việt Nam
Các sản phẩm thủy sản của Eu nhập khẩu chủ yếu là tôm đông lạnh,
cá tươi và cá, giáp xác, nhuyễn thể đông lạnh; và thủy sản đóng hộp, thủy sản tẩm bột…trong đó thì cá philê đông lạnh chiếm tỷ trọng lớn nhất, tiếp theo là tôm đông lạnh Tuy nhiên, muốn nhập khẩu được vào thị trường EU thì phải vượt qua được rào cản kỹ thuật của EU "Rào cản kỹ thuật" là biện pháp chủ yếu để bảo hộ sản xuất và tiêu dùng nội địa hiện nay vì thuế nhập khẩu vào EU đang giảm dần Rào cản kỹ thuật chính là qui chế nhập khẩu chung được cụ thể hoá ở 5 tiêu chuẩn của sản phẩm: chất lượng, vệ sinh thực phẩm, an toàn cho người sử dụng, bảo vệ môi trường và tiêu chuẩn về lao động
Xuất khẩu thủy sản của Việt Nam đã có những bước tiến vượt bậc trong gần 25 năm qua Kim ngạch xuất khẩu thủy sản từ mức thấp 550 triệu năm 1995 đã có những bước tăng trưởng mạnh mẽ qua từng năm với mức tăng trưởng bình quân 15,6%/năm Quá trình tăng trưởng này
đã đưa Việt Nam trở thành một trong 5 nước xuất khẩu thủy sản lớn nhất thế giới, giữ vai trò chủ đạo cung cấp nguồn thủy sản toàn cầu
EU là thị trường xuất khẩu lớn thứ hai của hải sản Việt Nam trong 5 năm qua, với giá trị xuất khẩu dao động trong khoảng 350 – 400 triệu USD/năm, chiếm 16 – 17% tổng xuất khẩu hải sản của Việt Nam Tuy nhiên thẻ vàng IUU đã kéo giảm xuất khẩu thủy sản khai thác của Việt Nam sang EU trong thời gian qua Số liệu ghi nhận kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam đã giảm khoảng gần 30% tổng giá trị đối với các mặt hàng thủy sản chủ lực sang thị trường EU
Trang 4Biểu đồ 1: Tình hình xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang EU
Nguồn: VASEP
Cơ cấu mặt hàng thủy sản của Việt Nam xuất khẩu sang EU là khá
đa dạng với nhiều chủng loại Tuy nhiên, những sản phẩm được ưa chuộng và tiêu dùng nhiều nhất là cá, tôm và mực – bạch tuộc
Bảng 1: Mặt hàng xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang EU 6 tháng đầu năm 2019
ĐVT: Sản lượng (nghìn tấn); Kim ngạch (triệu USD)
Nguồn: Hải quan Việt Nam
Do tính chất quan trọng của thị trường EU về cả kim ngạch cũng như tính đa dạng trong các mặt hàng xuất khẩu mà hiện nay số lượng các doanh nghiệp tham gia chế biến, xuất khẩu sang EU ngày càng tăng lên nhanh chóng và được phân bố tại một số địa phương thủy sản trọng điểm Hiện nay, số lượng cơ cở chế biến xuất khẩu thủy sản sang EU
đã đạt con số khoảng 330 doanh nghiệp, các doanh nghiệp phân bố chủ
Trang 5yếu thuộc vùng Đông Nam Bộ và Đồng bằng Sông Cửu Long và một
số ít tại phía Bắc
Thẻ vàng của EU và những ảnh hưởng tiêu cực đối với thủy sản xuất khẩu của Việt Nam
Thẻ vàng của EU được dựa trên cơ sở quy định số 1005/20081 có hiêu lực từ ngày 01/10/2010 của Ủy ban châu âu (EC) để chống lại nạn khai thác bất hợp pháp, không khai báo và không theo quy định (IUU) Thông qua quy định này sẽ thiết lập một thống trên toàn EU nhằm ngăn chặn và loại bỏ việc NK các sản phẩm thủy sản bị khai thác IUU vào thị trường mình
Các nước xuất khẩu thủy sản vào EU, hay các nước cho các tàu đăng
ký quốc tịch tham gia vào chuỗi cung ứng thủy sản cho EU, phải tuyệt đối hợp tác trong cuộc chiến chống lại nạn khai thác IUU Đối với các nước được xác định là không có các biện pháp phù hợp nhằm đảm bảo khai thác hợp pháp sẽ bị cảnh cáo chính thức hay nhận ―thẻ vàng‖ để cải thiện Nếu các nước này không cải thiện, họ sẽ đối mặt với lệnh cấm xuất khẩu sang thị trường EU phải nhận ―thẻ đỏ Còn nếu các nước này
đã có những cải cách cần thiết, họ sẽ được xóa cảnh báo sẽ được nhận
―thẻ xanh‖
Các quốc gia nhận thẻ vàng đều bị giữ lại kiểm tra nguồn gốc khai thác xuất xứ gây mất thời gian và phát sinh thêm chi phí kiểm tra, phí lưu cảng sẽ thì bị kiểm tra toàn bộ lô hàng Tiếp đến, nếu phát hiện vi phạm thì toàn bộ lô hàng sẽ bị tiêu hủy hoặc trả về gây tổn thất rất lớn cho các doanh nghiệp xuất khẩu Nghiêm trọng hơn, nếu tỷ lệ vi phạm không giảm hoặc không có biện pháp kiểm soát tình hình thì EU có thể ban thẻ đỏ tức là cấm xuất khẩu Cuối cùng quốc gia xuất khẩu không chỉ mất thị trường EU mà các thị trường nhập khẩu khác có thể dựa vào tình trạng này mà ban hành các biện pháp tương tự Tuy nhiên, đây cũng là một cảnh báo tốt giúp các quốc gia xuất khẩu thủy sản định hướng lại, rà soát lại các chính sách của mình nhằm hướng tới hoạt động thủy sản mang tính bền vững hơn
Trang 6Để có thể gỡ được thẻ vàng, không còn cách nào khác là các quốc gia xuất khẩu thủy sản vào EU phải thực hiện tốt các quy định của thị trường trong đó có IUU Quản lý Nhà nước chính là khâu then chốt để giải quyết thực tế này Tuy nhiên, để có thể nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước đối với thủy sản xuất khẩu đòi hỏi thời gian, nguồn lực lớn đồng thời nâng cao được nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật của tất cả các đối tượng có liên quan trong đó đặc biệt nhấn mạnh vai trò của người đánh bắt, doanh nghiệp thu mua chế biến thủy sản xuất khẩu
Ngày 23/10/2017, EU ―rút thẻ vàng" với ngành thủy sản Việt Nam vì những nỗ lực của Việt Nam chưa đủ để quản lý tốt về IUU Trong khoảng 2 năm, Việt Nam ghi nhận tác động rõ rệt của thẻ vàng đến xuất khẩu thủy sản Việt Nam Trong khoảng thời gian này, cơ quan quản lý Nhà nước cũng đã có những hoạt động nhằm tích cực rà soát, chủ động ban hành quy định pháp lý và tăng cường các biện pháp để kiểm soát IUU một cách có hiệu quả Theo dự kiến, đến tháng 11/2019 đoàn thanh tra của Tổng vụ các vấn đề về biển và thủy sản của EC sẽ có đợt đánh giá lại về thẻ vàng đối với hải sản Việt Nam để quyết định có gỡ
bỏ thẻ vàng hay không
Việc Việt Nam bị EU cảnh báo thẻ vàng đã tác động làm giảm xuất khẩu các sản phẩm thủy sản khai thác sang EU thời gian qua Năm
2018 ghi nhận kim ngạch xuất khẩu hải sản sang EU giảm khoảng 6,5%
so với năm 2017 và chỉ đạt 390 triệu USD Theo ghi nhận của Tổng cục thủy sản Việt Nam trong 7 tháng đầu năm 2019, tỷ trọng của thị trường EU đã tụt xuống 12% với vị trí thứ 3 sau thị trường Mỹ và Trung Quốc và kim ngạch giảm khoảng 6,3% cùng kỳ năm 2018 Bên cạnh những số liệu ghi nhận từ Thủy sản xuất khẩu, các doanh nghiệp cũng đối mặt với không ít những khó khăn về chi phí tăng cao
và không xuất khẩu được do những yêu cầu về giấy phép từ thị trường
EU Đối với các lô thủy sản khai thác đã bị gia tăng chi phí cho doanh
Trang 7nghiệp xuất khẩu khi 100% containers hàng hải sản xuất khẩu sang EU
bị giữ lại để kiểm tra nguồn gốc khai thác và qui trình kiểm tra thông
quan đối với các lô hải sản nhập khẩu vào EU cũng trở nên gắt gao hơn,
nhiều hơn 7 - 10 ngày, thậm chí lên đến 20 ngày so với trước đây
Tuy có những tác động tiêu cực đến từ thẻ vảng của EU cho xuất
khẩu thủy sản đánh bắt, thị trường xuất khẩu thủy sản cũng có những
tín hiệu hết sức tích cực khi một số mặt hàng thủy sản nuôi trồng như cá
tra ghi nhận mức tăng trong xuất khẩu để bù đắp cho thủy sản xuất
khẩu có nguồn gốc đánh bắt Theo ghi nhận của Hiệp hội Chế biến và
Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP); trong 7 tháng đầu năm 2019
có một số thị trường xuất khẩu cá tra đã có sự giảm sút về kim ngạch
như Mỹ, Brazil, Colombia lần lượt là 34,3%, 25,4, 18.6% trong khi đó
một số thị trường có ghi nhận tăng như ASEAN, Nhật bản, Trung
Quốc, Mexico và EU trong đó EU tăng nhiều nhất khoảng 12,6% Điều
này cho thấy, để hạn chế tác động tiêu cực của thẻ vàng các sản phẩm
thủy sản được nuôi trồng theo hướng bền vững đảm bảo vệ sinh an toàn
thực phẩm cũng là một giải pháp tốt cho xuất khẩu thủy sản của Việt
Nam
Biểu đồ 2: Tăng trưởng xuất khẩu cá tra sang các thị trường chính 7
tháng đầu năm 2019
Trang 8Nguồn: VASEP
Từ những thực trạng nêu trên có thể thấy, để EU tiếp tục là thị trường xuất khẩu thủy sản chủ lực của Việt Nam và trước mắt là vấn đề tháo gỡ thẻ vàng thì quản lý Nhà nước đối với hoạt động thủy sản là một hoạt động không thể thiếu được.‘
Những vấn đề đặt ra đối với công tác quản lý Nhà nước nhằm tháo
gỡ thẻ vàng đối với thủy sản xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường
EU
Trước vấn đề thẻ vàng đã có những tác động rất tiêu cực đối với thủy sản xuất khẩu của Việt Nam sang EU trong 2 năm vừa qua, Các
cơ quan quản lý Nhà nước của Việt Nam, hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản đã có nhiều nỗ lực triển khai thực hiện các quy định về khai thác IUU của theo khuyến nghị của EC Việt Nam đã nhanh chóng ban hành và hoàn thiện một số quy phạm pháp luật, tăng cường nâng lực thực thi pháp luật cụ thể cũng như các công tác triển khai thực thi luật pháp
Thứ nhất: Trong công tác hoàn thiện các quy định nhằm quản lý vấn
đề khai thác thủy sản bất hợp pháp
- Luật Thuỷ sản 2017
- Công điện số 732/CĐ-TTg ngày 28 tháng 5 năm 2017 của Thủ tướng Chính phủ về việc ngăn chặn, giảm thiểu và chấm dứt tình trạng tàu cá và ngư dân Việt Nam vi phạm khai thác hải sản trái phép ở vùng biển nước ngoài
- Chỉ thị số 45/CT-TTg ngày 13/12/2017 của Thủ tướng Chính phủ
về một số nhiệm vụ, giải pháp cấp bách để khắc phục cảnh báo của Ủy ban châu Âu về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định
- Quyết định số 78/QĐ-TTg ngày 16/01/2018 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt kết hoạch hành động quốc gia nhằm ngăn chặn,
Trang 9giảm thiểu và loại bỏ khai thách hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định đến năm 2025
- Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tham mưu trình Chính phủ phương án thành lập Ban Chỉ đạo Quốc gia về phòng, chống đánh bắt bất hợp pháp đảm bảo hoạt động hiệu lực, hiệu quả
- Tiếp tục hoàn thiện các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Thủy sản năm 2017, tổ chức dịch sang Tiếng Anh các dự thảo văn bản pháp luật
để gửi cho Tổng vụ các vấn đề về Biển và Thủy sản của EC tham vấn, góp ý, bảo đảm có hiệu lực kể từ ngày 1/1/2019
- Ban hành văn bản chỉ đạo, hướng dẫn các địa phương ven biển trang bị, lắp đặt, sử dụng, quản lý đồng bộ thiết bị giám sát hành trình trên tàu cá; trước mắt tập trung theo dõi, giám sát chặt chẽ số lượng tàu
cá đã trang bị thiết bị VX-1700, Movimar phục vụ cho công tác thực thi pháp luật trên biển và xử phạt tàu cá khai thác IUU
Đồng thời, tăng cường chỉ đạo điều hành, thực thi pháp luật nhằm đảm bảo hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong quản lý nghề cá nói chung, quản lý chống khai thác IUU từ Trung ương đến địa phương
Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, các bộ, ngành có liên quan
đã ban hành các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn, đôn đốc, kiểm tra thực hiện; tổ chức các cuộc họp và trực tiếp đi địa bàn để chỉ đạo các tỉnh ven biển triển khai ngăn chặn, giảm thiểu, chấm dứt tàu cá và ngư dân
vi phạm khai thác hải sản trái phép ở vùng biển nước ngoài
Thứ hai: Các hoạt động quản lý nhà nước nhằm tăng cường chống khai thác IUU được áp dụng cụ thể:
Quản lý chặt chẽ hơn việc cấp giấy phép khai thác thủy sản cho tàu cá; kiểm soát chặt chẽ tàu cá xuất, nhập bến; tăng cường tuần tra, kiểm tra, kiểm soát trên các vùng biển để ngăn chặn, xử lý, xử phạt nghiêm theo quy định đối với tàu cá chống khai thác IUU, thực hiện việc truy xuất nguồn gốc hải sản khai thác theo quy định
Trang 10Các hiệp hội, hội nghề cá, cộng đồng ngư dân triển khai các hành động cụ thể trong chống khai thác IUU như: cộng đồng doanh nghiệp phát động chương trình ―doanh nghiệp hải sản cam kết chống khai thác IUU‖, ban hành sách trắng về IUU, ký cam kết chống khai thác IUU Ngoài ra, tăng cường theo dõi, giám sát, kiểm soát hoạt động tàu cá thông qua việc xây dựng quy định chặt chẽ và lộ trình lắp đặt thiết bị giám sát tàu cá đối với tàu cá có chiều dài từ 15m trở lên Sửa đổi quy trình kiểm soát tàu cá ra vào cảng, kiểm soát chặt chẽ sản lượng cập bến gắn với quy trình xác nhận, chứng nhận Điều chỉnh quy trình kiểm soát tàu nước ngoài tại cảng Việt Nam theo Quy định của Hiệp định biện pháp quốc gia có cảng
Đồng thời, thực hiện tốt việc truy xuất nguồn gốc hải sản từ khai thác thông qua tăng cường trách nhiệm cho cơ quan quản lý cảng cá, đảm bảo kiểm tra chéo các thông tin trong chuỗi Quản lý năng lực khai thác thông qua việc triển khai các quy định mới trong Luật Thủy sản về kiểm soát số lượng tàu cá và xây dựng thí điểm cấp hạn ngạch khai thác
cá ngừ đại dương dựa trên số liệu điều tra nguồn lợi
Song song đó, tăng cường hợp tác quốc tế; tham gia tích cực vào các sáng kiến khu vực về chống khai thác IUU; Đẩy mạnh hợp tác song phương với các nước trong khu vực, kí đường dây nóng trao đổi thông tin về IUU
Mặc dù đã nỗ lực rất nhiều nhưng trong quá trình triển khai các quy định đáp ứng yêu cầu của EC về khai thác hải sản,có thể thấy xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang EU trước mắt cũng như về mặt lâu dài sẽ gặp phải những khó khăn cụ thể như sau:
Thứ nhất: Xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang EU mặc dù bao gồm cả thủy sản nuôi trồng và thủy sản đánh bắt trong đó tỷ trọng thủy sản nuôi trồng trên thủy sản đánh bắt có xu hướng tăng mạnh (tỷ lệ hải sản đánh bắt của Việt Nam xuất sang EU hiện nay rất thấp, chỉ chiếm
có 5,1%") Tuy nhiên, nếu không xử lý tốt vấn đề này, sẽ ảnh hưởng