Bán phá giá đối ứng và một số hàm ý cho xuất khẩu của Việt Nam

Bài viết này của tác giả sẽ trình bày về một hình thức như thế, gọi là bán phá giá đối ứng. Các khái niệm về bán phá giá, bán phá giá đối ứng, phân tích mô hình bán phá giá đối ứng cấp độ cơ bản và tối ưu, trong đó mô hình tối ưu được nghiên cứu trong cơ chế thương mại được quản lý. Phần cuối là một số mệnh đề được rút ra từ việc phân tích mô hình bán phá giá đối ứng, từ đó đưa ra được một số hàm ý cho xuất khẩu của Việt Nam.

BÁN PHÁ GIÁ ĐỐI ỨNG VÀ MỘT SỐ HÀM Ý CHO XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM

Reciprocal dumping and some implicationsfor

Vietnam exports

ThS NCS Phan Thu Trang

Bộ môn Quản trị tác nghiệp Thương mại quốc tế, Khoa Kinh tế và Kinh

do-anh quốc tế, Trường Đại học Thương mại

Email: trang.pt@tmu.edu.vn

TÓM TẮT

Bán phá giá đang được coi là một hình thức bất hợp pháp trong thương mại quốc tế Nhưng không thể phủ nhận những lợi ích mà bán phá giá mang lại cho nhà sản xuất, người tiêu dùng và cả các quốc gia liên quan, đặc biệt là trong ngắn hạn Vì thế, câu hỏi đặt ra là ngoài việc áp các chính sách chống bán phá giá thì có cách nào để tận dụng được những mặt tích cực của bán phá giá trong thương mại quốc tế hay không? Bài viết này của tác giả sẽ trình bày về một hình thức như thế, gọi là ―bán phá giá đối ứng‖ Các khái niệmvề bán phá giá, bán phá giá đối ứng, phân tích mô hình bán phá giá đối ứng cấp độ cơ bản và tối ưu, trong đó mô hình tối ưu được nghiên cứu trong cơ chế thương mại được quản lý Phần cuối là một số mệnh đề được rút ra từ việc phân tích mô hình bán phá giá đối ứng, từ đó đưa ra được một số hàm ý cho xuất khẩu của Việt Nam

Từ khóa: bán phá giá, bán phá giá đối ứng, xuất khẩu Việt Nam

ABSTRACT

Dumping is considered to be an illegal form of international trade But there is no denying the benefits that dumping brings to producers, consumers and the countries involved, especially in the short term Therefore, the question is, besides the application of anti-dumping policies, is there any way to take advantage of the positive aspects of dumping in international trade? This article will present such a form, called ―reciprocal dumping‖ Concepts of dumping, reciprocal dumping, the basic model and optimal model are studied, in which the optimal model is analyzed in the managed trade mechanism The last part contains some propositions drawn from the analysis of reciprocal dumping models, thereby giving some implications for Vietnam's exports

Keywords: Vietnam's dumping, counter-dumping, Vietnam's exports

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Chống bán phá giá – một mặt giúp cho nền sản xuất trong nước được bảo hộ, đảm bảo được lợi ích của các doanh nghiệp nội địa, nhưng mặt khác nó cũng mang lại những tác động tiêu cực tới lợi ích của người tiêu dùng khi không được sử dụng những hàng hóa nhập khẩu giá rẻ hơn với chất lượng tương đương (Trung tâm WTO, 2016) Xét ở góc độ bảo hộ ―các ngành công nghiệp non trẻ‖, việc sử dụng các chính sách chống bán phá giá ở các nước, mà đặc biệt là các nước đang phát triển, sẽ giúp bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng trong nước chống lại ―mức giá thôn tính‖ và ―giá độc quyền‖ bằng cách ngăn chặn lợi thế giá thành thấp của các mặt hàng nhập khẩu đến từ các doanh nghiệp nước ngoài Ở góc độ người tiêu dùng, trong ngắn hạn, bán phá giá giúp gia tăng khả năng tiếp cận với hàng hóa chất lượng mà lại rẻ hơn Tuy nhiên, những hậu quả kinh tế trong dài hạn

là rất lớn, thậm chí có thể dẫn đến sự sụp đổ của cả nền sản xuất nội địa Và cuối cùng chính những người tiêu dùng trong nước sẽ phải chịu mức giá độc quyền từ các doanh nghiệp nước ngoài trong dài hạn sau khi các doanh nghiệp trong nước hoàn toàn bị loại bỏ

Như vậy, trong một thị trường cạnh tranh không hoàn hảo – nơi mà các doanh nghiệp phân phối hoặc sản xuất có đủ sức mạnh và thế lực

để có thể chi phối giá cả các sản phẩm của mình trên thị trường – thì bán phá giá tồn tại như một công cụ để doanh nghiệp đánh bại đối thủ, chiếm lĩnh thị trường ngoài nước hoặc kiếm ngoại tệ khẩn cấp, và đôi khi cả vì mục tiêu chính trị Còn đối với những nền kinh tế đang phát triển hoặc chưa được thừa nhận là nền kinh tế thị trường như Việt Nam trước năm 2019 (VCCI, 2010) thì các mức chi phí cho sản xuất, nhân công, lợi nhuận hoặc tỷ giá thường thấp hơn nhiều so với các nước/khu vực kinh tế phát triển như Mỹ, EU… dẫn tới giá hàng hóa xuất khẩu có nguy cơ trở thành bán phá giá một cách không cố ý khi không xác định được chính xác các yếu tố cấu thành nên giá Những minh chứng này cho thấy, một cách vô tình hay hữu ý thì bán phá giá vẫn đang làm một vấn đề diễn ra thường xuyên trong thương mại quốc

tế Kéo theo đó là những ảnh hưởng không mấy tích cực tới thị trường

và người tiêu dùng của cả hai bên và những vụ kiện chống bán phá giá kéo dài khiến cho thương mại quốc tế trở nên trì trệ, tổn thất

Theo thống kê của WTO, trong vòng 13 năm kể từ 1/1/1995 tới 31/12/2017 tính trên toàn thế giới đã có tổng cộng 5.529 vụ, riêng Việt Nam là 72 vụ (thống kê theo quốc gia khởi kiện) Đối với Việt Nam, tính từ năm 2013 đến 30/6/2019, chúng ta đã tiến hành 07 vụ kiện chống bán phá giá các mặt hàng như nhựa, gỗ, hợp kim, thép… của Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia, Hàn Quốc, Indonesia, Đài Loan Nhưng ngược lại, cùng trong giai đoạn này, Việt Nam cũng phải chịu tới 45 vụ kiện chống bán phá giá các mặt hàng thép, sợi nilon, lốp, giầy, sợi vải, cá da trơn, gạo… còn nếu tính từ năm 1994 thì tổng số

vụ lên tới con số 86 Một câu hỏi đặt ra là liệu có một biện pháp nào

giảm bớt được những thiệt hại do chính sách chống bán phá giá gây

ra, đồng thời đảm bảo được quyền lợi của các doanh nghiệp, các quốc gia khi xuất khẩu hàng hóa sang nhau, cũng như quyền lợi của người tiêu dùng hai nước? Phần tiếp sau của bài viết nghiên cứu về ―bán phá giá đối ứng‖ để tìm ra câu trả lời

2 MỘT SỐ KHÁI NIỆM LIÊN QUAN

Bán phá giá

Bán phá giá là một khái niệm cơ bản của thương mại quốc tế Các sản phẩm bán vào một thị trường với giá bán ở mức dưới giá thành sản xuất thì được xem là bán phá giá và có thể phải chịu các cuộc điều tra và bị trừng phạt Bán phá giá là tổng hợp những biện pháp bán hạ giá một số mặt hàng xuất khẩu nào đó để cạnh tranh với những bạn hàng khác trên thị trường thế giới Như đã đề cập ở trên, thì mục tiêu của bán phá giá là đánh bại đối thủ, chiếm lĩnh thị trường ngoài nước, kiếm ngoại tệ khẩn cấp, hoặc vì mục tiêu chính trị (VCCI, 2004 & 2010)

Ví dụ về bán phá giá được tác giả thể hiện như hình 1 dưới đây

‗t‘ là biên độ bán phá giá, ở Việt Nam biên độ này là 2%

Sản phẩm bị coi là bán phá giá nếu Y - P > t

Đối với trường hợp nước xuất khẩu có nền kinh tế phi thị trường, khi tính toán giá Y, nước nhập khẩu được phép bỏ qua các cách tính bình thường và tự mình xác định một cách thức tính hợp lý Thường thì cơ quan có thẩm quyền của nước nhập khẩu, sau khi kết luận rằng nước xuất khẩu có nền kinh tế phi thị trường, có thể sẽ bỏ qua các số liệu về chi phí, giá cả nội địa nước xuất khẩu và chọn một nước thứ ba thay thế (dùng giá bán hoặc các chi phí sản xuất sản phẩm tại nước này) để tính giá so sánh Y của sản phẩm đang điều tra

Trước năm 2019, do chưa đủ thời hạn 12 năm gia nhập WTO nên Việt Nam chưa được Mỹ, EU công nhận là nước có nền kinh tế thị trường, do vậy trong các vụ kiện chống bán phá giá, các nước nhập khẩu luôn chọn một nước thứ ba để tính giá Y Cách tính này có thể gây ra nhiều bất lợi cho các nhà sản xuất và các nhà xuất khẩu do giá

Y thường bị đội lên cao bởi:

Cơ quan có thẩm quyền của nước nhập khẩu có quyền tự do lựa chọn một nước thứ ba thay thế và giá cả ở nước này có thể khác xa giá

cả tại nước xuất khẩu do có các điều kiện, hoàn cảnh thương mại khác nhau;

Các nhà sản xuất sản phẩm tương tự (là cơ sở xác định Y) tại nước thứ ba được lựa chọn là đối thủ cạnh tranh của các doanh nghiệp đang

bị điều tra và vì thế họ có thể khai báo mức giá khiến kết quả so sánh giá xuất khẩu với giá Y bất lợi cho những doanh nghiệp này

Bán phá giá về ngắn hạn là lợi cho người tiêu dùng nhưng về dài hạn là không có lợi vì nó tiêu diệt các doanh nghiệp cạnh tranh và nền sản xuất trong nước Để chống lại việc bán phá giá, nhà nước đã có quy định về việc giảm giá không được thấp hơn 50% mức bán trước

đó trong luật thương mại Mục đích là tránh để doanh nghiệp sử dụng chiêu bài khuyến mại để bán phá giá

Biện pháp chống bán phá giá: phòng vệ chống lại hiện tượng hàng hóa nước ngoài nhập khẩu bán phá giá gây thiệt hại đáng kể cho ngành sản xuất nội địa nước nhập khẩu;

Biện pháp chống trợ cấp: phòng vệ chống lại hiện tượng hàng hóa nước ngoài nhập khẩu được trợ cấp gây thiệt hại đáng kể cho ngành sản xuất nội địa nước nhập khẩu;

Biện pháp tự vệ: phòng vệ chống lại hiện tượng hàng hóa nhập khẩu tăng đột biến gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành sản xuất nội địa nước nhập khẩu

Các Hiệp định của WTO về chống bán phá giá (ADA), chống trợ cấp (SCM) và tự vệ (SG) quy định các nguyên tắc thống nhất bắt buộc đối với tất cả các nước thành viên khi xây dựng pháp luật và áp dụng

trong thực tiễn các biện pháp phòng vệ này Có thể tìm hiểu quy trình điều tra chống bán phá giá tại Hòa Kỳ theo các giai đoạn sau:

Bảng 1 Quy trình và các thời hạn trong vụ điều tra chống bán

phá giá tại Hoa Kỳ

Đơn kiện được nộp

Khởi xướng điều tra

Điều tra sơ bộ về thiệt

Kỳ quy định thời hạn tối đa cho từng hoạt động cụ thể trong mỗi giai đoạn của vụ điều tra chống bán phá giá Trong thực tế, các thời hạn này có thể thay đổi tùy thuộc vào tính chất và hoàn cảnh khách quan của từng vụ việc cũng như khả năng chủ quan của cơ quan điều tra (trong giới hạn mà pháp luật cho phép)

Các hiệp hội nghề nghiệp của nước nhập khẩu sẽ là nơi thu thập thông tin và kiến nghị chính phủ điều tra chống bán phá giá sản phẩm nhập khẩu nào đó đang có khả năng cạnh tranh với sản phẩm của họ

Có một nghịch lý là thay vì tìm cách giảm giá sản phẩm trong nước thì các nước nhập khẩu thường tiến hành kiện chống bán phá giá đối với những sản phẩm nhập khẩu để nhà nước áp dụng mức thuế cao lên sản phẩm nhập khẩu đó Ngoài lý do chính đáng là bảo hộ nền sản xuất trong nước thì những lý do hợp lý khác được đưa ra khi kiện chống bán phá giá đó là tăng ngân sách Nhà nước, bảo vệ người tiêu dùng tránh khỏi mức giá độc quyền sau này

Nhưng không phải trường hợp nào nước nhập khẩu cũng đưa một sản phẩm có giá thấp hơn giá so sánh vào diện điều tra chống phá giá Nếu nước nhập khẩu thấy việc kiện chống bán phá giá là có lợi thì họ mới làm Còn nếu như sản phẩm đó không gây tổn hại gì sản xuất trong nước, người tiêu dùng được hưởng lợi vì mua được giá rẻ thì không có lý do gì lại kiện để làm tăng giá hàng hóa nhập khẩu

Bán phá giá đối ứng

Hiện tượng ―bán phá giá‖ trong thương mại quốc tế có thể được giải thích bằng lý thuyết chuẩn về phân biệt giá độc quyền Nếu một doanh nghiệp đang tối đa hóa lợi nhuận thấy rằng độ co giãn về cầu hàng hóa ở thị trường nước ngoài là cao hơn so với thị trường nội địa, thì họ có thể sẽ phân biệt về giá giữa hai thị trường, dẫn tới việc tính giá thấp hơn tại thị trường nước ngoài Điều này được lý giải bởi sự khác biệt ―tình cờ‖ trong nhu cầu của các quốc gia (Jame et la., 1983) Năm 1981, Brander đã phát triển mô hình cạnh tranh trong thương mại song phương của các doanh nghiệp độc quyền sản xuất cùng một loại hàng hóa Đến năm 1983, Brander và Krugman (1983) đã giới thiệu thuật ngữ ―bán phá giá đối ứng‖ và cho thấy điều này có thể xảy

ra trong một sự độc quyền quốc tế về chi phí vận chuyển để 02 doanh nghiệp từ 02 quốc giá sẽ bán hàng vào thị trường của nhau ở mức giá thấp hơn mức giá bán ở nội địa Cũng trong năm 1983, Jame và cộng

sự đã đưa ra lập luận rằng sự cạnh tranh độc quyền một cách tự nhiên giữa các các doanh nghiệp dẫn tới sự tăng lên của việc ―bán phá giá

đối ứng‖, trong đó việc ―bán phá giá đối ứng‖ được hiểu là doanh nghiệp này sẽ phá giá trong thị trường nội địa của những doanh nghiệp kia

―Bán phá giá đối ứng‖ được Brander và Jame nhấn mạnh vào yếu

tố cốt lõi trong hành vi và nhu cầu thị trường của các doanh nghiệp Yếu tố cốt lõi này được Helpman (1982) gọi là ―thị trường được phân khúc‖, tức là mỗi doanh nghiệp sẽ coi mỗi quốc gia là một thị trường riêng biệt và ra quyết định về sản lượng cụ thể cho từng thị trường Điểm nổi bật trong ―bán phá giá đối ứng‖ là việc làm giảm đáng kể những chi phí vận chuyển không cần thiết Điều này đòi hỏi phải có sự gia nhập thị trường một cách tự do trong nền kinh tế thương mại mở cửa Bởi vì ngay cả khi một nước đã mở cửa thương mại, nhưng nếu không có sự gia nhập thị trường một cách tự do thì lợi ích của quốc gia cũng có thể tăng hoặc giảm tùy thuộc vào mức độ gia nhập thị trường Còn khi có sự gia nhập thị trường một cách tự do, sẽ mang lại kết quả là việc ―bán phá giá đối ứng‖ các hàng hóa sang nhau, giúp

mở rộng thị trường chung, giảm chi phí vận chuyển và tăng hiệu quả cạnh tranh

3 MÔ HÌNH BÁN PHÁ GIÁ ĐỐI ỨNG

Mô hình cơ bản

Jame và cộng sự (1983) đã đưa ra mô hình ―bán phá giá đối ứng‖

cơ bản, trong đó có 02 quốc gia khác nhau, một gọi là ―trong nước‖ và một gọi là ―nước ngoài‖; và mỗi quốc gia có một doanh nghiệp sản xuất hàng hóa Z Chi phí vận chuyển phát sinh khi xuất khẩu hàng hóa

từ nước này sang nước khác Ý tưởng chính là mỗi doanh nghiệp xem quốc gia là một thị trường riêng biệt và từ đó lựa chọn sản lượng hàng hóa nhằm tối đa hóa lợi nhuận tại mỗi quốc gia riêng Mỗi doanh nghiệp cũng sẽ có nhận thức riêng về một sản lượng cạnh tranh (Cournot) và giả định rằng doanh nghiệp sẽ nắm giữ sản lượng cố định ở mỗi quốc gia

Các doanh nghiệp trong nước sản xuất đầu ra một sản lượng ‗x‘ cho tiêu dùng trong nước và số lượng ‗x*‘ cho tiêu dùng nước ngoài Chi phí cận biên là một hằng số ‗c‘ và chi phí vận chuyển thuộc loại ―tảng băng trôi‖ ngụ ý rằng chi phí xuất khẩu là c/g trong đó 0 g 1 Tương tự, doanh nghiệp nước ngoài sản xuất sản lượng ‗y‘ để xuất khẩu sang thị trường của doanh nghiệp trong nước và số lượng ‗y*‘ cho thị trường riêng của họ, và sẽ phải đối mặt với cấu trúc chi phí đối xứng Sử dụng ‗p‘ và ‗p*‘ để thể hiện về giá cả và lợi nhuận tương ứng cho thị trường trong nước và nước ngoài

π = xp (Z) + x*p* (Z*) – c (x + x*/g) – F (1)

π* = yp (Z) + y*p* (Z*) – c (y + y*/g) – F* (2)

Trong đó dấu hoa thị ‗*‘ biểu thị các biến liên quan đến nước ngoài

và F biểu thị chi phí cố định Một kiểm tra nhỏ cho thấy rằng lựa chọn tối đa hóa lợi nhuận của ‗x‘ là độc lập với ‗x*‘ và tương tự với ‗y‘ và

‗y*‘: mỗi quốc gia có thể được xem xét một cách riêng biệt Bằng cách đối xứng thì chúng ta chỉ cần xem xét thị trường trong nước Mỗi doanh nghiệp sẽ tối đa hóa lợi nhuận theo một sản lượng riêng,

để biểu thị y/Z, thị phần nước ngoài tại thị trường nội địa và cho ε = p/Z p‘, độ co giãn của cầu trong nước, những hàm ―phản hồi tốt nhất‖ này có thể được viết lại như sau:

Điều kiện (8) có nghĩa là doanh thu cận biên của doanh nghiệp này

sẽ giảm khi sản lượng của doanh nghiệp khác tăng, tương ứng với các hàm phản hồi bị dốc xuống Điều này ngụ ý về sự ổn định và khi đó thế cân bằng duy nhất sẽ được giữ trên toàn cầu Có một số trường hợp không định trước về nhu cầu hoặc một số trường hợp không thể kiểm soát được như trong nghiên cứu của Seade (1980) và Friedman (1977) sẽ khiến cho (8) bị vi phạm, nhưng những trường hợp này sẽ bị coi là ngoại lệ Do vậy, trong nghiên cứu của Jame và cộng sự, điều kiện (7) và (8) được giả sử là luôn thỏa mãn

Các giải pháp tích cực cho (5) và (6) ngụ ý về thương mại hai chiều trong bối cảnh này Một giải pháp tích cực sẽ phát sinh nếu ε < l/(l-g)

ở trạng thái cân bằng vì giá đó vượt quá chi phí xuất khẩu biên (p > c/g) và σ > 0 Theo điều kiện này, cộng với điều kiện (7) và (8), một trạng thái cân bằng thương mại hai chiều ổn định duy nhất sẽ giúp nắm giữ được những nhu cầu mang tính cơ hội (Brander, 1981 chỉ xem xét trường hợp nhu cầu tuyến tính) Có thể thấy, ở trạng thái cân bằng, mỗi doanh nghiệp có thị phần xuất khẩu nhỏ hơn thị trường nội địa Do đó, doanh thu cận biên của thị trường xuất khẩu sẽ cao hơn Chi phí cận biên của việc cung ứng một đơn vị hàng xuất khẩu là cao