Nghiên cứu chỉ ra được cơ hội phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của Hải Phòng cũng như đưa ra một số gợi ý nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh hội nhập thương mại quốc tế.
Trang 1CƠ HỘI PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC
CHẤT LƯỢNG CAO TRONG TIẾN TRÌNH
HỘI NHẬP THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ
CỦA THÀNH PHỐ HẢI PHÕNG Opportunities for developing high quality human resources in the process of international
trade integration of Hai Phong city
NCS Nguyễn Thị Thu Thảo
Khoa KT&QTKD, Trường Đại học Hải Phòng
TÓM TẮT
Nguồn nhân lực luôn được xem là yếu tố thúc đẩy sản xuất và phát triển kinh tế- xã hội Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động theo hướng công nghiệp hóa- hiện đại hóa và hội nhập thương mại quốc tế Hải Phòng là một trong 4 thành phố lớn của cả nước do đó việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu hội nhập càng trở nên cần thiết Trước thực tế đó, thành phố Hải Phòng đã và đang quan tâm hơn đến vấn đề phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao để có thể kịp thời đáp ứng được nhu cầu phát triển của xã hội và nhu cầu hội nhập quốc tế Nghiên cứu chỉ ra được cơ hội phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của Hải Phòng cũng như đưa ra một số gợi ý nhằm đáp ứng
Trang 2yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh hội nhập thương mại quốc tế
Từ khóa: nguồn nhân lực, nguồn nhân lực chất lượng cao, cơ hội và
thách thức phát triển nguồn nhân lực, hội nhập thương mại quốc tế
1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Cách mạng công nghiệp 4.0 với xu hướng phát triển dựa trên nền tảng tích hợp cao độ của hệ thống kết nối số hóa, vật lý, sinh học với trí tuệ nhân tạo, internet kết nối vạn vật, rô bốt, công nghệ nano, công nghệ sinh học đang làm thay đổi căn bản nền sản xuất của thế giới,làm thay đổi nhanh chóng cơ cấu lao động và thị trường lao động Các hệ thống tự động hóa sẽ thay thế dần lao động thủ công trong nền kinh tế, nhu cầu sử dụng lao động kỹ năng thấp ngày càng giảm Đặc biệt cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư không chỉ đe dọa việc làm của lao động trình độ thấp mà ngay cả lao động có kỹ năng bậc trung cũng sẽ
bị ảnh hưởng, nếu như họ không được trang bị những kỹ năng mới –
kỹ năng sáng tạo cho nền kinh tế hội nhập thương mại quốc tế sâu rộng như hiện nay.Khi cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động dịch chuyển theo hướng CNH-HĐH, hội nhập thương mại quốc tế đòi hỏi khả năng thích ứng cao hơn của nguồn nhân lực cả về trình độ học vấn, trí tuệ, năng lực sáng tạo, trình độ chuyên môn kỹ thuật, kỹ năng nghề nghiệp, thể lực cũng như phẩm chất tâm sinh lý, ý thức, lối sống, đạo đức… Đây là sự tương quan chặt chẽ giữa kết quả của phát triển nguồn nhân lực với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động của mỗi quốc gia và thành phố
Thành phố Hải Phòng trong những năm gần đây luôn được xem là một trong những điểm đầu tư FDI hấp dẫn trong khu vực và cả nước
Sự phát triển của thành phố Hải Phòng phụ thuộc rất lớn vào việc khai thác và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực như : nguồn vốn, hệ thống
cơ sở vật chất, sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật công nghệ, nhân lực Các yếu tố này có mỗi quan hệ chặt chẽ, tương trợ với nhau góp phần
Trang 3tạo nên sự phát triển cho thành phố Những yếu tố như máy móc thiết
bị, khoa học công nghệ có thể mua, sao chép được nhưng nguồn nhân lực thì không thể Do đó phát triển nguồn nhân lực có ý nghĩa quan trọng đóng góp cho sự tăng trưởng kinh tế của thành phố Hải Phòng Nghiên cứu về cơ hội phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu của quá trình hội nhập thương mại quốc tế là một nghiên cứu có ý nghĩa nhằm cao chất lượng nguồn nhân lực cho thành phố, từ
đó góp phần phát triển bền vững kinh tế - xã hội Hải Phòng nói riêng ,
và cả nước nói chung
Một số khái niệm
Khái niệm nguồn nhân lực
Nguồn nhân lực cần được xem xét trên cả ba yếu tố: số lượng (quy
mô số dân), thể hiện quy mô nhân lực; chất lượng thể hiện mối quan
hệ giữa các yếu tố thành nên bản chất bên trong của nguồn nhân lực, được biểu hiện thông qua các tiêu trí về sức khỏe, trình độ học vấn, trình độ chuyên môn/lành nghề; và cơ cấu Số lượng, chất lượng và cơ cấu quan hệ với nhau tạo nên sức mạnh và sự phát triển của nguồn nhân lực
Nguồn nhân lực là dạng đặc biệt của nguồn lực nói chung, là nguồn lao động, gồm tổng thể các yếu tố tạo nên sức mạnh của con người và cộng đông xã hội;là tổng thể số lượng có thể huy động vào phát triển kinh tế - xã hội
Theo khái niệm trên, nguồn nhân lực bao gồm cả những người đang lao động, trong độ tuổi lao động; cả những người trong độ tuổi lao động sức khỏe bình thường nhưng chưa có việc làm; cả những người chuẩn bị đến tuổi lao động, ở dạng dự trữ, với các tiêu chí cụ thể cề thể lực, trí lực, tâm lực để có khả năng trực tiếp huy động vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội Những người không có khả năng lao động, không thể huy động vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội thì không nằm trong nội hàm khái niệm này
Trang 4Nguồn nhân lực chất lượng cao
Tiếp cận khái niệm nguồn nhân lực chất lượng cao phát xuất phát trực tiếp từ khái niệm nguồn nhân lực và thực tiễn đất nước, địa phương, lĩnh vực trong những giai đoạn cụ thể Theo đó, nguồn lực chất lượng cao là lực lượng lao động có học vấn, trình độ chuyên môn cao và nhất là có khả năng sáng tạo, linh hoạt, thích ứng nhanh với những biến đổi nhanh chóng của công nghệ sản xuất, của ngành nghề
Đó là bộ phận ―đầu tàu‖, ―mũi nhon‖, ―chất lượng cao‖, đóng vai trò nòng cốt trong mọi hoạt động của nguồn nhân lực trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Nguồn nhân lực chất lượng cao là một khái niệm mang tính lịch sử Mỗi giai đoạn khác nhau thì yêu cầu về ―chất lượng cao‖ của bộ phận này đặt ra có sự khách nhau, song dù có sự khác nhau thế nào chăng nữa thì bộ phận này bao giờ cũng ―chất lượng cao‖ hơn, toàn diện hơn bộ phận con lại của nguồn nhân lực, có vai trò làm nòng cốt và khả năng dẫn dắt sự phát triển của nguồn nhân lực nói chung phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, của địa phương, lĩnh vực trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể
Từ phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm: Nguồn nhân lực chất lượng cao là bộ phận chất lượng cao của nguồn nhân lực, thể hiện sức mạnh và vai trò “đàu tàu”, nòng cốt trong mọi hoạt động kinh tế -
xã hội của đất nước, vùng, địa phương và lĩnh vực trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể
Nguồn nhân lực chất lượng cao cần được hiểu một cách toàn diện với các yếu tố số lượng, chất lượng và cơ cấu Cả ba yếu tố: số lượng, chất lượng và có cấu quan hệ biện chứng với nhau trong chỉnh thể thống nhất tạo nên sức mạnh, khả năng lao động, vai trò ―đầu tàu‖, nòng cốt và sự phát triển của nguồn nhân lực này
Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao
Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong quá trình hội nhập quốc tế là tổng thể hoạt động của Đảng, Nhà nước, các đoàn thể chính trị xã hội và người lao động, với đường lối, cơ chế, chính sách đúng
Trang 5đắn, đặc biệt chú trọng đến phát triển giáo dục đào tạo nhằm nâng cao thể lực, trí tuệ và phẩm chất tâm lí xã hội để tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu hội nhập và phát triển bền vững của đất nước; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao còn là quá trình sử dụng, đãi ngộ xứng đáng nhằm tạo động lực, phát huy vị trí, vai trò và giá trị của nguồn nhân lực này
Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là tổng thể hoạt động chủ động có mục đích được tổ chức chặt chẽ, bao hàm những vấn đề cơ bản phản ánh mục đích, nội dung, nhiệm vụ phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong thời kỳ mới Đây là quá trinh biện chứng thể hiện
ờ các quá trình cụ thể có quan hệ mật thiết với nhau: thứ nhất, đó là quá trinh giáo dục - đào tạo và bồi dưỡng để phát triển từng người và
cả nguồn nhân lực chất lượng cao; thứ hai, đó là quá trinh sử dụng, quản lý và bổ sung những nội dung mới trong nguồn nhân lực chất lượng cao theo yêu cầu nhiệm vụ của thời kỳ mới; thứ ba, đỏ là quá trình khơi dậy, huy động, phát huy vai trò, sức mạnh nguồn nhân lực này trong thực tiễn Ba quá trình đó diễn ra đồng thời trong mối quan
hệ tác động biện chứng suốt quá trình phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao Quá trình này phải được các chủ thể nhận thức đúng đắn và đây đủ thì mới có thê thực hiện tốt
Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là quá trình thực hiện các nội dung, hình thức, biện pháp tác động vào từng bộ phận và từng người, kích thích, khơi dậy, thúc đẩy, tạo điều kiện để từng người phấn đấu, rèn luyện và cả nguồn nhân lực chất lượng cao phát triển Quá trình này phải tuân theo những vấn đề mang tính quy luật của sự hình thành, phát triển nguồn nhân lực Nguồn nhân lực chất lượng cao không phải tự nhiên mà có, mà được hình thành, phát triển và phát huy một cách chủ động, tích cực gắn với chiến lược phát triển kinh tế
- xã hội của đất nước và phục vụ sự phát triển chiến lược ấy Nước ta hiện nay, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cần tập trung vào
Trang 6phát triển những cán bộ, những chuyên gia, nhà quản lý doanh nghiệp, kinh doanh giỏi, những lao động giỏi, lành nghề, để họ thực sự là lực lượng "đầu tàu‖, "mũi nhọn‖ trong nguồn nhân lực, cống hiến nhiều nhất, tốt nhất cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Thực trạng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của thành phố Hải Phòng
Tổng quan tình hình phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của Hải Phòng
Hải Phòng là một thành phố cảng nằm trong khu vực đồng bằng Bắc Bộ; là trung tâm công nghiệp, cảng biển lớn nhất phía Bắc Việt Nam, đồng thời cũng là trung tâm văn hóa, kinh tế, y tế, giáo dục, khoa học, thương mại và công nghệ của vùng duyên hải Bắc Bộ Hải Phòng nằm trong vùng năng động của Việt Nam hiện nay vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ - KTTĐ Bắc Bộ), gần Hà Nội, Quảng Ninh nên có nhiều thuận lợi trong việc liên kết trao đổi, giao lưu hàng hoá, công nghệ, lao động kỹ thuật, v.v gần các tỉnh Đồng bằng sông Hồng nên thuận lợi trong việc cung cấp các sản phẩm công nghiệp, dịch vụ và tiếp nhận các nguồn lương thực, thực phẩm, rau quả từ các tỉnh
Nguồn nhân lực CLC của thành phố tập trung ở 3 nhóm: nguồn nhân lực cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp; nguồn nhân lực khoa học
và công nghệ; nguồn nhân lực lao động kỹ thuật
Đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp tại thành phố Hải Phòng hiện đang không ngừng được bồi dưỡng, đào tạo nâng cao và phát triển về chuyên môn, nhiệm vụ, năng lực lãnh đạo, quản lý phẩm chất chính trị Toàn thành phố đến năm 2019 có gần 5000 cán bộ lãnh đạo, quản lý trong tổng số 3.301 cán bộ, tăng 3,2% so với 2015; công chức, viên chức trình độ chuyên môn tương đối cao so với mặt bằng chung của cả nước Do tiến hành đồng bộ, có hiệu quả công tác quy hoạch và đào tạo, nên Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố khóa 15, nhiệm kỳ
2015 - 2020 có tỷ lệ cán bộ nữ đạt gần 23%; cán bộ trẻ (dưới 40 tuổi) đạt 31%; gần 31% đạt trình độ thạc sĩ, tiến sĩ
Trang 7Đội ngũ thuộc lĩnh vực khoa học công nghê của thành phố Hải Phòng có khoảng 5 vạn người, chiếm 2,8% dân số thành phố, bằng 4,8% so với đội ngũ này trong cả nước Độ tuổi bình quân 41,45 tuổi (trong khi đó, độ tuổi bình quân của cả nước là 40,2, Hà Nội là 40 thành phố Hồ Chí Minh 37.8 tuổi) Năm 2019 có 4.900 cán bộ trực tiếp tham gia hoạt động nghiên cứu phát triển, hoặc trực tiếp hỗ trợ nghiên cứu phát triển, làm việc trong các tổ chức khoa học – công nghệ (các trường đại học, cao đẳng, viện nghiên cứu; tổ chức nghiên cứu và phát triển, tổ chức dịch vụ khoa học và công nghệ) Tổng số 4.900 cán bộ khoa học công nghệ có trình độ đại học trở lên tăng mạnh (5,7% so với năm 2018) được đào tạo ở 51 ngành trên tổng số
68 mã ngành, trong đó 10 ngành được đào tạo có số cán bộ khoa học công nghệ nhiều nhất như: đào tạo giáo viên (13,85%), kỹ thuật điện, điện tử và viễn thông (7,44%), kỹ thuật cơ khí và kỹ thuật (7,31%); kế toán – kiểm toán (7,03%); nông nghiệp (6,82%); kinh doanh (5,31%); công nghệ thông tin (4,27%)…
Lực lượng lao động kỹ thuật của thành phố là khá dồi dào, năm
2019 có khoảng 1,6 triệu người, tăng 4% so với năm 2018, trong đó lực lượng lao động qua đào tạo chiếm 47% Đa phần lực lượng lao động trẻ, có trình độ phổ thông khá cao cơ cấu lao động chuyển dịch theo hướng tích cực thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế - xã hội, đã hình thành bước đầu đội ngũ công nhân có tay nghề, kỹ năng,
kỹ xảo làm việc ở những khu vực dịch vụ mới như điện tử, công nghệ thông tin, đóng tàu, luyện thép… Hệ thống dạy nghề từng bước được
mở rộng quy mô, đầu tư nâng cấp
Tiêu chí về năng lực chuyên môn kỹ thuật này, nhất là về kỹ năng nghề nghiệp của người lao động Hải Phòng và người lao động cả nước nói chung trong những năm qua đã được nâng cao rõ rệt Tỷ lệ lao động qua đào tạo có xu hướng tăng, chất lượng lao động ngày một đáp ứng được yêu cầu của nền kinh tế, thị trường lào động, tuy nhiên nếu
Trang 8nhìn vào bảng 2 cho thấy tỷ lệ lao động được đào tạo về chuyên môn
kỹ thuật của thành phố còn chưa thực sự cao so với 2 thành phố Hà Nội và Tp.HCM
Cơ hội phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của thành phố Hải Phòng
Thời gian gần đây, nguồn nhân lực của TP Hải Phòng đã có sự chuyển dịch cơ cấu theo hướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa, chuyển nhanh sang các ngành nghề: kinh doanh tài chính, ngân hàng, kiểm toán, điện tử viễn thông, cơ khí chế tạo, đóng tàu, công nghệ vật liệu mới, công nghệ biển, kinh tế biển, logistics Số người qua đào tạo
có chiều hướng tăng nhanh, chất lượng và trình độ đào tạo được nâng dần đáp ứng yêu cầu của thị trường Tỷ lệ lao động có bằng đại học và trên đại học gia tăng nhanh nhất, trong đó tỷ lệ có bằng đại học tăng 6,8% trong giai đoạn 10 năm
Hệ thống giáo dục tại Hải Phòng phát triển hơn các địa phương lân cận Chỉ số giáo dục của Thành phố đứng thứ 3 toàn quốc với 4 trường đại học, 16 trường cao đẳng, 26 trường trung cấp chuyên nghiệp Đặc biệt, phải kể đến Đại học Hàng hải Việt Nam là trường đầu tiên của Việt Nam đạt chuẩn ISO 9001 - 2000, trường duy nhất tại Việt Nam
có bằng cấp được công nhận tại tất cả các nước trên thế giới
Theo quy hoạch phát triển nguồn nhân lực đến năm 2020, Hải Phòng ưu tiên phát triển nhân lực cho những ngành có hàm lượng công nghệ cao, giá trị gia tăng cao, bảo đảm nhu cầu lao động chất lượng cao phục vụ kinh tế biển, du lịch như logistics, bảo hiểm, điều khiển tàu biển, khai thác máy tàu biển, xây dựng công trình thủy và thềm lục địa, kỹ thuật môi trường, kinh tế thủy sản, công nghệ sinh học thực phẩm, quản lý môi trường và nguồn lợi thủy sản…
Từ năm 2010 đến nay, Thành phố Hải Phòng đã chỉ đạo 14 đơn vị bao gồm các trường đại học, cao đẳng, đơn vị sự nghiệp thuộc ngành
Y tế, Giáo dục xây dựng các đề án thí điểm phát triển nhân lực chất lượng cao, phục vụ hoạt động của đơn vị và nhu cầu nhân lực thành
Trang 9phố Công tác phát triển giáo dục từ bậc học mầm non đến THPT, làm nền tảng đào tạo nhân lực cho thành phố được quan tâm; ưu tiên quỹ đất cho các cơ sở giáo dục - đào tạo, trường đại học, cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp và trung cấp nghề Từ năm 2010 đến nay, thành phố phê duyệt 19 dự án mới và điều chỉnh 15 dự án, bố trí gần 405 tỷ đồng đầu tư, nâng cấp các trường học Các trường đại học, cao đẳng tại thành phố chủ động liên kết đào tạo trong và ngoài nước với gần 20 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có nhiều quốc gia phát triển Bên cạnh đó, hàng năm, Thành phố sẽ ưu tiên các nguồn lực để phát triển các ngành đào tạo ở tất cả các bậc học, đáp ứng nhu cầu nhân lực của các ngành: Phục vụ du lịch, thương mại, tài chính, ngân hàng, hàng hải, vận tải, kho bãi dịch vụ cảng biển, công nghiệp tàu thủy, cơ khí chính xác, điện - điện tử Các ngành công nghệ cao như: Công nghệ thông tin, công nghệ sinh học tự động hóa, vật liệu mới
Cùng với việc đầu tư, nâng cấp cơ sở vật chất, Hải Phòng cũng đã đầu tư phát triển đội ngũ giảng viên, giáo viên trong các cơ sở giáo dục - đào tạo cả về số lượng và chất lượng; đổi mới, hoàn thiện chương trình, giáo trình giảng dạy, đào tạo theo hướng tiên tiến, hiện đại, gắn lý thuyết với thực nghiệm, gắn nhà trường với nghiên cứu, ứng dụng
Hải Phòng đã quy hoạch mạng lưới dạy nghề, tuyển sinh học nghề, xây dựng chương trình đào tạo, bồi dưỡng giáo viên, kiểm định chất lượng dạy nghề Đến nay, thành phố có 58 đơn vị dạy nghề và 100%
số cơ sở dạy nghề xây dựng xong và ban hành chương trình đào tạo theo hướng dẫn của Tổng cục Dạy nghề Chương trình đào tạo nghề cho lao động nông thôn được thành phố quan tâm
Một số gợi ý để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao tại Hải Phòng
Trong giai đoạn vừa qua thành phố Hải Phòng đã triển khai thực hiện kế hoạch phát triển nhân lực thành phố Hải Phòng giai đoạn
Trang 102011- 2020 theo kế hoạch số 1640/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng ban hành ngày 02 tháng 10 năm 2012, về việc ban hành kế hoạch triển khai thực hiện quy hoạch phát triên nhân lực thành phố Hải Phòng giai đoạn 2011-2020 Đây là một chủ trương đúng đắn, thể hiện sự nhạy bén, sáng tạo và tư duy đột phá của thành phố Tuy nhiên, để thực hiện tốt nội dung này đòi hỏi phải có một chiến lược tổng thể và lâu dài, với hệ thống các giải pháp mang tính đồng bộ, thiết thực và khả thi, trong đó có thể tập trung nghiên cứu và thực hiện tốt một số nội dung chủ yếu sau:
4.1 Tập trung xây dựng và hoàn thiện chiến lược tổng thể phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu hội nhập thương mại quốc tế
Mặc dù ―Chiến lược phát triển nhân lực Việt Nam thời kỳ 2011 - 2020‖ đang được triển khai thực hiện ở các tỉnh thành phố và bước đầu đạt những kết quả tích cực, song vẫn chưa có một chiến lược tổng thể để xây dựng, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 cũng như của sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; chưa xác định rõ lộ trình và trách nhiệm cụ thể cũng như chưa thực sự phát huy được trách nhiệm chung của toàn xã hội đối với vấn đề này
Xây dựng chiến lược tổng thể phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là một chủ trương lớn, một trong những nhiệm vụ rất quan trọng
và phức tạp, đòi hỏi cần phải được nghiên cứu kỹ lưỡng, thận trọng với một tư duy đột phá và tầm nhìn lâu dài, phù hợp với thực tiễn của thành phố Hải Phòng Chiến lược phải xác định rõ mục tiêu, quy mô,
lộ trình và những cơ chế, chính sách tổng thể Trong đó, mục tiêu chiến lược phải ưu tiên khắc phục mâu thuẫn giữa phát triển về số lượng, chất lượng và cơ cấu; xác định quy mô, số lượng và cơ cấu của từng loại nhân lực cho phù hợp Chiến lược cũng xây dựng lộ trình thực hiện một cách hợp lý, có tính dự báo cao, xây dựng và hoàn thiện