Chiến tranh thương mại Mỹ - Trung và một số đề xuất ứng phó cho Việt Nam

Bài viết dưới đây sẽ thực hiện đánh giá những tác động dưới một góc nhìn bớt lạc quan hơn, từ đó đưa ra một số khuyến nghị về phản ứng mà Việt Nam có thể lựa chọn trong chiến lược ứng phó với chiến tranh thương mại.

International science conference “International trade - Policies and practices in Vietnam”, ISBN: 978 - 604 - 67 - 1403 - 3

598

CHIẾN TRANH THƯƠNG MẠI MỸ - TRUNG VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤTỨNG PHÓ CHO VIỆT NAM American – China trade war, recommendations

for reactive for Viet Nam

Ths Trần Việt Trang

khoa Kế toán – Tài chính , Trường Đại học Hải Phòng

TÓM TẮT

Theo World Economic Outlook (10/2018) cho thấy, những căng thẳng trong thương mại toàn cầu mà điểm nhấn hiện nay là Chiến tranh thương mại Mỹ - Trung là những rủi ro lớn nhất đối với triển vọng tăng trưởng kinh tế toàn cầu Thời gian gần đây có nhiều phân tích cho rằng Việt Nam là một trong những quốc gia được hưởng lợi nhiều nhất từ cuộc chiến này, tuy nhiên, theo nghiên cứu của FT Confidential Re-search cho thấy, Việt Nam là một trong những nước dễ bị tổn thương nhất do mức độ phụ thuộc quá lớn của nền kinh tế vào xuất khẩu Bài viết dưới đây sẽ thực hiện đánh giá những tác động dưới một góc nhìn bớt lạc quan hơn, từ đó đưa ra một số khuyến nghị về phản ứng mà Việt Nam có thể lựa chọn trong chiến lược ứng phó với chiến tranh thương mại

Từ khóa: chiến tranh thương mại, hiệu ứng, tác động, kinh tế phi

thị trường

According to World economic outlook( 10/2018), the global commer-cial distress, presented by the US- China commercommer-cial war, is the biggest risk to the global economic growth At present, there are many research findings suggest that Vietnam is the most beneficial country in this commercial world, however, based on the research of FT Confidential Research, Vietnam is one of the most vulnerable countries because of its huge dependence on export for economic development The author

of this paper aims to make assessments on the effects of this war form less positive perspectives, in order to give out some solutions for Vi-etnam in response to the bad effects of this commercial war

Key words: trade war, effects, impacts, non- maket economy

1 GIỚI THIỆU

Hội nhập kinh tế quốc tế càng sâu cùng với sự phát triển của khoa học và công nghệ thì thương mại thế giới đã xuất hiện thêm các hình thức thương mại hàng hóa, dịch vụ xuyên biên giới, ―xóa nhòa biên giới quốc gia‖ nên sự phụ thuộc kinh tế lẫn nhau càng lớn không chỉ có thương mại mà còn cả đầu tư Trong bối cảnh

đó, mỗi động thái chính sách thương mại của các quốc gia tham gia hội nhập nhất là các quốc gia có tiềm lực kinh tế lớn luôn có tác động rất mạnh mẽ đến kinh tế của tất cả các quốc gia trên thế giới và xung đột thương mại Hoa Kỳ - Trung Quốc đang là minh chứng rõ ràng nhất

1) Tác động của chiến tranh thương mại Mỹ - Trung với Việt Nam

Viện Chiến lược và chính sách Tài chính có đưa ra một vài nhận định về ảnh hưởng tiêu cực và tích cực của chiến tranh thương mại Mỹ - Trung với Việt Nam như sau:

Bảng 1: Các ảnh hưởng tiêu cực và tích cực của chiến tranh thương

mại Mỹ - Trung với Việt Nam

Tăng xuất khẩu sang Hoa Kỳ thay

thế hàng Trung Quốc

Tăng đơn hàng xuất khẩu chuyển

giao từ Trung Quốc (trở thành thị

trường thông quan hải quan)

Nhiều MNCs chuyển công đoạn

sản xuất có tỷ suất sinh lời cao

trong chuỗi sản xuất giá trị sang

Việt Nam

Rủi ro Mỹ áp thuế cao đối với hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam do hàng hóa Trung Quốc núp bóng dưới xuất xứ Việt Nam

Nguy cơ tăng tốc độ của quá trình tập kết công nghệ lạc hậu, ô nhiễm từ Trung Quốc di chuyển sang

Cạnh tranh gay gắt giữa hàng hóa tiêu dùng

và nông sản của Mỹ và Trung Quốc trên cả thị trường xuất khẩu và nội địa Việt Nam Giảm tăng trưởng kinh tế trong dài hạn

( Nghiên cứu chính thức của Viện Chiến lược và chính sách Tài chính)

Phân tích các tác động tích cực

- Hiệu ứng thay thế hàng Trung Quốc bằng hàng hóa của các quốc gia khác của Hoa Kỳ: theo đó, ngay trong năm 2018 đã chứng kiến việc gia tăng ở một số mặt hàng xuất khẩu từ Việt Nam sang Hoa Kỳ, cụ thể

là hàng dệt may và điện tử - những mặt hàng mà cả Việt Nam và Trung Quốc đều xuất khẩu sang Mỹ Cụ thể, theo Tổng cục Thống kê, xuất khẩu Việt Nam sang Hoa Kỳ trong 9 tháng đầu năm 2018 đạt gần 35 tỷ USD, tăng 12,5% Đặc biệt, điện thoại và linh kiện tăng 46%, hàng dệt may tăng gần 12%; da giày tăng gần 13% (1)

- Hưởng lợi từ sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu Theo đó, một số doanh nghiệp đã, đang và sẽ còn chuyển dịch một số khâu sản xuất ra khỏi Trung Quốc Trong đó, nhiều MNCs đã bắt đầu chuyển các công đoạn có tỷ suất sinh lời cao trong chuỗi giá trị đến Việt Nam như Intel, Foxconn hay LG Hiệu ứng từ chiến tranh thương mại Mỹ - Trung và tác động từ lợi thế của 12 FTA lớn cũng như CPTPP sắp có

International science conference “International trade - Policies and practices in vietnam”, ISBN: 978 – 604 – 67 – 1403 – 3

602

hiệu lực thực tế đã có tác động khiến Việt Nam trở nên hấp dẫn hơn với các công ty đa quốc gia

- Hiệu ứng di chuyển xuất xứ hàng hóa sản phẩm Bản thân các do-anh nghiệp đang sản xuất tại Trung Quốc – kể cả các dodo-anh nghiệp của quốc gia này thuộc các ngành, nghề, lĩnh vực bị đánh thuế cao cũng đang chuyển các đơn hàng sản xuất và nghiên cứu việc gia tăng đầu tư sản xuất tại Việt Nam hoặc hợp tác với doanh nghiệp Việt Nam để thực hiện các đơn hàng xuất khẩu sang Hoa Kỳ Cụ thể, cả năm 2018, nhà đầu tư Trung Quốc có hơn 1.029 lượt góp vốn mua cổ phần với tổng giá trị góp vốn mua cổ phần hơn 800 triệu USD, trung bình mỗi lượt góp vốn cổ phần hơn 777.000 USD (khoảng 17 tỷ USD)

Phân tích các tác động tiêu cực

Mặc dù có những cơ hội mang tính chất tích cực và một số biểu hiện

rõ rệt nêu trên, những thách thức mà chiến tranh thương mại đem đến cho Việt Nam cũng là rất lớn

- Rủi ro đầu tiên phải kể đến là hàng hóa Việt Nam sẽ bị Mỹ áp thuế cao do doanh nghiệp Trung Quốc lấy danh nghĩa xuất xứ Việt Nam để xuất khẩu sang Mỹ Những rủi ro này là hiện hữu và rất dễ nhận ra Chẳng hạn, như khi đàm phán TPP trước đây, Hoa Kỳ là nước tiên phong và đưa ra rất nhiều các quy chuẩn về nguồn gốc xuất xứ sản phẩm Trường hợp một số mặt hàng xuất khẩu như dệt may (chịu nguyên tắc xuất xứ ―từ sợi trở đi‖); thép, nhôm (đánh thuế với mức cao nhất 236% - vụ việc công ty Global Vietnam Aluminum) Hiệp hội Da giày túi xách Việt Nam hiện cũng bày tỏ lo ngại việc Mỹ truy nguồn gốc xuất xứ sản phẩm và áp thuế chống phá giá, gây khó khăn cho do-anh nghiệp Việt Nam

- Xu thế doanh nghiệp Trung Quốc chuyển cơ sở sản xuất sang Việt Nam tuy trong ngắn hạn có thể giúp tăng đơn hàng xuất khẩu và đầu tư nước ngoài, song trong trung và dài hạn làm gia tăng nguy cơ Việt Nam trở thành điểm tập kết rác thải công nghệ cho các doanh nghiệp FDI

Những vấn đề quan ngại trước xu hướng này của các doanh nghiệp Trung Quốc phải kể đến là:

(1) Một số ngành nghề, lĩnh vực trong nước đã đáp ứng về cơ bản nhu cầu nên không khuyến khích đầu tư sẽ đứng trước lo ngại hiệu ứng chèn ép đầu tư Chẳng hạn, hiện nay Trung Quốc đang tái cấu trúc ngành công nghiệp thép dẫn tới việc cắt giảm sản lượng sản xuất, đóng cửa cơ sở nhỏ lẻ, lạc hậu và không đảm bảo môi trường Quan ngại về việc các doanh nghiệp thép Trung Quốc đang có chiều hướng đầu tư ở nước ngoài, đặc biệt là các nước Đông Nam Á là nguy cơ hiện hữu (2) Hệ thống các công nghệ sản xuất cũ mà Trung Quốc đã và đang tiến hành loại bỏ đang được di chuyển sang Việt Nam Tính đến hết năm 2018, Trung Quốc có khoảng 1.600 dự án tại Việt Nam với tổng số vốn đầu tư hơn 11,2 tỷ USD Một trong những trường hợp điển hình là Trung Quốc đưa công nghệ lạc hậu sang Việt Nam là trong lĩnh vực nhiệt điện than Trong 5 năm trở lại đây Trung Quốc đã đóng cửa khoảng 600 nhà máy nhiệt điện than thì cũng trong thời gian này, hàng loạt nhà máy nhiệt điện từ Trung Quốc được đầu tư xây dựng tại Việt Nam, riêng đồng bằng sông Cửu Long có 8 nhà máy do nhà thầu Trung Quốc thực hiện

- Nguy cơ mất thị trường ở cả trong và ngoài nước của hàng hóa tiêu dùng và nông sản Việt Nam Theo đó, những hàng hóa tiêu dùng và nông sản của cả Hoa Kỳ và Trung Quốc bị ảnh hưởng bởi chiến tranh thương mại có xu hướng chuyển sang Việt Nam Chẳng hạn hiện nay

do Trung Quốc áp thuế bổ sung tới 25% nên thịt lợn Mỹ nhập khẩu vào Trung Quốc chịu thuế suất nhập khẩu 71%, do đó thịt lợn Mỹ gần như không còn cơ hội thâm nhập vào Trung Quốc Giá thịt lợn hơi Việt Nam đang ở mức từ 48.000 – 50.000 đồng/kg, trong khi giá thịt lợn hơi

Mỹ nhập khẩu vào Việt Nam chỉ vào khoảng 1,5 USD/kg (khoảng 35.000 đồng) Hiệu ứng này thể hiện ngay trong nửa đầu năm 2018, theo đó thịt Mỹ nhập khẩu vào Việt Nam tăng gần 50% so với cùng kỳ

International science conference “International trade - Policies and practices in vietnam”, ISBN: 978 – 604 – 67 – 1403 – 3

604

năm 2017 Những mặt hàng nông sản cũng sẽ chịu cạnh tranh tương tự,

ở nhiều phân khúc giá cả

- Trong dài hạn, những hiệu ứng tích cực ban đầu do chiến tranh thương mại Mỹ - Trung đem lại hoàn toàn có thể bị triệt tiêu, thay vào

đó, rủi ro lớn nhất là chiến tranh thương mại làm tăng trưởng kinh tế toàn cầu sụt giảm, các doanh nghiệp hạn chế chi tiêu vốn, đồng thời thị trường tài chính tiền tệ chuyển từ nới lỏng sang thắt chặt Điều này có thể làm giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam

- Hiệu ứng dịch chuyển chuỗi sản xuất từ Trung Quốc sang Việt Nam có thể và rất nhiều khả năng chỉ diễn ra ở phần ngọn Theo đó, mỗi lĩnh vực kinh doanh đều gắn với một mạng lưới sản xuất hoặc chuỗi giá trị nào đó, nên việc bóc một hoạt động trong chuỗi chuyển từ Trung Quốc sang Việt Nam mà không ảnh hưởng tới hoạt động của do-anh nghiệp là rất khó Vì vậy, nếu có dodo-anh nghiệp Trung Quốc chuyển dịch sang Việt Nam, nhiều khả năng họ chỉ chọn nhà máy sản xuất công đoạn phía sau, tức chủ yếu mang tính chất lắp ráp, hoàn thiện từ bán sản phẩm chứ không phải là nhà sản xuất chính, và chắc chắn, cũng

sẽ không diễn ra với quy mô ào ạt Điều này có thể thấy ngay nếu nhìn vào danh mục đầu tư của Trung Quốc vào Việt Nam trong năm 2018 và quý I/2019 khi chưa hề có sự thay đổi, vì theo số liệu FDI vào Việt Nam trong giai đoạn này, nguồn vốn từ Trung Quốc hay hoạt động M&A có tăng trưởng nhưng không có sự đột biến

- Nguy cơ từ chính sách ứng phó với chiến tranh thương mại của Trung Quốc Theo đó, khi Trung Quốc chuyển hướng xuất khẩu các mặt hàng mà Chính phủ Mỹ cấm, sang xuất khẩu vào thị trường các nước khác, trong đó có Việt Nam, khiến cho việc cạnh tranh của hàng nội địa là vô cùng khó khăn Việt Nam đang là thị trường xuất khẩu lớn của Trung Quốc và Trung Quốc sẽ có các chính sách để tiếp tục đưa hàng hóa vào Việt Nam với rất nhiều tiêu chí được đảm bảo: Chất lượng đảm bảo, mẫu mã đẹp, giá cả phải chăng, người tiêu dùng sẽ tính toán, và có thể lựa chọn sử dụng hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc

thay vì thói quen sử dụng hàng Việt, như thế sẽ khiến cho các doanh nghiệp Việt có thể thất bại ngay tại sân nhà Ngoài ra, một yếu tố cộng hưởng tiêu cực khác đó là việc Trung Quốc tiếp tục thực hiện phá giá đồng Nhân dân tệ CNY khiến hiện nay doanh nghiệp Việt Nam xuất hàng qua Trung Quốc không những chẳng thuận lợi mà còn gặp nhiều khó khăn hơn trước; đồng thời hàng hóa Trung Quốc đi vào thị trường nhiều hơn Theo đó, tính trong năm 2018, Trung Quốc phá giá 9% đồng tiền của mình, còn Việt Nam điều hành tỷ giá trung tâm giảm 2% so với USD; như vậy về mặt kinh tế hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc vào Việt Nam sẽ rẻ đi và hàng Việt Nam xuất sang Trung Quốc sẽ đắt lên một cách tương ứng

2) Nhận thức của giới chức Việt Nam về chiến tranh thương mại Mỹ

- Trung

Ngay từ đầu năm 2018, trước tình hình kinh tế thế giới có nhiều dấu hiệu bất ổn, căng thẳng Mỹ - Trung còn chưa bùng phát, Thủ tướng Chính phủ đã có những nhận định và đưa ra quan điểm về cách ứng phó, theo đó Việt Nam sẽ ―sử dụng linh hoạt công cụ chính sách để ứng phó kịp thời với những biến động tình hình quốc tế, trong nước giữ ổn định kinh tế vĩ mô‖

Vào giữa năm 2018 khi cuộc chiến thương mại bùng nổ, với việc CNY mất giá mạnh, nhiều chuyên gia đã đưa ra khuyến nghị Chính phủ cần có giải pháp ứng phó thích hợp, trong đó nhấn mạnh việc Ngân hàng Nhà nước cần đi trước, thực hiện phá giá tiền đồng để đảm bảo sức cạnh tranh của hàng xuất khẩu Trong khi dư luận cũng như các chuyên gia còn đang có những tranh luận

về vấn đề này, thì Chính phủ khẳng định nguyên tắc điều hành nhất quán, theo đó không thay đổi chính sách kinh tế, tài chính năm 2018, không chạy trước đón đầu biến động thị trường tài chính quốc tế như nhiều người khuyến nghị khi chưa có yếu tố tác

International science conference “International trade - Policies and practices in vietnam”, ISBN: 978 – 604 – 67 – 1403 – 3

606

động cụ thể… và cần ổn định tỷ giá USD/VND theo mức linh hoạt 2% so với cuối năm 2017

Cùng với đó, quan điểm của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ

khi trả lời Bloomberg cho rằng, điều quan trọng với Việt Nam là

duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, tăng trưởng xuất khẩu và giữ ổn định đời sống cho 96 triệu người dân trong nước Thủ tướng liên tục nói Việt Nam ―tự cường‖ khi đối mặt với những thách thức toàn cầu và sẽ tìm kiếm nhiều hơn nữa các hợp tác thương mại với nước ngoài thông qua 12 Hiệp định Thương mại tự do (FTA) đã hoàn thành

3) Một số đề xuất ứng phó với những tác động tiêu cực từ chiến tranh thương mại Mỹ- Trung tới Việt Nam

Trong ngắn hạn

- Để hạn chế việc hàng hóa Trung Quốc mượn danh nghĩa hàng Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ, chính phủ và chính quyền các địa phương cần

có chiến lược thu hút FDI có sàng lọc, trong đó nhấn mạnh tới yếu tố chính quyền các địa phương Theo đó, cần có sự giám sát chặt chẽ và từ chối các dự án có xu hướng che giấu xuất xứ Trung Quốc để xuất sang

Mỹ Để làm được điều này, cần loại bỏ tư duy nhiệm kỳ và chạy theo con số FDI thu hút được của các nhà lãnh đạo địa phương, đồng thời cần cẩn trọng với các rào cản pháp lý để tránh bị chỉ trích có phân biệt đối xử

- Cần kiên quyết với các dự án tiềm ẩn nguy cơ gây tổn hại với môi trường Điều này chỉ có thể được thực hiện bằng cách thiết lập các chuẩn mực thẩm định tác động đến môi trường một cách chặt chẽ hơn, nâng cao yếu tố giám sát và xử lý vi phạm Chắc chắn tất cả mọi người dân Việt Nam đều không muốn và khó có thể chấp nhận một vụ việc như Formosa lần 2

- Xây dựng những hàng rào phi thuế quan minh bạch để ứng phó với việc hàng tiêu dùng và nông sản của Mỹ, Trung Quốc tràn vào Việt Nam Theo đó, Chính phủ có thể chủ động hỗ trợ các doanh nghiệp,

nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận vốn và xây dựng các thương hiệu hàng Việt Nam chất lượng cao Cùng với đó, có thể áp dụng các điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm khắt khe hơn và khuyến khích phát triển các sản phẩm nông sản sạch, chất lượng cao để đối đầu với hàng Trung Quốc

Trong dài hạn

Thứ nhất, xây dựng nền kinh tế thị trường một cách thực chất

Nguy cơ lớn nhất đến trong dài hạn chính là từ chính sách của Hoa Kỳ, EU và một số quốc gia khác với các nước ―phi thị trường‖ Để tránh được điều này, không có cách nào khác ngoài việc Việt Nam phái hướng tới một nền kinh tế thị trường thực chất

Ngoài Canada và Mexico, Mỹ còn đang hướng đến các thỏa thuận mậu dịch và đầu tư với các đối tác khác EU và Nhật với điều khoản ―poison pill‖ chống lại các nước phi thị trường Những rủi

ro về một nền kinh tế phi thị trường cần phải được nhận diện, và tất nhiên phải có các giải pháp thích hợp

Cho đến nay Việt Nam đã được 69 nước công nhận là nền kinh

tế thị trường, trong đó có các đối tác quan trọng như ASEAN, EU, Australia, Ấn Độ, Nhật Bản, New Zealand Thế khó cho Việt Nam

là cho đến giờ Mỹ vẫn cho rằng Việt Nam là nền kinh tế phi thị trường( NME- non- market economy) Nếu Mỹ áp dụng điều khoản poison pill thì đây là rủi ro Việt Nam không thể xem nhẹ Chính vì vậy, Việt Nam cần nhanh chóng hoàn thiện các khung khổ, thể chế, pháp luật theo định hướng ổn định, cụ thể, minh bạch và thực thi nghiêm túc để phát triển đầy đủ và đông bồ thị trường các yếu tố sản xuất, đảm bảo đầy đủ quyền tự do, an toàn trong hoạt động kinh doanh Xây dựng và hoan thiện khung khổ pháp lý cho các loại hình kinh do-anh mới kinh tế số, cung cấp dịch vụ công, quản lý và bảo vệ môi trường theo nguyên tắc thị trường Nhà nước phải tiếp tục giảm bớt vai