Ảnh hưởng của chiến tranh thương mại Mỹ - Trung đến kinh tế thế giới và Việt Nam

Chiến tranh thương mại Mỹ-Trung (CTTMMT) có thể coi là cuộc so tài giữa hai nền kinh tế lớn nhất của kinh tế thế giới hiện nay. Nghiên cứu này sẽ tổng quan những đánh giá mới nhất về tác động của chiến tranh thương mại Mỹ-Trung đến kinh tế thế giới nói chung và kinh tế Việt Nam nói riêng.

Ở Ủ Ế Ơ Ỹ

- Ế Ế Ế Ớ Ệ The impacts of US - China trade war on international

and Vietnam economies

Nguyễn Bình Giang1, Nguyễn Duy Đạt2

, Phạm Anh Tuấn3

1,3) Viện Kinh tế và chính trị thế giới, 2)

Đại học Thương Mại

TÓM TẮT

Chiến tranh thương mại Mỹ-Trung (CTTMMT) có thể coi là cuộc so tài giữa hai nền kinh tế lớn nhất của kinh tế thế giới hiện nay Mặc dù cho đến nay những căng thẳng kinh tế giữa hai bên vẫn còn được kiềm chế tốt, thể hiện bằng nhiều vòng đàm phán liên tục, những tác hại của chiến tranh thương mại đã ngày càng rõ rệt Nghiên cứu này sẽ tổng quan những đánh giá mới nhất về tác động của chiến tranh thương mại Mỹ-Trung đến kinh tế thế giới nói chung và kinh tế Việt Nam nói riêng

Từ khóa: Chiến tranh thương mại Mỹ Trung, Kinh tế thế giới, Việt

Nam, Thương mại Quốc tế, đầu tư Quốc tế

ABSTRACT

US-China trade war is considered as the battle between two biggest economic powers of the world Although economic tenses between two sides so far have been contained actively by continues negotiation rounds, the negative impacts of the trade war are becoming obvious

This study will review the latest evaluation regarding the impacts of US-China trade war on international economy in general and Vietnam's economy in particular

Keywords: US-China trade war; International economy; Vietnam;

In-ternational Trade; InIn-ternational investment

1 ẢNH HƯỞNG CỦA CHIẾN TRANH THƯƠNG MẠI TRUNG ĐẾN KINH TẾ THẾ GIỚI

MỸ-Do đây là sự đối đầu giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới, MMT dự kiến sẽ có những tác động nhiều mặt đến kinh tế thế giới nói chung và mỗi nền kinh tế nói riêng Trong ngắn hạn, các tác động trực tiếp có thể khiến thương mại toàn cầu suy giảm, các dòng đầu tư suy yếu, các thị trường tài chính mất ổn định khiến cho tăng trưởng kinh tế

CTT-bị ảnh hưởng trên quy mô rộng Các tác động gián tiếp trong dài hạn bao gồm tác động làm thay đổi luật lệ thương mại quốc tế, gây ra nguy

cơ chiến tranh tiền tệ giữa các quốc gia và làm tăng tính cần thiết phải cải tổ các thể chế quản trị toàn cầu

1.1 Tác động trực tiếp

Các tác động trực tiếp từ CTTMMT sẽ diễn ra trên nhiều khía cạnh

của chuỗi sản xuất, rất nhiều quốc gia khác sẽ bị ảnh hưởng do sự chuyển hướng thương mại gây ra

Với những xung đột thương mại tính đến thời điểm tháng 7/2019,

Mỹ đang đánh thuế vào hàng xuất khẩu Trung Quốc thuộc các lĩnh vực động cơ, motor, xây dựng, máy nông nghiệp, thiết bị điện, viễn thông

và giao thông Ngược lại, thuế trả đũa của Trung Quốc tập trung vào nông phẩm, ôtô và thủy sản, trong đó đậu nành là sản phẩm Trung Quốc nhập khẩu nhiều nhất từ Mỹ tính về giá trị Vì vậy, đánh giá sơ bộ thì người tiêu dùng Mỹ sẽ phải trả nhiều hơn cho các sản phẩm do Trung Quốc sản xuất bị Mỹ áp thuế, nói cách khác hàng hóa Trung Quốc bán vào Mỹ sẽ phải yết giá cao hơn Ngược lại, các nhà cung cấp đậu tương, thịt heo, rượu của Mỹ có thể mất đi lợi thế cạnh tranh ở Trung Quốc

Mặt khác, một số quốc gia có sản phẩm thay thế lại hưởng lợi từ xung đột thương mại giữa hai quốc gia này Ví dụ, sau khi danh sách áp thuế 16 tỷ USD được thực hiện vào tháng 8/2018, Mỹ đã giảm mạnh nhập khẩu từ Trung Quốc khoảng 850 triệu USD, tuy nhiên phần này lại gần như được bù đắp bằng mức tăng khoảng 850 triệu USD nhập khẩu từ Mexico, khiến tổng nhập khẩu của Mỹ không thay đổi Một số quốc gia khác được lợi như Nhật Bản, Hàn Quốc và Canada, những quốc gia có thể thay thế phần nào hàng hóa xuất khẩu từ Trung Quốc vào Mỹ

Ở hướng ngược lại, do Mỹ là nhà cung cấp đậu nành lớn nhất của Trung Quốc, cùng với Brazil vào năm 2017 Với mức thuế mới từ phía Trung Quốc, xuất khẩu của Mỹ sang Trung Quốc giảm xuống gần 0 và xuất khẩu của Brazil sang Trung Quốc có xu hướng cao hơn Đặc biệt

sự biến động chuyển hướng thương mại đột ngột này còn khiến giá đậu

nành Mỹ trên thị trường thế giới giảm mạnh còn giá đậu nành Brazil lại tăng lên (xem 0)

Hình 1: Giá đậu nành của Mỹ giảm và của Brazil tăng sau khi Trung Quốc áp thuế Nguồn: Bloomberg và IMF

Đối với nhóm các quốc gia chịu ảnh hưởng do vấn đề dây chuyền của chuỗi sản xuất, tác động đến các quốc gia khác nhau là khá khác nhau phụ thuộc vào độ mở thương mại và mức độ tham gia vào chuỗi sản xuất (xem 0)

Bảng 1 Những quốc gia chịu ảnh hưởng lớn nhất từ giảm xuất khẩu

Nguồn: Ben Holland và Cedric Sam (2019), A $600 Billion Bill: Counting the

Glob-al Cost of the U.S.-China Trade War, Nghiên cứu của Bloomberg, ngày 28/5/2019

Theo đánh giá của Bloomberg, dựa trên số liệu của OECD năm

2015, những nước chịu ảnh hưởng lớn nhất do giảm xuất khẩu từ Trung Quốc sang Mỹ bao gồm Đài Loan, Hàn Quốc và Malaysia Ước tính khoảng 1,6% giá trị sản xuất của Đài Loan là nằm trong hàng hóa xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ, trong đó phần lớn là máy tính và linh kiện điện tử Đối với Hàn Quốc và Malaysia, giá trị tương ứng là 0,8%

và 0,7%.7 Ngược lại, những quốc gia chịu ảnh hưởng lớn nhất do giảm xuất khẩu từ Mỹ sang Trung Quốc bao gồm Canada và Mexico, tuy nhiên mức độ ảnh hưởng nhỏ hơn đáng kể so với trường hợp các nước dựa vào xuất khẩu từ Trung Quốc sang Mỹ (xem 0)

Bảng 2 Những quốc gia chịu ảnh hưởng lớn nhất từ giảm xuất khẩu

Nguồn: Ben Holland và Cedric Sam (2019), A $600 Billion Bill: Counting the

Glob-al Cost of the U.S.-China Trade War, Nghiên cứu của Bloomberg, ngày 28/5/2019

Trên quy mô toàn cầu, ngân hàng Morgan Stanley ước tính thương mại thế giới có thể bị gián đoạn nghiêm trọng vì 2/3 hàng hóa được giao dịch có liên quan đến chuỗi giá trị toàn cầu

Theo ước tính sơ bộ của OECD, thương mại toàn cầu chỉ tăng trưởng khoảng 2,1% trong năm 2019, so với 3,9% năm 2018 và 5,5% năm

2017, và đây sẽ là tốc độ tăng thấp nhất trong vòng một thập kỷ qua.8

Hình 2: Tốc độ tăng trưởng thương mại toàn cầu giai đoạn 2017-2019

Nguồn: OECD

Một tác động nữa liên quan đến thương mại là việc các tranh chấp thương mại có xu hướng tăng lên Chỉ riêng trong năm 2018, chính quyền Tổng thống Trump đã áp thuế nhập khẩu lên hàng hóa từ Mexi-

co, Canada và Liên minh châu Âu (EU) nhằm khuyến khích người tiêu dùng Mỹ mua hàng hóa sản xuất trong nước Tất cả các quốc gia này đều đã có động thái đáp trả bằng việc áp hoặc tăng thuế lên hàng nhập

và chip Động thái của Nhật Bản có thể khiến quá trình xuất khẩu chậm lại vài tháng, từ đó tác động tiêu cực đến một số tập đoàn công nghệ hàng đầu Hàn Quốc như Samsung Electronics Co., SK Hynix Inc., LG Display Tokyo xem Seoul là bên khơi mào cuộc tranh cãi lần này khi Tòa án Tối cao Hàn Quốc vào tháng 10-2018 phán quyết một công ty Nhật Bản phải bồi thường cho 4 người Hàn Quốc bị ép buộc làm việc cho họ trong thời gian Nhật Bản chiếm đóng bán đảo Triều Tiên hồi Thế chiến II

Đối với các vấn đề tài chính tiền tệ

Thị trường tài chính tiền tệ toàn cầu luôn luôn phản ứng tức thời với mọi biến cố của kinh tế thế giới CTTMMT là nguyên nhân chính khiến thị trường tài chính toàn cầu chao đảo trong năm 2018 Những biến động mạnh làm ảnh hưởng tới tâm lý của các đầu tư trên khắp thế giới

và cũng khiến thị trường bốc hơi nhiều tỷ USD.Đối với các thị trường chứng khoán, năm 2018, chỉ số Hang Seng của Hồng Kông giảm hơn 13%, còn Shanghai Composite của chứng khoán Trung Quốc sụt gần 25% Cả hai chỉ số này đều đã phục hồi phần nào trong năm 2019 với mức tăng lần lượt 12% và 16% từ đầu năm Trong khi đó, chỉ số công nghiệp Dow Jones của Mỹ giảm gần 6% trong năm 2018 và đã tăng khoảng 11% từ đầu năm

Hình 4: Diễn biến thị trường chứng khoán toàn cầu sau CTTM

Nguồn: Bloomberg

Vì vậy, có thể dự báo CTTMMT có thể khiến các luồng vốn trên thị trường tài chính toàn cầu suy giảm cả về số lượng và giá trị, làm gia tăng sự bất ổn thị trường tài chính Các ngân hàng lo ngại về dòng vốn của mình trong các lĩnh vực kinh doanh bị ảnh hưởng, từ đó ảnh hưởng đến giá cả và cung tín dụng Nó cũng có thể khiến các công ty ngần ngại đầu tư Còn nếu thuế bị đẩy xuống người tiêu dùng, niềm tin tiêu dùng và nhu cầu nội địa sẽ giảm sút Ở cấp cao nhất, biến động trên thị trường tài chính sẽ ảnh hưởng đến tất cả yếu tố trên

Hình 5: Diễn biến chỉ số USD Index từ lúc CTTM bùng phát đến nay

Nguồn: Bloomberg

Tỷ giá của các đồng tiền trên thế giới cũng có nhiều biến động Mỹ

là nước chiếm ưu thế và chủ động hơn trong cuộc chiến thương mại nên đồng USD không bị tác động tiêu cực từ diễn biến của cuộc chiến tranh thương mại Chỉ số USD index có xu hướng tăng mạnh trong khoảng thời gian 03/2018, thời điểm bắt đầu chiến tranh thương mại cho tới thời điểm hiện tại tháng 11/2018 với biên độ dao động lớn Thời điểm giữa tháng 8/2018 khi quan hệ Mỹ - Trung đạt căng thẳng cao nhất (Mỹ

áp thuế bổ sung thêm 200 tỷ USD đưa tổng hàng hóa chịu thuế lên 250

tỷ USD), chỉ số USD index tiếp tục tăng và đạt mốc 96,6 điểm (mức cao nhất cho tới thời điểm tháng 11/2018) Ngay cả ở thời điểm Trung Quốc đưa ra những mức áp thuế nhằm trả đũa, chỉ số USD cũng không giảm xuống cho thấy sự kỳ vọng lớn vào đồng USD từ thị trường tài chính Với vị thế là quốc gia lớn với sự chuẩn bị kỹ càng hơn trong cuộc chiến, nên Đồng USD của Mỹ đã liên tục tăng trong trong quãng thời gian 05 tháng kể từ thời điểm Mỹ áp mức thuế đầu tiền lên hàng hóa Trung Quốc bắt đầu cuộc chiến về thương mại

Đối với đồng EUR, tuy ECB tỏ ra dứt khoát khi thông báo rằng, ECB sẽ tiếp tục các chính sách tiền tệ của mình mà không bị ảnh hưởng

từ các diễn biến của cuộc chiến tranh thương mại Nhưng các nhà điều

Tại Nhật Bản, tỷ giá USD/JPY đã tăng mạnh trong giai đoạn leo thang của CTTMMT do sức mạnh đồng USD tăng lên trong khi đồng JPY yếu đi bởi các nhà đầu tư tìm kiếm sự an toàn của đồng USD khi cuộc chiến tranh thương mại leo thang

Đối với các nước mới nổi, thị trường tài chính là nơi hứng nhanh chóng khi rủi ro thương mại gia tăng Trước diễn biến đó, nhiều nền kinh tế bao gồm cả các nước phát triển và nhóm thị trường mới nổi cũng đang có xu hướng thắt chặt tiền tệ Các nền kinh tế mới nổi như

Ấn Độ, Indonesia, Malaysia, Philippines, Mexico, Pakistan, Thổ Nhĩ

Kỳ, Argentina cũng liên tục nâng lãi suất nhằm kiềm chế lạm phát và bảo vệ đồng nội tệ Đồng tiền của hầu hết các nước này đều đã mất giá mạnh trong năm 2018.Trong đó đồng Peso của Argentina đã mất 50% giá trị buộc NHTW nâng lãi suất cơ bản lên 60% Khủng hoảng ở Thổ Nhĩ Kỳ khiến đồng lira của nước này giảm 42% từ đầu năm Bên cạnh

đó, đồng tiền của các thị trường mới nổi đáng chú ý như Brazil, Ấn Độ, Nga đều mất giá 25%, 13%, và 20%.9

Đặc biệt, chênh lệch gia tăng về lãi suất trái phiếu có thể tăng lên gây rủi ro cho các thị trường mới nổi Ngoài ra, chiến tranh thương mại leo thang sẽ tác động đến thị trường ngoại hối thông qua nhiều kênh: thay đổi các luồng thương mại, thay đổi kỳ vọng tăng trưởng và điều chỉnh chính sách tiền tệ Dựa trên

số liệu của OECD, nhà kinh tế học David Powell của Bloomberg đã tính toán mức độ chịu ảnh hưởng của đồng tiền các quốc gia để xác định những đồng tiền nào chịu ảnh hưởng lớn nhất từ chiến tranh thương mại Mỹ-Trung Việc định giá tiền tệ dựa trên mô hình chỉ số tỷ giá hối đoái thực tế hiệu quả của Quỹ tiền tệ quốc tế, điều chỉnh theo

lạm phát Kết quả cho thấy đồng Bath của Thái Lan và đồng đôla ada sẽ chịu ảnh hưởng lớn nhất.10

Can-Đối với đầu tư toàn cầu

Đầu tư toàn cầu chịu tác động lớn nhất từ CTTMMT do vấn đề suy giảm lòng tin của các nhà đầu tư về triển vọng kinh tế toàn cầu nói chung và các nền kinh tế nói riêng

Ảnh hưởng đầu tiên phải kể đến là dòng đầu tư song phương giữa

Mỹ và Trung Quốc bị giảm mạnh Trong những năm gần đây, dòng đầu

tư từ Trung Quốc vào Mỹ ngày càng tăng cao Theo tính toán của dium Group, đầu tư của Trung Quốc vào Mỹ lên đến 46 tỷ USD năm

Rho-2016, giảm xuống 29 tỷ USD năm 2017 và chỉ còn 4,8 tỷ USD năm

2018.11 Ngoài mức suy giảm kỷ lục (giảm tới 90% so sánh giữa năm

2018 và 2016), đây cũng là mức đầu tư thấp nhất từ Trung Quốc vào

Mỹ kể từ năm 2011

Ngược lại, xung đột thương mại giữa hai nước cũng khiến dòng đầu

tư từ Mỹ vào Trung Quốc chịu ảnh hưởng Số liệu công bố tháng 5/2019, bộ Thương mại Trung Quốc cho biết đầu tư của Mỹ vào Trung Quốc chỉ tăng 7,5% trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 5/2019, thấp hơn nhiều so với giai đoạn của 4 tháng trước đó (tháng 1 đến tháng 4/2019) Con số này cũng thấp hơn đáng kể so với mức tăng 16,3%

3/2019 Tuy nhiên, đây chưa phải là ảnh hưởng cuối cùng của dòng đầu

tư vào Trung Quốc, số lượng doanh nghiệp Mỹ đã và đang cân nhắc việc di chuyển dây chuyền sản xuất ra khỏi quốc gia này chắc chắn còn tăng lên trong thời gian tới

Trên quy mô toàn cầu, báo cáo Đầu tư toàn cầu 2019 của UNCTAD (Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển) cho thấy dòng vốn FDI toàn cầu giảm 13% trong năm ngoái, xuống còn 1,3 nghìn tỷ USD từ 1,5 nghìn tỷ USD của năm trước và đây là mức giảm liên tục trong năm thứ ba liên tiếp

Đối với tăng trưởng kinh tế thế giới

Tác động tổng thể từ thương mại, đầu tư, các thị trường tài chính tiền

tệ chắc chắn sẽ khiến triển vọng tăng trưởng của kinh tế thế giới chịu ảnh hưởng lớn Sự leo thang của CTTMT đang đe dọa đảo ngược sự hồi phục được kỳ vọng của nền kinh tế toàn cầu, thậm chí có thể chấm dứt chuỗi thời gian tăng trưởng đã kéo dài 1 thập kỷ qua nếu xung đột vượt khỏi tầm kiểm soát Các đánh giá của các tổ chức trong và ngoài nước đều cho rằng tăng trưởng kinh tế thế giới nói chung, của mỗi quốc gia nói riêng, đặc biệt là hai quốc gia liên quan trực tiếp Mỹ, Trung Quốc sẽ chịu ảnh hưởng đáng kể

Theo đánh giá của OECD, với những biện pháp tăng thuế hiện có lên hàng hóa xuất khẩu của nhau, tăng trưởng kinh tế của Mỹ và Trung Quốc đã sụt giảm khoảng 0,2%-0,3% so với dự kiến.12 Trong trường hợp mức thuế 25% được Mỹ và Trung Quốc áp lên giá trị hàng hóa còn lại, OECD đánh giá tăng trưởng kinh tế thế giới sẽ bị mất 0,7% giá trị

trong giai đoạn 2019-2021 Đối với riêng Mỹ và Trung Quốc, hai nền kinh tế này sẽ bị sụt giảm GDP tương ứng 0,9% và 1,1%.13

Bộ phận dự báo và phân tích kinh tế (EIU) của The Economist cũng đưa nhận định từ đầu năm 2018, chính sách thương mại đang trở thành nguy cơ lớn nhất đối với tăng trưởng kinh tế toàn cầu Tăng trưởng kinh

tế toàn cầu có thể giảm từ 1 đến 3% trong vài năm tới Theo IMF, tác động của CTTM sẽ khiến GDP thế giới giảm 0,3%, trong đó yếu tố tâm

lý kinh doanh đóng vai trò quan trọng.14

Cụ thể, kinh tế thế giới sẽ chịu ảnh hưởng mạnh nhất vào năm 2021, với giá trị GDP toàn cầu giảm khoảng 600 tỷ USD.15

Hình 6: Ước lượng tác động của CTTM đến tăng trưởng GDP của kinh tế thế giới Nguồn: Trung tâm Thông tin và Dự báo Kinh tế Xã hội Quốc gia (cập nhật đến tháng 12/2018)

Sử dụng mô hình kinh tế lượng toà cầu (NiGEM), Trung tâm thông tin và dự báo Kinh tế Xã hội Quốc gia (NCIF) quốc gia dự báo đỉnh điểm của tác động tiêu cực là vào năm 2021 đến 2023, sau đó thị trường

sẽ tự điều chỉnh, giảm dần tác động tiêu cực vào các năm tiếp theo Tác động tiêu cực sẽ khiến tăng trưởng kinh tế thế giới giảm 0,53%

và 0,52% vào các năm 2021 và 2022 trong kịch bản 250 tỉ USD so với tình huống không có chiến tranh thương mại Kinh tế Trung Quốc giảm 0,87% và 0,82% tương ứng với 182,1 tỉ USD và 188 tỉ USD vào các năm 2022 và 2023 Trong khi đó kinh tế Mỹ giảm 0,87% và 0,82% tương ứng với 177 tỉ USD và 163 tỉ USD vào các năm 2021 và 2022 Bên cạnh Mỹ và Trung Quốc là hai quốc gia bị ảnh hưởng nhiều nhất, Hàn quốc, Singapore cũng chịu tác động tiêu cực khá lớn Lý do

là mức độ phụ thuộc lớn giữa các quốc gia này với cả Mỹ và Trung Quốc (xem 0) Các quốc gia này nằm trong số các nhà xuất khẩu lớn nhất "hàng hóa trung gian" như chip bán dẫn và màn hình sang Trung Quốc, sau đó lắp ráp chúng thành các sản phẩm hoàn chỉnh để chuyển sang Mỹ Trong số các nước ASEAN, Singapore là nước chịu ảnh hưởng tiêu cực nhất Tăng trưởng của Singapore có thể bị giảm đi 1,73% và 1,67% vào năm 2020 và 2021, lớn hơn tác động tới Mỹ và Trung Quốc do Singapore là điểm trung chuyển thương mại và đầu tư của cả hai quốc gia này Tăng trưởng GDP của Hàn Quốc cũng có thể

bị giảm 0,62% vào năm 2022.16