Tình hình thương mại quốc tế của Việt Nam dưới tác động của các FTA thế hệ mới

Bài viết trình bày tổng quan về chiến tranh thương mại Mỹ - Trung và những tác động tới thương mại quốc tế của Việt Nam; Tác động của chiến tranh thương mại Mỹ - Trung tới thương mại quốc tế của Việt Nam.

TÌNH HÌNH THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA CÁC FTA THẾ HỆ MỚI

Vietnam’s internationaltrade situation under

the influence of new FTA

ThS Tạ Thị Thanh Hà1, ThS Trịnh Thị Ngọc2

1), 2) Khoa Kinh tế và Quản trị kinh doanh, Trường Đại học Hải Phòng 1)

Email: Tathithanhha.201@gmail.com; 2) Email: ngoc15thp@gmail.com

TÓM TẮT

Theo thống kê của trung tâm WTO, thuộc Phòng Thương mại và công nghiệp Việt Nam, từ năm 2009 đến nay, bên cạnh các FTA đã kí kết giữa hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á với các nước và khu vực kinh

tế khác trên thế giới, Việt Nam đã kí kết riêng 6 hiệp định tự do thương mạivới các quốc gia và vùng lãnh thổ Ngoài ra nước ta còn đang trong vòng đàm phán 3 hiệp định tư do thương mại với Israel, EFTA và ASEAN+6 Hội nhập kinh tế quốc tế sâu và rộng đã đặt Việt Nam vào một sân chơi kinh tế mới với rất nhiều cơ hội, khó khăn và thách thức

Từ khóa: cơ hội, hiệp định tự do thương mại, hội nhập kinh tế,

thách thức

ABSTRACT

Based on the statistics of WTO Center, VCCI Vietnam, from 2009 to the present, there are many free trade agreement signed between

ASEAN and countries, economic unionsworldwide Besides, Vietnam has signed separately 6 other free trade agreement with its partners (VCFTA, VKFTA, EVFTA, CPTPP…) Hence, this country is still in the negotiation with Isarel, EFTA and ASEAN+6 about free commerce Globalization brings Vietnam not only dreaming chances but also challenges

Keywords: chance , Free trade agreement, globalization,challenge

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Bước vào năm 2018, chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã áp nhiều loại thuế với các hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc như máy giặt hay một vài sản phẩm từ thép

Tình hình leo thang nhanh chóng khi ngày 22/3 Mỹ đã đề xuất áp thuế 25% với 50 tỷ USD hàng hóa Trung Quốc Tới 6/7, Tổng thống Trump chính thức áp thuế 25% với 34 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc, bao gồm phụ tùng máy bay, TV hay thiết bị y tế Phía Trung Quốc đáp trả với mức thuế 25% lên 500 mặt hàng nhập khẩu từ

Mỹ, bao gồm đậu nành, thịt bò, thịt lợn, xe hơi hay rượu whiskey

Vậy cuộc chiến thương mại trên có ý nghĩa như thế nào với Việt Nam?

Việt Nam đang là nước hội nhập sâu rộng trong một hệ thống thương mại toàn cầu có tính phụ thuộc lẫn nhau rất cao Điều thường thấy là không có bên nào thắng trong một cuộc chiến tranh thương mại

Có một điều được số đông công nhận là chiến tranh thương mại có hại cho các bên tuyên chiến hơn là có lợi Và những hậu quả của chiến tranh thương mại bám rễ rất sâu và có khả năng lan ra các khu vực khác trên thế giới

Điều quan trọng là phải nhìn ra bức tranh rộng hơn Một cuộc chiến thương mại giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới chắc chắn không phải

là tin tốt cho Việt Nam, một quốc gia đang hội nhập tích cực vào nền

kinh tế toàn cầu và đang gắn mình với một hệ thống thương mại toàn cầu tự do mới

2 TỔNG QUAN VỀ CHIẾN TRANH THƯƠNG MẠI MỸ TRUNG

VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG TỚI THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM

Năm 2016, Việt Nam đạt 32 tỷ USD thặng dư thương mại với Mỹ, đứng thứ 6 trong nhóm các quốc gia mà Mỹ đang thâm hụt thương mại Việc ông Trump lên nắm quyền đã gây những lo ngại về việc Việt Nam

sẽ chịu ảnh hưởng mạnh của chủ nghĩa bảo hộ Tuy nhiên điều này chưa xảy ra

Tháng 5/2017, tại cuộc gặp giữa Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc và Tổng thống Donald Trump, hai nhà lãnh đạo đã đạt được những điều khoản thống nhất để hướng đến việc thúc đẩy thương mại song phương Tại Hội nghị Thượng đỉnh APEC 2017, hai nước đã thông qua tuyên

bố chung 14 điều, trong đó có nhiều điều khoản mở rộng thương mại và đầu tư hai chiều

Về việc thực thi Luật sở hữu trí tuệ IPR, Việt Nam đã lần đầu thông qua luật bảo hộ sở hữu trí tuệ vào năm 2005, sau đó sửa đổi bổ sung trong lộ trình đảm bảo yêu cầu gia nhập WTO

Luật này tiếp tục được đảm bảo năm 2010

Vì vậy Việt Nam có thể sẽ được xem là một đồng minh tiềm năng của Mỹ trong nỗ lực cải thiện luật sở hữu trí tuệ

Thêm vào đó, Việt Nam sẽ xuất hiện của những cơ hội mới về kinh

tế Chiến tranh thương mại có thể khiến tăng tốc quá trình giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc khi mà chi phí nhân công và các ưu đãi về thuế đang dần biến mất

Rất nhiều công ty Mỹ đang vận hành theo công thức ―Trung Quốc cộng một‖, chiến lược mà các doanh nghiệp thường tìm một quốc gia khác để giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc Việt Nam là sự lựa chọn

phổ biến cho vị trí ―cộng một‖ bởi sự ổn định chính trị cũng như vị trí địa chính trị quan trọng

Trong bối cảnh các doanh nghiệp Mỹ ngày càng gặp khó khi kinh doanh tại Trung Quốc, rất có thể họ sẽ chuyển hướng sang Việt Nam để giải quyết vấn đề Hơn nữa, nhập khẩu từ Trung Quốc vào Mỹ sẽ giảm một cách tất yếu, và điều này đồng nghĩa sẽ có khoảng trống cần được lấp Việt Nam hoàn toàn có thể lấp vào chỗ trống đó Các chuyên gia tại Deutsche Bank Hong Kong dự đoán xuất khẩu từ Việt Nam vào Mỹ sẽ tăng khoảng 1,7%

Thêm nữa, tăng trưởng kinh tế của Việt Nam vẫn đang duy trì ở mức cao Số liệu từ Tổng cục thống kê cho thấy từ tháng 1/2018 tới 6/2018, tăng trưởng kinh tế Việt Nam đang ở mức 7.08% Đây là đà tăng trưởng

có nền móng vốn đã rất tốt từ năm 2017, mức cao nhất từ năm 2010 Tuy nhiên bức tranh không hẳn sẽ toàn màu hồng Sẽ mất một khoảng thời gian trước khi Việt Nam thực sự cảm nhận được ảnh hưởng từ chiến tranh thương mại và bằng cách này hay cách khác Việt Nam chắc chắn sẽ cảm nhận được ảnh hưởng đó

Chỉ cần nhìn lại khủng hoảng tài chính châu Á 1997 để hình dung điều gì có thể xảy ra Khi khủng hoảng mới nổ ra, Việt Nam vẫn ghi nhận tăng trưởng kinh tế cao dù các nước láng giềng bị ảnh hưởng nặng

nề Có vẻ như cuộc khủng hoảng chỉ ảnh hưởng tới Việt Nam trong phạm vi rất hẹp, tuy nhiên qua thời gian ảnh hưởng đó lớn dần

Tác động tiêu cực đầu tiên tới Việt Nam là sự yếu đi của hệ thống thương mại tự do toàn cầu Việt Nam đã phải mất nhiều năm vất vả để điều chỉnh cấu trúc kinh tế, nhất là khi gia nhập WTO Dù quá trình đó

đã mang lại thành quả tốt, những quyết định của ông Trump lại đang đi ngược lại tinh thần của WTO và thử thách hệ thống của định chế thương mại quốc tế này

Dù chiến tranh thương mại chủ yếu sẽ xoay quanh Trung Quốc và

Mỹ, châu Âu và Canada cũng đã có những động thái đánh thuế mang

tính bảo hộ Số lượng phản đối Mỹ đệ trình lên cơ chế tranh chấp của WTO đã tăng vọt Việt Nam sẽ phải tìm cách làm việc với những đối tác toàn cầu như Canada, Nhật Bản, Trung Quốc… để đảm bảo việc tuân thủ sâu hơn các nguyên tắc của WTO

Dù vậy, những nguy cơ tiềm tàng từ loạt thuế mới được áp tương đối hẹp và có thể kiểm soát Hơn nữa thương mại nội khối ASEAN đang tăng trưởng dù chiến tranh thương mại leo thang và ảnh hưởng tới những lĩnh vực quan trọng Là một nước thiên về xuất khẩu đồng nghĩa Việt Nam phụ thuộc mạnh hơn vào FDI; điều này đặc biệt nhạy cảm với thị trường toàn cầu đang nhiều biến động

Các loại thuế mới áp cũng sẽ ảnh hưởng rõ rệt tới thương mại xuyên biên giới giữa Việt Nam và Trung Quốc Xuất khẩu vào Mỹ của Việt Nam có thể sẽ tăng, nhưng các công ty Trung Quốc cũng nhiều khả năng sẽ tăng cường xuất khẩu vào Việt Nam, khiến cán cân thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc càng trở nên chênh lệch và điều này có thể làm tình hình tệ hơn Đây là điều đáng lo ngại bởi Việt Nam đã rất vất vả trong những năm gần đây để đa dạng hóa thương mại nhằm cân bằng thâm hụt thương mại với Trung Quốc Như đã nói, thâm hụt thương mại giữa hai nước đang ở mức đáng lo ngại Năm 2015 con số này ở mức 33 tỷ USD và tới năm 2017 vẫn ở mức 22,7 tỷ USD

Điều Trung Quốc có thể làm là dùng sức nặng kinh tế để hạn chế các hoạt động thương mại của Việt Nam, như đã làm vào tháng 3 và tháng

7 với hoạt động thăm dò trên các mỏ dầu trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam Đây là điều rất rắc rối khi Việt Nam đang nỗ lực thúc đẩy kinh tế hàng hải, một yếu tố quan trọng cho thành công kinh tế của Việt Nam

Với việc nhập khẩu nhiều hàng hóa từ Trung Quốc, cũng có lo ngại rằng các doanh nghiệp Việt sẽ không thể cạnh tranh với các doanh nghiệp Trung Quốc Điều này có thể ảnh hưởng tiêu cực tới sự phát triển của ngành sản xuất nội địa Hàng Trung Quốc thường có sức cạnh

tranh cao hơn nhờ giá thành và sự đa dạng Các nhà sản xuất Việt Nam cần phải tiếp tục đổi mới và cải thiện sức cạnh tranh của sản phẩm Thêm nữa, tranh chấp có thể dấy lên giữa Việt Nam, Mỹ và Trung Quốc về vấn đề nguồn gốc sản phẩm Trung Quốc và Việt Nam hiện có

7 khu thương mại xuyên biên giới, một phần trong chiến lược Vành đai

và con đường của Trung Quốc Giới chức Trung Quốc từng nhận định những tranh chấp kinh tế có thể thúc đẩy sự phát triển của những khu thương mại này, tuy nhiên họ cũng cho rằng hàng hóa Trung Quốc sản xuất tại đây có thể mang nhãn xuất xứ từ Việt Nam và từ đó tránh được các loại thuế vào Mỹ Đây là sẽ điều gây đau đầu cho các nhà làm luật Việt Nam.Trung Quốc sẽ tiếp tục là bạn hàng lớn nhất và quan trọng nhất của Việt Nam vì lý do địa lý

3 TÁC ĐỘNG CỦA CHIẾN TRANH THƯƠNG MẠI MỸ TRUNG TỚI THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM

3.1 Về Thương mại quốc tế Việt Nam – Hoa Kỳ

Theo thông tin mới từ Tổng cục Hải quan, kết thúc năm 2018, Hoa

Kỳ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam và nước ta tiếp tục đạt thặng dư lớn

Biểu đồ 1: Sự thay đổi kim ngạch xuất khẩu của 5 nhóm hàng chủ lực của Việt Nam vào Hoa Kỳ từ năm 2017 đến năm 2018 (tỷ USD)

Năm 2018, kim ngạch xuất khẩu sang Hoa Kỳ đạt 47,525 tăng 5,934

tỷ USD so với năm 2017 (năm 2017 đạt 41,591 tỷ USD), tương đương tốc độ tăng trưởng gần 14,3%

Năm 2018, Hoa Kỳ chiếm tỷ trọng tới 19,52% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước

Tốc độ tăng trường kim ngạch xuất khẩu sang Hoa Kỳ năm 2018 là một sự khởi sắc đáng kể, bởi đó không chỉ là con số tăng cao hơn bình quân chung cả nước (cả nước 13,2%) mà còn cao hơn nhiều so với tốc

độ tăng trưởng chỉ hơn 8% của năm 2017 so với năm 2016

Trong hàng chục nhóm hàng xuất khẩu chủ lực sang Hoa Kỳ được

cơ quan Hải quan thống kê có 10 nhóm hàng xuất khẩu đạt trị giá từ 1

tỷ USD trở lên

Dệt may đạt 13,67 tỷ USD là nhóm hàng xuất khẩu lớn nhất sang thị trường này và Hoa Kỳ cũng là nhập khẩu lớn nhất đối với mặt hàng dệt may của Việt Nam

Kim ngạch xuất khẩu dệt may tăng thêm hơn 1 tỷ USD so với 1 năm trước đó, năm 2017 đạt 12,275 tỷ USD Ngoài ra, Hoa Kỳ còn là nhà nhập khẩu lớn nhất với mặt hàng giày dép; gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam Xuất khẩu giày dép đạt 5,823 tỷ USD; gỗ và sản phẩm gỗ đạt 3,897 tỷ USD

Dù không còn là thị trường xuất khẩu lớn nhất với mặt hàng điện thoại các loại và linh kiện của Việt Nam, nhưng kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này sang Hoa Kỳ năm 2018 vẫn đạt 5,411 tỷ USD, là một trong những nhóm hàng có kim ngạch tăng thêm mạnh nhất lên đến hơn 1,7 tỷ USD so với năm 2017, với tốc độ tăng trưởng hơn 46% Máy móc, thiết bị, dụng cụ phụ tùng là nhóm hàng xuất khẩu lớn thứ 5 sang thị trường Hoa Kỳ với kim ngạch đạt 3,406 tỷ USD, tăng gần 1 tỷ USD so với năm 2017

Máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện là nhóm hàng chủ lực xuất khẩu sang Hoa Kỳ bị sụt giảm kim ngạch nhiều nhất với trị giá chỉ đạt 2,864 tỷ USD, trong khi con số này của năm 2017 là 3,439 tỷ USD

Các nhóm hàng xuất khẩu ―tỷ USD‖ khác sang Hoa Kỳ là: Thủy sản đạt 1,627 tỷ USD; hạt điều đạt 1,21 tỷ USD tuy nhiên nhóm hàng này

bị sụt giảm chút ít so với kim ngạch của 1 năm trước (năm 2017 đạt 1,219 tỷ USD); túi xách, ví, vali, mũ, ô đạt 1,321 tỷ USD; phương tiện vận tải và phụ tùng 1,321

Ở chiều ngược lại, năm 2018 cũng ghi nhận tốc độ tăng trường nhập khẩu của Việt Nam từ Hoa Kỳ tăng mạnh Cụ thể, nước ta nhập khẩu lượng hàng hóa từ Hoa Kỳ đạt trị giá 12,753 tỷ USD tăng tới 36,4% so với năm 2017 (năm 2017 đạt 9,349 tỷ USD)

Tuy nhiên, với quy mô kim ngạch xuất khẩu lớn gấp gần 4 lần nhập khẩu từ Hoa Kỳ nên dù tốc độ tăng trưởng nhập khẩu từ nền kinh tế lớn nhất thế giới tăng mạnh nhưng chưa đủ để thu hẹp khoảng cách nhập siêu từ nước ta

Ngược lại, năm 2018, mức xuất siêu của Việt Nam sang Hoa Kỳ tiếp tục được nâng lên con số gần 35 tỷ USD so với kết quả hơn 32 tỷ USD của năm 2017

Cũng theo tính toán của Tổng cục Hải quan đưa ra ngày 31/8/2019 Xuất khẩu sang Mỹ 7 tháng đầu năm 2019 của Việt Nam là 24.83 tỷ USD, tăng 34.2% so với cùng kì năm 2018 Quan hệ thương mại Việt Nam – Mỹ ngày càng tăng trưởng tốt, 7 tháng đầu năm 2019 kim ngạch xuất nhập khẩu 2 chiều tăng 24% so với cùng kỳ năm 2018, đạt 41,14

tỷ USD; trong đó xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang Mỹ tăng trưởng mạnh 27,7%, đạt 32,99 tỷ USD; nhập khẩu từ Mỹ đạt 8,15 tỷ USD, tăng 11,2%

Như vậy trong 7 tháng đầu năm 2019, Việt Nam xuất siêu sang Mỹ 24,83 tỷ USD, tăng 34,2% so với cùng kỳ năm 2018

Riêng tháng 7/2019, kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ tăng 14,6% so với tháng 6/2019 và tăng 28,9% so với tháng 7/2018, đạt 5,49 tỷ USD Dệt may; điện thoại các loại và linh kiện; giày dép; gỗ và sản phẩm gỗ; máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện;máy móc thiết bị… là những nhóm hàng tỷ USD xuất khẩu sang Mỹ

Dẫn đầu về kim ngạch là nhóm hàng dệt may đạt 8,49 tỷ USD, tăng 10,4% so với cùng kỳ năm trước và chiếm 25,7% trong tổng trị giá xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang Mỹ

Xuất khẩu điện thoại các loại và linh kiện sang Mỹ tăng trưởng mạnh 77,9% so với cùng kỳ, vươn lên xếp thứ 2 về kim ngạch, đạt 4,88 tỷ USD, chiếm 14,8% trong tổng kim ngạch Tiếp sau đó là nhóm hàng giày dép đạt 3,76 tỷ USD, tăng 14,5%, chiếm 11,4%; máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện 2,86 tỷ USD, tăng 85,7%, chiếm 8,7%; gỗ và sản phẩm gỗ đạt 2,7 tỷ USD, tăng 33,2%, chiếm 8,2%; máy móc, thiết

bị, dụng cụ, phụ tùng 2,48 tỷ USD, tăng 50,6%, chiếm 7,5%

Xét về mức tăng trưởng xuất khẩu hàng hóa sang Mỹ trong 7 tháng đầu năm, thì thấy hầu hết các loại hàng hóa tăng kim ngạch so với cùng

kỳ năm 2018; trong đó đáng chú ý là nhóm dây điện và dây cáp điện tăng rất mạng 220%, đạt 150,4 triệu USD; bên cạnh đó sản phẩm mây, tre, cói và thảm cũng tăng mạnh 89,6%, đạt 74 triệu USD; giấy và các sản phẩm từ giấy tăng 68,6%, đạt 119,09 triệu USD; nguyên phụ liệu dệt, may, da, giày tăng 59%, đạt 36,72 triệu USD

Ngược lại, xuất khẩu sụt giảm mạnh ở các nhóm hàng sau: Sắt thép giảm 46,3%, đạt 243,39 triệu USD; cà phê giảm 27,5%, đạt 162,44 triệu USD; hạt điều giảm 23,5%, đạt 586,1 triệu USD; gạo giảm 20,4%, đạt 5,98 triệu USD

Bảng 1: Xuất khẩu từ Việt Nam sang Mỹ 7 tháng đầu năm 2019

ĐVT: USD

Nhóm hàng Tháng 7/2019 +/- so với

tháng 6/2019(%)

7 tháng đầu năm

2019

+/- so với cùng kỳ năm trước (%)

ngạch XK

5.493.272.463 14,55 32.985.110.927 27,67

Hàng dệt,

may

Điện thoại các

loại và linh

kiện

Giày dép các

loại

Máy vi tính,

sản phẩm điện

tử và linh kiện

Gỗ và sản

phẩm gỗ

thiết bị, dụng

cụ, phụ tùng

khác

Phương tiện

vận tải và phụ

tùng

Túi xách,

ví,vali, mũ và

ô dù

Sản phẩm từ

sắt thép

Sản phẩm từ

chất dẻo