Xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy các bài thực hành trong chương trình sinh học 12 nâng cao – trung học phổ thông

Từ những khó khăn của việc dạy thực hành sinh học ở trường THPT, chúng ta có thể ứng dụng CNTT để xây dựng bộ tư liệu gồm những phim và hình ảnh hướng dẫn thực hành.. Trên cơ sở đó, tôi

1

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

đã học, bổ sung các kiến thức thực tế đồng thời rèn luyện cho HS một số kỹ năng như: hoạt động nhóm, làm các tiêu bản, quan sát, sử dụng kính hiển vi, tư duy, sáng tạo…

Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của CNTT thì việc ứng dụng tin học nói chung trong đó có phương thức truyền thông đa phương tiện (Multimedia) nói riêng vào trong công tác đổi mới phương pháp giảng dạy trong dạy học đã trở thành một vấn đề cấp thiết Ưu điểm nổi bật của phương pháp dạy học ứng dụng truyền thông đa phương tiện so với phương pháp giảng dạy truyền thống là: kết hợp những hình ảnh, video với âm thanh, văn bản, biểu đồ từ đó phát huy được hiệu quả tối đa quá trình dạy và học

Trong chương trình sinh học 12 nâng cao, số lượng các bài thực hành tương đối nhiều tuy nhiên thực tế không phải bài thực hành nào cũng có thể thực hiện được Việc giảng dạy các bài thực hành ở trường THPT thường gặp những khó khăn sau: điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường chưa đảm bảo (thiếu mẫu vật, hóa chất, dụng cụ), bên cạnh đó có những bài thực hành đòi hỏi phải thực hiện ngoài trời gây khó khăn về mặt thời gian, địa điểm và việc quản lý HS

Từ những khó khăn của việc dạy thực hành sinh học ở trường THPT, chúng

ta có thể ứng dụng CNTT để xây dựng bộ tư liệu gồm những phim và hình ảnh hướng dẫn thực hành Qua bộ tư liệu này, HS có thể nghiên cứu bài trước ở nhà và học thực hành ở mọi lúc mọi nơi, đồng thời GV cũng có nguồn tài liệu để tham khảo nhằm nâng cao chất lượng dạy học

Trên cơ sở đó, tôi đã chọn đề tài: “Xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy các bài

thực hành trong chương trình sinh học 12 - nâng cao – THPT” để nâng cao hiệu

quả dạy các bài thực hành và góp phần rèn luyện một số kỹ năng cho HS

3

2 Mục tiêu nghiên cứu

Xây dựng các đoạn phim tư liệu hỗ trợ cho GV trong dạy học các bài thực hành chương trình sinh học 12 – nâng cao

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Phân tích mục tiêu, nội dung kiến thức, thiết bị, hóa chất, mẫu vật, cách tiến hành các bài thực hành thuộc chương trình sinh học 12 – nâng cao

- Quay phim các thao tác tiến hành thí nghiệm trong SGK sinh học 12 nâng cao

- Sưu tầm, chỉnh các đoạn phim hỗ trợ cho các bài thực hành thuộc chương trình sinh học 12 – nâng cao

- Chỉnh sửa, hoàn thiện các phim hướng dẫn thực hành từ các đoạn phim đã thu được

- Sử dụng các đoạn phim vào thiết kế giáo án để dạy các bài thực hành thuộc chương trình sinh học 12 – nâng cao

4 Giả thuyết khoa học

Sử dụng bộ tư liệu này một các phù hợp sẽ nâng cao chất lượng dạy và học các bài thực hành thí nghiệm thuộc chương trình sinh học lớp 12 nâng cao – THPT

4

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tình hình ứng dụng CNTT trong GD & ĐT ở các nước trên thế giới

CNTT - đặc biệt là Internet, bắt đầu được sử dụng ở Hoa Kỳ vào năm 1995 (Wiles và Bondi, 2002) và sau đó bắt đầu được phổ biến rộng rãi trên toàn thế giới Ngày nay, thật khó có thể hình dung được thế giới của chúng ta sẽ như thế nào nếu như không có các ứng dụng CNTT Các giảng viên của nhiều chương trình đạo tạo

ở các trường đại học của các nước có nền giáo dục tiên tiến từ lâu đã sử dụng những chức năng của công nghệ vào trong giảng dạy Bài viết trình bày quan điểm của một nhà nghiên cứu - giảng dạy đại học về vai trò của CNTT (đặc biệt là Internet) trong các chương trình đào tạo và đưa ra một số kiến nghị đối với các giảng viên trẻ trong việc ứng dụng vào giảng dạy

Ở các trường THPT trên thế giới, vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy học đã được nghiên cứu và triển khai rộng rãi Tại các trường THCS của Nhật Bản (1992)

có trên 20 bộ máy tính hiện đại (2 HS/1 máy), HS và GV đều biết và sử dụng những

phần mềm cơ bản và Internet Ở Hàn Quốc, năm 1993 đã “Xóa mù máy vi tính” cho mọi đối tượng HS Năm 1970 ở Pháp đã xây dựng thành công đề án “Tin học cho

mọi người” Sau đó 10 năm “Chương trình MEP” đã được xây dựng ở Anh Ở

Australia, 1985, tổ chức NSCU đã thành lập “Chương trình và phần mềm các môn

học trường trung học” Malaysia cũng đã tiến hành hội thảo giữa các nước khu vực

Châu Á – Thái Bình Dương về xây dựng phần mềm dạy học

Năm 1998, bà Sandra Weiss, chủ tịch của Hội đồng Khoa học hệ thống các

trường đại học Hoa Kỳ, trong bài phát biểu về vấn đề “kết nối các chương trình

học” tại trường Đại học California cho rằng, với sự giúp đỡ của công nghệ thông tin

đặc biệt là internet, các khóa học có thể được thiết kế theo các bước sau đây: 1) Xác

định nội dung trùng hợp của nhiều khóa học mà các trường hoặc các khóa đào tạo

trong cùng một trường nghĩ rằng có thể chuyển đổi được; 2) Thiết kế các chương

trình học đó theo hướng linh hoạt; 3) Thảo luận cách chuyển tải các chương trình học của các khóa học đó thiên về hướng sử dụng các ứng dụng của công nghệ

thông tin trong việc chuyển tải nhằm có thể thay thế cách học truyền thống

5

1.1.2 Tình hình ứng dụng CNTT trong GD & ĐT ở Việt Nam

Ở Việt Nam, trong thời kỳ mới của sự phát triển đất nước và giai đoạn mới của giáo dục đại học, sứ mạng của giáo dục đại học nói chung, mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy và học đại học nói riêng cũng có những biến đổi lớn Bộ trưởng

Bộ GD&ĐT đã có Chỉ thị 29/CT-Bộ GD&ĐT về "Tăng cường giảng dạy, đào tạo

và ứng dụng Công nghệ thông tin trong ngành GD - ĐT giai đoạn 2001 - 2005"; và

Chỉ thị 55/2008/CT-Bộ GD&ĐT về việc tăng cường giảng dạy, đào tạo và ứng dụng CNTT trong giáo dục giai đoạn 2008-2012, trong đó năm học 2008-2009 được

chọn là "Năm học đẩy mạnh ứng dụng CNTT", tạo bước đột phá về ứng dụng CNTT

trong giáo dục và tạo tiền đề ứng dụng, phát triển CNTT trong những năm tiếp theo

Gần đây, năm 2005, nghiên cứu của Trần Khánh Ngọc với đề tài “ Xây dựng

và sử dụng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học Sinh học 10 THPT theo hướng tích cực hoá hoạt động học tập của HS” đã trình bày về qui trình xây dựng và một số biện pháp

sử dụng bộ tư liệu nói trên Đồng thời, qua thực nghiệm sư phạm, tác giả đã đánh giá được hiệu quả của việc sử dụng các tư liệu trong bộ tư liệu mà tác giả đã xây dựng, góp phần đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượng dạy học, đặc biệt là

đổi mới PPDH theo hướng ứng dụng CNTT vào quá trình dạy học

Tuy nhiên, hiện nay CNTT chưa thay thế được cách học truyền thống “phấn

trắng, bảng đen”, trong lúc nhu cầu thúc bách là phải đổi mới cách dạy và học Việc

áp dụng CNTT, áp dụng công nghệ multimedia vào giảng dạy phải có một quá trình lâu dài từ nhận thức tầm quan trọng đến nâng cao trình độ sử dụng các chương trình máy tính, từ việc dùng máy chiếu thay cho viết bảng đến việc sử dụng các hệ thống quản lý học tập Bên cạnh đó tâm lý ngại đổi mới, ngại học hỏi cũng là một lý do để việc áp dụng CNTT trở nên khó khăn Vì vậy, việc sử dụng CNTT, áp dụng công nghệ multimedia để hỗ trợ cho đào tạo truyền thống là bước đi hợp lý trong giai đoạn hiện nay

1.2 Cơ sở lý luận của đề tài

1.2.1 Khái niệm tư liệu và tư liệu trong dạy học

1.2.1.1 Khái niệm tư liệu

“Tư liệu là những thứ vật chất được con người sử dụng trong một lĩnh vực nào đó, đôi khi cũng là tài liệu phục vụ cho việc nghiên cứu Trong quá trình dạy

6

học, tư liệu là một loại thông tin mà dựa vào đó học sinh có thể tìm tòi, suy luận dẫn đến một kết luận tri thức” [11]

1.2.1.2 Khái niệm tư liệu trong dạy học

Trong hoạt động dạy học tư liệu giúp cho quá trình hoạt động của thầy, trò hiệu quả hơn, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học Đó là thông tin, tri thức khoa học ở dạng văn bản hay các loại tranh ảnh, mô hình, phim được lưu trữ ở các dạng khác nhau, từ nhiều nguồn khác nhau

Trong dạy HS học, tư liệu dạy học rất phong phú và đa dạng gồm các kênh thông tin khác nhau, kênh chữ, kênh hình ảnh và có thể khai thác từ nhiều nguồn khác nhau: Sách báo, tạp chí chuyên ngành, tập san, SGK, phần mềm vi tính…

1.2.2 Tầm quan trọng của tư liệu trong dạy học sinh học

1.2.2.1 Bổ sung nội dung cho SGK

SGK phổ thông là tư liệu khái quát chứa những kiến thức cơ bản nhất SGK không đi sâu về bản chất của khái niệm, quá trình, quy luật sinh học, các kiến thức này chỉ mang tính chất định hướng tổ chức quá trình dạy học cho GV và quá trình

tự học của HS Vì vậy, để tổ chức tốt quá trình dạy học, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học thì cần phải có nguồn tư liệu bổ sung Tư liệu góp phần làm cho kiến thức ở SGK đầy đủ hơn, rộng hơn Đi sâu vào bản chất của sự vật, hiện tượng; giải thích, chứng minh, minh họa cho các kiến thức cô đọng ở SGK [2]

Mặt khác với sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện nay, khối lượng tri thức của nhân loại phát triển như vũ bão Trong đó, sinh học là ngành khoa học phát triển vào loại mạnh nhất hiện nay Điều đó đã tác động mạnh mẽ đến mục tiêu, nội dung và phương pháp giáo dục, đặc biệt là nội dung Nguồn tư liệu phong phú, đa dạng giúp GV không ngừng nâng cao trình độ, tăng vốn hiểu biết, trợ giúp đắc lực cho quá trình giảng dạy của họ

1.2.2.2 Tư liệu tạo ra các hoạt động để tổ chức quá trình nhận thức cho HS

Cùng với sự phát triển của xã hội, trình độ nhận thức của HS ngày càng được nâng lên Yếu tố chủ đạo, quan trọng góp phần tạo ra tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh là quá trình giảng dạy trong nhà trường phổ thông Với xu thế đó, những năm gần đây, phong trào đổi mới mục tiêu, nội dung và PPDH ở nước ta

7

diễn ra rất mạnh mẽ, đặc biệt là đổi mới PPDH Các PPDH mới, tích cực, tập trung vào người học đã làm thay đổi hẳn phương pháp tiếp nhận, từ thụ động, bắt chước chuyển sang chủ động, tự học, tự chiếm lĩnh tri thức, phát triển các năng lực tư duy

Để thiết kế các hoạt động học tập, GV không thể không có nguồn tư liệu Từ nguồn tư liệu GV có thể tạo ra phiếu học tập cho hoạt động nhóm, tạo ra tình huống

có vấn đề để tổ chức dạy học giải quyết vấn đề, tạo ra hệ thống câu hỏi đàm thoại tìm tòi,… [2]

1.2.2.3 Tư liệu tạo ra sự hấp dẫn, hứng thú, kích thích tìm tòi, khám phá của HS

Trong dạy học việc làm quan trọng và cần thiết là gây hứng thú học tập cho

HS Tư liệu làm cho bài giảng của thầy phải có nội dung phong phú, đa dạng, nhiều kiến thức mới lạ, nhiều hình ảnh, mô hình động, phim Điều này làm cho HS luôn cảm thấy vui vẻ, phấn chấn, tham gia tích cực vào quá trình học

Thông qua các hoạt động nhận thức được thiết kế từ các tư liệu thu thập được GV kích thích học sinh tìm tòi tham gia vào hoạt động nhóm, tham gia giải quyết các tình huống có vấn đề,… Qua đó giúp các em phát triển các năng lực tư duy như phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát, khả năng đặt và giải quyết vấn đề

Từ đó làm cho các em năng động, tích cực tham gia vào bài học

1.2.2.4 Tư liệu góp phần đổi mới PPDH

Tư liệu góp phần làm cho nội dung phong phú, đa dạng, đầy đủ và cập nhật hơn Nhờ đó mà giáo viên có điều kiện để đổi mới phương pháp giảng dạy Họ luôn đặt ra cho mình câu hỏi là phải sử dụng phương pháp nào để HS khai thác tư liệu

Để sử dụng tư liệu có hiệu quả, GV phải biết thiết kế các hoạt động nhận thức cho

HS, như các hoạt động nhóm, tham gia đặt vấn đề và giải quyết vấn đề Thông qua các hoạt động này HS tham gia một cách tích cực để khám phá, chiếm lĩnh tri thức dưới sự hướng dẫn, điều khiển của GV

Như vậy, tư liệu là điều kiện và động lực làm cho quá trình học tập của học sinh trở nên tích cực, tự giác, độc lập, sáng tạo, góp phần đổi mới PPDH

8

1.2.2.5 Tư liệu tiềm trữ nguồn kiến thức quan trọng

Trong hoạt động dạy và học, không thể phủ nhận tầm quan trọng của SGK Tuy nhiên ngoài SGK ra tư liệu dùng để tham khảo là nguồn tri thức bổ sung quan trọng, chúng không những phục vụ trực tiếp cho việc hoàn thiện nhiệm vụ trí dục

mà còn có tác dụng giáo dục và nâng cao sự hiểu biết cho HS Ngày nay, khoa học

kỹ thuật đang phát triển như vũ bão, khối lượng tri thức của nhân loại cũng tăng lên gấp bội, mà thời gian dạy ở trường phổ thông thì có hạn Do đó tư liệu để bổ sung tri thức cho HS càng trở nên vô cùng quan trọng

1.2.2.6 Tư liệu mang tính thẩm mỹ và sư phạm học

Nhiều mô hình, tranh ảnh, băng hình mang tính thẩm mỹ, tính sư phạm cao gợi cho người học và người dạy học tập mô phỏng tạo ra những dụng cụ học tập có giá trị cao Ví dụ: Hình ảnh đẹp, rõ ràng, thông tin ngắn gọn, súc tích,…

1.2.3 Phân loại các tư liệu trong dạy học

1.2.3.1 Sách học tập

Sách học tập đối với HS được chia làm những loại sau đây:

- Sách giáo khoa

- Tài liệu tham khảo, đọc thêm

- Tài liệu hướng dẫn học tập

- Sách tra cứu

- Tạp chí chuyên ngành: Tạp chí sinh học, tạp chí y học,…

1.2.3.2 Tài liệu viết tay

Đây là những tài liệu nhằm giúp cho GV, HS biết được lịch sử phát triển của

các sự vật hiện tượng liên quan đến sinh học trong tự nhiên (ví dụ như các tài liệu trình bày về kết quả của các cuộc nghiên cứu về sinh học đã có từ lâu)

1.2.3.3 Báo, tạp chí thường ngày hoặc định kỳ

Được dùng trong việc bổ sung những nội dung mới (những biến đổi, những

phát hiện mới lạ trong thế giới sinh vật) phản ánh một cách trung thực về sự vật hiện tượng nào đó trong thiên nhiên

9

1.2.3.4 Các công trình khoa học

Có ý nghĩa rất lớn đối với sinh học là những ký sự ghi chép của các nhà thám hiểm, các nhà khảo cổ học, các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học có liên quan và đạt được những thành công to lớn trong lĩnh vực này như: luận văn, luận án,…

1.2.3.5 Các tư liệu thống kê

Thuộc loại này có thể kể đến như: Tạp chí thống kê, niêm giám thống kê, sách đỏ Việt Nam, sách đa dạng sinh học và bảo tồn sự đa dạng sinh học ở Việt Nam và thế giới

1.2.3.6 Các tư liệu tranh ảnh

Loại này bao gồm các tập “Album” tranh ảnh các loại phục vụ cho chương

trình sinh học (các loài động vật, thực vật trên thế giới, các quá trình sinh lý, sinh hoá của sinh vật, các hình ảnh giải phẫu của sinh vật…) Tranh ảnh là những tư liệu đặc biệt quý giá, nó sao chép lại một cách trực quan các sự kiện, các quá trình, các hoạt động của sinh vật hay hình ảnh giải phẫu cơ thể sinh vật [2]

1.2.3.7 Tư liệu phim, hình động

Thuộc loại này ta có thế kể đến như: Băng hình, mô hình động, tĩnh, các

đoạn phim khoa học, chương trình trên máy vi tính,…Trong tương lai các tư liệu này chắc chắn sẽ được sử dụng rộng rãi trong quá trình dạy học Nó giúp cho GV và

HS có thêm những tư liệu để hỗ trợ trong quá trình dạy và học, mở rộng khả năng lĩnh hội tri thức trên lớp và tự học ở nhà cho HS

1.2.4 Các nguyên tắc cơ bản khi xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học thực hành sinh học

1.2.4.1 Nguyên tắc phù hợp với chương trình SGK

Đây là nguyên tắc hàng đầu, là căn cứ để xây dựng nên mọi loại PTDH Các

tư liệu trong bộ tư liệu này được thể hiện dưới dạng hình ảnh, phim có chức năng, tác dụng riêng và đạt hiệu quả nhất định, phục vụ cho từng nội dung, đối tượng nhất định Vì vậy, phải căn cứ vào chương trình, SGK và các tài liệu học tập khác phục

vụ cho từng đối tượng, từng lớp học, cấp học…để lựa chọn các tư liệu phù hợp

10

1.2.4.2 Nguyên tắc phù hợp với nội dung

Các PTDH được nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, sử dụng phải phù hợp với nội dung, nghĩa là các PTDH đó phải phục vụ cho nội dung truyền tải đến người học Người học thông qua việc tổ chức sử dụng PTDH của GV hoặc chính mình trực tiếp

sử dụng PTDH đó, có khả năng lĩnh hội tri trức mà PTDH muốn truyền tải

1.2.4.3 Nguyên tắc phù hợp với đối tượng

Để nghiên cứu, thiết kế, chế tạo một PTDH có hiệu quả, cần phải căn cứ vào đối tượng cần phục vụ: Cấp học, lớp học, người học (đặc điểm tâm sinh lí, khả năng

tư duy…) Do đó PTDH phải phù hợp với đối tượng dạy học, phù hợp với sự phát triển trí tuệ, tâm lí và khả năng tiếp thu kiến thức của HS

1.2.4.4 Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan, thẩm mĩ

Đây là nguyên tắc cơ bản của QTDH Các PTDH nói chung, tư liệu trong

“Bộ tư liệu hỗ trợ dạy học các bài thực hành thuộc chương trình sinh học 12 nâng cao – THPT” nói riêng phải đảm bảo yêu cầu:

- Các hình ảnh, phim phải sáng sủa, rõ nét, màu sắc hài hoà

- Cụ thể hoá được những kiến thức lí thuyết cơ bản, đơn giản hoá các kiến thức phức tạp để HS tiếp thu một cách đầy đủ và sâu sắc

- Phát huy được tính tích cực học tập của HS, làm nảy sinh nhu cầu nhận thức, phát triển năng lực tư duy và năng lực hành động

- Giáo dục lòng đam mê nghiên cứu môn học, có thói quen liên hệ giữa lí thuyết và thực tiễn

1.2.4.5 Nguyên tắc đảm bảo tính linh hoạt, hiệu quả, hữu dụng

Tính linh hoạt, hiệu quả, hữu dụng của bộ tư liệu chính là việc GV có thể dễ dàng sử dụng, dễ chỉnh sửa, sắp xếp, dễ tổ chức các hoạt động học tập dựa trên nguồn tư liệu đã có trong bộ tư liệu; dẫn đến HS có thể lĩnh hội tri thức nhanh hơn, sâu sắc hơn nhờ có sự hỗ trợ của PTDH

Để đảm bảo nguyên tắc này, khi thiết kế bộ tư liệu cần chú ý sao cho các tranh, ảnh được lựa chọn là những tư liệu có khả năng truyền tải thông tin, nội dung bài học hiệu quả nhất Các tư liệu đó phải sắp xếp theo đúng chương trình với các đường liên kết phù hợp sao cho GV có thể sử dụng chúng dễ dàng nhất để tổ chức các hoạt động học tập cho HS

dễ tiếp thu và nhớ lâu hơn

- Giúp GV có nguồn tư liệu để bổ sung cho kiến thức dạy học thực hành

- Qua việc học thực hành ở nhà, khi lên lớp GV sẽ không tốn thời gian hướng dẫn các thao tác tiến hành thí nghiệm cho HS, đồng thời HS sẽ có nhiều thời gian trực tiếp làm thực hành

1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài

* Thực trạng giảng dạy thực hành sinh học ở trường THPT

Chúng tôi đã tiến hành điều tra thực trạng giảng dạy các bài thực hành trong chương trình sinh học 12 nâng cao tại 10 trường trên địa bàn TP Đà Nẵng: THPT Diên Hồng, THPT Thái Phiên, THPT Phan Châu Trinh, THPT Phan Thành Tài, THPT Ngô Quyền, THPT Nguyễn Hiền, THPT Ngũ Hành Sơn, THPT Trần Phú, THPT Hòa Vang, THPT Tôn Thất Tùng

Qua điều tra, chúng tôi thu được kết quả qua bảng số liệu sau:

Bảng 1.1: Thực trạng dạy học các bài thực hành trong chương trình sinh học 12

nâng cao tại 10 trường THPT trên địa bàn TP Đà Nẵng

Tên bài

Thực hiện

lượng NST trên tiêu bản

cố định hay trên tiêu bản

độ phong phú của loài và

kích thước quần thể theo

- Các bài thực hành còn lại đa số các trường không tiến hành giảng dạy ở phòng thí nghiệm mà chỉ dạy lý thuyết ở trên lớp Đặc biệt bài thực hành lai giống

và khảo sát vi khí hậu của một khu vực hầu hết các trường (90%) không tiến hành dạy

13

- Thông qua việc điều tra, hầu hết các GV đều nêu lý do không dạy được các bài thực hành là do: một số bài bố trí trong một tiết nhưng để đảm bảo có kết quả trong thực hành thì lại cần nhiều thời gian hơn, điều kiện cơ sở vật chất chưa đầy

đủ, mẫu vật khó tìm, không có vườn trường,…

- Qua quá trình điều tra ở các trường THPT, chúng tôi nhận thấy việc giảng dạy thực hành ở trường THPT có những thuận lợi và khó khăn sau:

+ Thuận lợi: Một số trường có cơ sở vật chất tốt (THPT Phan Châu Trinh), đội ngũ GV giảng dạy có nhiều kinh nghiệm,…

+ Khó khăn: Không đủ cơ sở vật chất (kính hiển vi, hóa chất, dụng cụ) hoặc nếu có thì không đảm bảo chất lượng cho việc thực hiện các thí nghiệm Đa số các trường được điều tra không có vườn trường để thực hiện những thí nghiệm ngoài trời Mặt khác, các GV cho rằng thời gian cho các tiết thực hành ít là một trong những khó khăn khi giảng dạy các bài thực hành có nhiều nội dung

Qua điều tra tình hình thực tế dạy học các bài thực hành ở trường THPT, chúng tôi nhận thấy rằng việc xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học các bài thực hành trong chương trình sinh học 12 là rất cần thiết, góp phần khắc phục những khó khăn trên

14

CHƯƠNG 2:

ĐỐI TƯỢNG, KHÁCH THỂ, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng nghiên cứu

- Các số bài thực hành thuộc chương trình sinh học 12 – nâng cao – THPT

- Các phần mềm ứng dụng: Microsoft Office, Corel Video Studio Pro X5, Total video converter…

2.2 Khách thể nghiên cứu

HS 12 - THPT

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Tiến hành nghiên cứu các tài liệu có liên quan để làm cơ sở lí luận và thực tiễn cho đề tài

- Các tài liệu về cơ sở lí luận gồm: Các tài liệu về lí luận dạy học Sinh học; các tài liệu về hướng dẫn dạy học và tổ chức các hoạt động học tập theo hướng tích cực; các tài liệu về ứng dụng CNTT trong dạy học, các tài liệu về bộ tư liệu trong giảng dạy

- Các tài liệu làm cơ sở thực tiễn:

+ Tài liệu liên quan đến nội dung và cấu trúc chương trình Sinh học lớp 12 (nâng cao) – THPT

+ Tài liệu về di truyền, tiến hóa, sinh thái

+ Các tài liệu liên quan đến các phần mềm ứng dụng: Microsoft Office, Total video converter, Corel Video Studio Pro X5

2.3.2 Phương pháp điều tra

Gặp gỡ, phỏng vấn GV phổ thông nhằm tìm hiểu tình hình dạy – học các bài thực hành trong chương trình Sinh học 12 nâng cao - THPT cũng như thực trạng áp dụng công nghệ thông tin trong dạy học sinh học và thực trạng giảng dạy thực hành Thăm dò ý kiến, thái độ của GV phổ thông về việc ứng dụng CNTT (phim, tranh ảnh) trong quá trình dạy – học các bài thực hành trong chương trình Sinh học lớp 12 nâng cao - THPT

15

2.3.3 Phương pháp l ấy ý kiến chuyên gia

- Gặp gỡ, trao đổi với giảng viên đại học, các giáo viên phổ thông có nhiều kinh nghiệm về lĩnh vực đang nghiên cứu, lắng nghe và tiếp thu ý kiến chuyên gia

về ý nghĩa của của việc ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học cũng như phương pháp và những khó khăn gặp phải khi dạy các bài thực hành nhằm định hướng cho việc triển khai đề tài nghiên cứu

- Sau khi quay phim, sưu tầm phim và thiết kế giáo án dạy các bài thực hành tôi sẽ gởi cho GV hướng dẫn xem, chỉnh sửa Sau đó gởi cho các thầy cô giáo có kinh nghiệm ở trường THPT góp ý thêm và hoàn thiện

2.3.4 Phương pháp xây dựng phim và bài giảng:

2.3.4.1 Xây dựng phim:

Toàn bộ quá trình giảng dạy lý thuyết và hướng dẫn thực hành các bài thí nghiệm cụ thể được lên kịch bản và ghi lại bằng hệ thống máy quay kĩ thuật số hiện đại và sử dụng công cụ phần mềm Total video converter trích ly ra thành các định dạng file video (avi, mpeg ) số hóa, dễ dàng cho việc lưu trữ trên máy tính và xử lý

ở công đoạn tiếp theo

2.3.4.2 Xây dựng bài giảng:

Nội dung các bài trình chiếu, các hình ảnh, đoạn phim thực hiện xong được thiết kế lại theo một trình tự logic, rõ ràng (mục tiêu cần đạt được của bài học, chuẩn bị cho thí nghiệm, cơ sở lý thuyết liên quan, tiến hành thí nghiệm, báo cáo kết quả) và tạo các hiệu ứng giác quan tích cực với sự hỗ trợ của các công cụ phần mềm chính: bộ Microsoft Office, trình xử lý phim Corel VideoStudio Pro X5, Total video converter và một số chương trình, phần mềm phụ trợ khác

2.3.5 Phương pháp thử nghiệm thí nghiệm

Tiến hành thử nghiệm các bài thí nghiệm thực hành tại phòng thí nghiệm tạo

cơ sở thực tiễn để nhận xét đánh giá những thuận lợi, khó khăn khi tiến hành theo hướng dẫn từ SGK dựa trên các tiêu chí như: Mẫu vật, dụng cụ, hoá chất, các bước tiến hành thí nghiệm, kết quả thí nghiệm Từ đó đề xuất các phương án cải tiến về nội dung tương ứng

Các thí nghiệm thử nghiệm và có cải tiến được tiến hành lặp lại 3 lần, ghi lại kết quả chính xác:

* Phương tiện xây dựng các bài hướng dẫn thực hành:

Một số phần mềm được ứng dụng tạo ra các bài giảng điện tử đa phương tiện phục vụ giảng dạy:

(1) Trình xử lý phim Corel Video Studio Pro X5:

Corel Video Studio Pro X5 là chương trình chỉnh sửa phim và ghi đĩa dễ sử dụng, cho phép làm phim và các trình diễn slide một cách chuyên nghiệp Bạn có thể làm một bộ phim hoàn chỉnh mà vẫn tiết kiệm được thời gian với chức năng Movie-Wizard hoặc các công cụ chỉnh sửa dễ sử dụng khác Bạn còn có thể ghi phim với bất kỳ định dạng nào, từ dạng phim DVD hay phim dành cho điện thoại di động cho đến hệ thống phòng chiếu phim tại nhà với chất lượng hình ảnh cao mới nhất Thậm chí bạn cũng có thể tải trực tiếp lên trang web YouTube để mọi người trên toàn thế giới có thể thưởng thức

CVS còn tích hợp thêm hai phần mềm cũ (nằm trong bộ Corel Digital Studio 2010) là VideoStudio Express 2010 (tạo đoạn video nhanh chóng từ các hình ảnh và nhạc nền do bạn cung cấp), và DVD Factory Pro 2010 (trình ghi đĩa DVD, CD nhạc, in nhãn đĩa, tạo đĩa sao lưu hệ thống)

Màn hình khởi động gồm các mục tượng trưng cho các phần mềm được tích hợp trong CVS: Advanced Edit (chỉnh sửa video nâng cao, đây chính là phần mềm CVS), Easy Edit (truy cập các tính năng của VideoStudio Express 2010), DV-to-DVD Wizard (trình thuật sĩ giúp chuyển đổi các đoạn video từ máy quay phim sang DVD), Burn (khai thác công cụ ghi đĩa DVD Factory Pro 2010)

17

Hình 2.1: Màn hình giao diện Corel VideoStudio Pro X5 chức năng thiết kế

và xuất bản các đoạn video

(2) Total video converter:

Total Video Converter (TVC) là một công cụ chuyển đổi các định dạng file

đa năng nhất hiện nay, TVC hỗ trợ chuyển đổi qua lại hơn 30 định dạng file phổ biến hiện nay (trong đó có cả AAC và FLV mà rất ít các chương trình khác có) và

hỗ trợ cả các loại file âm thanh trong các game PC

Tính năng tốt nhất của phần mềm này chính là đặc trưng đa thành phần (multiplexing) – cho phép bạn có thể dễ dàng kết hợp 2 file có định dạng khác nhau lại thành 1 file duy nhất Và tất nhiên nó cũng có khả năng làm ngược lại đặc trưng tách định dạng (de-multiplexing) sẽ cho phép bạn tách một file video thành 2 file có hình và tiếng riêng biệt Giao diện thân thiện và rất dễ sử dụng

Hình 2.2: Màn hình giao diện Total video converter chức năng

chuyển đổi các định dạng file