Để khắc phục tình trạng xuống cấp, suy thoái về đạo đức trong một bộ phận thanh niên học sinh, để đáp ứng những nhiệm vụ và mục tiêu giáo dục thế hệ trẻ, xây dựng con người cho thế kỷ XX
PHẦN MỞ ĐẦU
Tính cấp thiết của đề tài
Trong thời gian qua, vấn đề đạo đức xã hội ở nước ta đang diễn ra rất phức tạp, đạo đức xã hội có phần bị xuống cấp, điều đáng lo ngại hơn cả là có một bộ phận học sinh, sinh viên có tình trạng suy thoái đạo đức, mờ nhạt về lý tưởng, theo lối sống thực dụng, thiếu hoài bão lập thân, lập nghiệp vì tương lai của bản thân và đất nước Hiện tượng thiếu trung thực trong học tập, gian lận trong thi cử có nguy cơ trở thành một tệ nạn Không những thế, các tệ nạn xã hội như rượu chè, cờ bạc, ma túy cũng đang có xu hướng du nhập vào nhà trường gây ảnh hưởng lớn đối với học sinh
Tại sao trong một bộ phận học sinh hiện nay lại có sự sa sút về mặt phẩm chất đạo đức? Hiện tượng đó bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân, nhưng phải thấy rằng nguyên nhân chủ yếu nhất là do trong thời gian qua chúng ta ít quan tâm đến công tác giáo dục đạo đức cho những đối tượng này, gia đình và xã hội gần như gửi gắm công việc giáo dục đạo đức con em mình cho nhà trường Mặt khác, giáo dục trong nhà trường lại có xu hướng coi nhẹ, thậm chí buông lỏng giáo dục đạo đức Để khắc phục tình trạng xuống cấp, suy thoái về đạo đức trong một bộ phận thanh niên học sinh, để đáp ứng những nhiệm vụ và mục tiêu giáo dục thế hệ trẻ, xây dựng con người cho thế kỷ XXI mà Hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII) đã vạch ra, phải tăng cường hơn nữa công tác giáo dục đạo đức cho thanh niên, mà đặc biệt là thanh niên học sinh trong các trường THPT
Tăng cường công tác giáo dục đạo đức cho đối tượng học sinh trung học phổ thông, đó là vấn đề bức xúc hiện nay, đề tài này mong muốn góp một phần nhỏ giải quyết vấn đề bức xúc đó.
Tình hình nghiên cứu
Xung quanh vấn đề đạo đức học sinh ở các trường trung học phổ thông đã có một số công trình nghiên cứu, một số tập chí và sách báo đã viết như: Đảng giáo dục và rèn luyện thanh niên ta”, Nxb Thanh niên, Hà Nội,
1990; “Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên ” Nxb CTQG,
Hà Nội, 2002; Chỉ thị 40-CT/TW, “Về việc xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục’’, nhưng chưa có đề tài nào đề cập đến nâng cao vai trò nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông ở nước ta hiện nay
Trên cơ sở kế thừa những công trình nghiên cứu, những bài viết của các tác giả Tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài này mong muốn góp phần đưa nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức học sinh được đi vào hiệu quả.
Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích: Trên cơ sở làm rõ vai trò nhân tố chủ quan trong công tác giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông, và thực trạng của sự phát huy vai trò của nhân tố này trong những năm qua, đề tài chỉ ra tính cấp thiết và đề xuất những giải pháp chủ yếu, nhằm nâng cao vai trò nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh THPT hiện nay
Nhiệm vụ: Phân tích mối quan hệ điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông
Làm rõ tầm quan trọng của việc cao nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông hiện nay Đề xuất những giải pháp nâng cao vai trò nhân tố chủ quan, trong công tác giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông hiện nay.
Phương pháp nghiên cứu
Vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, đặc biệt là mối quan hệ giữa điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan, đề tài được thực hiện theo phương pháp phân tích, tổng hợp, lịch sử, lôgic
Kết hợp sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể như: tọa đàm, so sánh, tiếp cận, thống kê
Đóng góp của đề tài
Góp phần nâng cao giáo dục đạo đức, giảm tình trạng suy thoái đạo đức cho học sinh THPT
Bước đầu làm rõ một số nguyên nhân suy thoái đạo đức và đề xuất giải pháp cụ thể ngăn chặn sự suy thoái đó
Ý nghĩa của đề tài
Việc nghiên cứu đề tài này giúp người viết khóa luận bước đầu làm quen với phương pháp nghiên cứu khoa học, rèn luyện tư duy khoa học Từ đó mở rộng tầm hiểu biết, trưởng thành hơn và thu thập một số kinh nghiệm trong công việc giảng dạy sau này
Làm tài liệu nghiên cứu cho trường trung học phổ thông
Góp phần nâng cao vai trò nhân tố chủ quan trong công tác giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông
Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, đề tài gồm 2 chương 5 tiết.
TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC NÂNG CAO VAI TRÒ NHÂN TỐ CHỦ QUAN TRONG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC
Điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh THPT
1.1 Điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh THPT
1.1.1 Đạo đức và vai trò giáo dục đạo đức cho học sinh THPT Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội sớm xuất hiện trong lịch sử nhân loại Con người là một sinh vật có tính xã hội, ngay từ thuở hoang sơ nhất của mình, con người đã biết thiết lập các mối quan hệ với nhau, mặc dù những quan hệ đó lúc đầu còn mang tính "quần cư đơn thuần" Trong quá trình phát triển, con người từng bước ý thức được sự cần thiết phải hợp tác, tương trợ nhau trong cuộc sống, từ đó, dần dần làm nảy sinh khát vọng tự nguyện, khát vọng về sự công bằng, nguyên tắc về sự bình đẳng, giữa các thành viên trong xã hội
Cùng với sự tiến bộ của sản xuất, ngay trong xã hội nguyên thủy, mối quan hệ giữa người và người cũng trở nên phức tạp, đa dạng, phong phú hơn Chính trong quá trình tồn tại và phát triển đời sống cộng đồng đó đã làm nảy sinh, xuất hiện những "chuẩn mực" đạo đức biểu hiện ở những hành vi giao tiếp, ứng xử giữa các thành viên trong xã hội Những chuẩn mực đó dần dần được nội tâm hóa, trở thành nhu cầu bên trong, thành khát vọng, thói quen, thành tình cảm đạo đức
Như vậy, đạo đức không phải được nảy sinh từ bên ngoài xã hội, sự xuất hiện của đạo đức là do nhu cầu khách quan của sự phát triển nhận thức, của đời sống xã hội, mà trước hết do nhu cầu phối hợp hành động trong lao động sản xuất, trong đời sống cộng đồng xã hội
Do đó, đạo đức theo quan niệm mác xít là một hình thái ý thức xã hội, bao gồm một hệ thống các qui tắc, các chuẩn mực nhằm điều chỉnh hành vi và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội để bảo vệ lợi ích của cá nhân và của cộng đồng
Là một hình thái ý thức xã hội, nên cũng như các hình thái ý xã hội khác, đạo đức phản ánh tồn tại xã hội Sự xuất hiện của đạo đức đáp ứng đòi hỏi khách quan của cuộc sống xã hội, nó phản ánh đời sống xã hội, mà trước hết là chế độ kinh tế - xã hội Khi nền kinh tế - xã hội có sự biến đổi, đòi hỏi đạo đức xã hội cũng phải thay đổi theo
Trong lịch sử nhân loại, cùng với sự phát triển của sản xuất, của tiến bộ xã hội những quy tắc, chuẩn mực, phạm trù đạo đức theo đó tăng lên, phản ánh đời sống xã hội ngày càng phong phú, đa dạng hơn, trở thành một trong những phương thức điều chỉnh các mối quan hệ xã hội, điều chỉnh hành vi của con người sao cho phù hợp với yêu cầu, chuẩn mực xã hội
Phản ánh tồn tại xã hội, do đó đạo đức mang tính lịch sử, quan niệm về một nền đạo đức vĩnh cửu, đặt trên mọi lịch sử và trên những sự khác biệt về dân tộc, một thứ đạo đức bất chấp cả thời gian mà mọi sự biến thiên của thực tế là siêu hình, giáo điều và duy tâm Quan niệm đó là hoàn toàn xa lạ với quan niệm mác xít, khẳng định tính lịch sử của đạo đức trong tác phẩm Chống Đuyrinh, Ăngghen đã chỉ ra rằng: "Chung quy lại thì mọi thuyết đạo đức đã có từ trước tới nay đều là sản phẩm của tình hình kinh tế xã hội lúc bấy giờ" [2, 63]
Trong các xã hội có sự phân chia thành giai cấp, đạo đức luôn mang tính giai cấp Trong xã hội nguyên thủy, khi lực lượng sản xuất còn kém phát triển, con người phải nương tựa vào nhau và sống nhờ vào những ân huệ của giới tự nhiên, thì sự thông cảm và tinh thần tương trợ cũng như công bằng và sự bình đẳng được coi là công cụ tự bảo vệ, là điều kiện để tồn tại và là chuẩn mực đạo đức của xã hội đó
Sự xuất hiện xã hội có giai cấp, dẫn tới sự phá vỡ ý thức đạo đức thống nhất vốn có của xã hội nguyên thủy và hình thành một nền đạo đức khác, mở đầu cho lịch sử đạo đức mang tính giai cấp trong xã hội có giai cấp Đạo đức luôn luôn là đạo đức của giai cấp, từ xã hội cổ đại cho đến xã hội hiện đại, từ giai cấp chủ nô đến giai cấp phong kiến, từ giai cấp tư sản đến giai cấp vô sản, mỗi giai cấp đều có nền đạo đức của nó: đạo đức của giai cấp chủ nô, đạo đức giai cấp phong kiến, đạo đức của giai cấp tư sản, đạo đức của giai cấp vô sản
Trong các nền đạo đức đã xuất hiện trong lịch sử, đạo đức mới, tức đạo đức của giai cấp vô sản, đạo đức cộng sản chủ nghĩa là nền đạo đức có giá trị phổ biến và nhân đạo nhất
Thừa nhận tính lịch sử, tính giai cấp của đạo đức, triết học Mác - Lênin không hề phủ nhận những giá trị phổ biến toàn nhân loại của đạo đức Những giá trị đạo đức như lòng nhân ái, bao dung, độ lượng, tính trung thực, sự công bằng, tôn trọng lẽ phải thì xã hội nào, thời kỳ nào cũng cần, cũng có Tất nhiên, do những điều kiện lịch sử cụ thể khác nhau, do lý tưởng đạo đức khác nhau mà đôi khi người ta có cách hiểu không hoàn toàn giống nhau, về các giá trị đạo đức có ý nghĩa phổ biến đó
Thừa nhận có thứ đạo đức của con người đích thực, tức là thứ đạo đức thoát khỏi sự tha hóa của con người, đạt tới sự tự do và giải phóng con người, thoát khỏi mọi sự ràng buộc giai cấp, nhưng triết học mác xít cũng đã khẳng định rằng, để có được một nền đạo đức thật sự có tính người, mang tính nhân loại phổ biến, điều trước hết là phải xóa bỏ được sự đối lập giai cấp
Nghiên cứu các nền đạo đức đã tồn tại trong lịch sử nhân loại, Ăngghen đã chỉ ra rằng nền đạo đức có nhiều nhân tố hứa hẹn lâu dài nhất, chắc chắn là nền đạo đức hiện nay đang tiêu biểu cho sự lật đổ chế độ hiện đại, bảo vệ tương lai, tức nền đạo đức vô sản Đạo đức vô sản, đạo đức cộng sản chủ nghĩa là một nền đạo đức thật sự có tính người, mang tính nhân loại phổ biến Nền đạo đức ấy kế thừa, có chọn lọc, có phê phán và phát triển tất cả những gì tốt đẹp nhất được nhân loại tạo ra trong lịch sử, đó là một nền đạo đức của tương lai, một nền đạo đức mang tính nhân văn cao cả Đạo đức vô sản, đạo đức cộng sản chủ nghĩa biểu hiện sự sáng tạo mang tính quần chúng rộng rãi Các giá trị đạo đức này mang ý nghĩa cao cả, vì nó là những sản phẩm sáng tạo của con người và vì con người Những giá trị ấy nói lên bản chất sáng tạo của trí tuệ, của ý thức danh dự, của lòng dũng cảm và những phẩm chất cao quý của con người Nền đạo đức ấy vừa là sản phẩm của nền sản xuất xã hội đầy sáng tạo và nhân văn, vừa là động lực thúc đẩy xã hội phát triển Đạo đức cộng sản chủ nghĩa là đạo đức mới, là nền đạo đức mà chúng ta hiện nay đang hướng tới và xây dựng
Là một hình thái ý thức xã hội, đạo đức một mặt được hình thành một cách tự phát, từ chính cuộc sống hàng ngày của con người để đáp ứng đòi hỏi khách quan của sinh hoạt cộng đồng Mặt khác, đạo đức phải là kết quả của sự giáo dục và tự giáo dục, tự rèn luyện của mỗi cá nhân theo các chuẩn mực giá trị đạo đức của xã hội
Giáo dục theo nghĩa chung nhất, đó là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra
Nâng cao vai trò nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh THPT, một đòi hỏi bức thiết hiện nay
Thế hệ học sinh THPT hiện nay được sinh ra và lớn lên trong hoàn cảnh đất nước có hòa bình Khác thế hệ học sinh trước, thế hệ học sinh ngày nay ít bị khổ cực về mặt vật chất, ít hiểu biết quá khứ và càng dễ dàng lãng quên hoặc phủ nhận những truyền thống tốt đẹp của chính cha mẹ mình Trước sự tác động của kinh tế thị trường và những biến động phức tạp khác, đạo đức học sinh vừa qua có diễn biến phức tạp, nhất là ở lứa tuổi cuối cấp trung học cơ sở và THPT được thể hiện như sau:
Học sinh phổ thông về bản chất vẫn giữ được tinh thần yêu nước, hăng hái tham gia các hoạt động chính trị, văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, và những hoạt động xã hội phù hợp Một bộ phận học sinh giỏi về văn hóa được tập trung ở lớp chọn, trường chuyên, bộ phận này thật sự cố gắng học tập, say mê rèn luyện Tuy nhiên, số đông học sinh và ngay cả số học sinh giỏi cũng đã có những dấu hiệu lãng quên truyền thống, xem nhẹ tư tưởng chính trị, thời sự, do đó kém hiểu biết mặt này
1.2.1 Thực trạng đạo đức của học sinh THPT hiện nay
Ngày nay, cùng với sự phát triển và đi lên của xã hội, mỗi chúng ta được sống trong môi trường văn minh, hiện đại hơn, nhưng kéo theo đó cũng có nhiều vấn đề nảy sinh làm ảnh hưởng ít nhiều đến đời sống xã hội Một trong những vấn đề đáng lo ngại hiện nay, đó là đạo đức học đường của một bộ phận học sinh đang bị xuống cấp, dẫn đến tình trạng bạo lực học đường xảy ra ngày càng phổ biến, quan hệ thầy trò bị đảo lộn Điều này không những gây hoang mang cho dư luận xã hội mà còn gióng lên hồi chuông cảnh báo về lối sống đạo đức, nhân cách của giới trẻ ngày nay Dư luận xã hội đã bất bình và lên án về tình trạng bạo lực xảy ra trong học đường, nhưng thời gian gần đây, hiện tượng này không thuyên giảm mà thậm chí còn gia tăng với những hành vi và mức độ bạo lực nguy hiểm hơn trước Đó không chỉ là những biểu hiện lệch lạc trong hành vi, nhân cách đạo đức như thiếu lễ độ với người lớn, tụ tập gây gổ đánh nhau, thói lười học, ham chơi, sống đua đòi và phạm pháp hình sự từ phía học sinh
Trước hết là chuyện học sinh vô lễ với thầy cô giáo, tỏ thái độ bất cẩn cùng những lời nói hỗn xược trước sự nhắc nhở, bảo ban của thầy cô Các em thường gọi người thầy của mình là “ông ấy”, “cô ấy”, “ lão ta”…Tệ hơn, có em còn mắng nhiếc và văng tục với thầy cô mà không hề băn khoăn hay hối hận gì Thậm chí, kéo bè cánh đánh thầy ngay tại lớp học, làm thầy bị thương phải điều trị dài ngày tại bệnh viện Những câu chuyện đau lòng như vậy vẫn cứ tái diễn ở nơi này nơi kia làm đau lòng những người có lương tri Chuyện nói tục, chửi thề là chuyện thường ngày mà ai cũng dễ dàng thấy trong lối sống của các em
Trong tình hình hội nhập quốc tế ngày nay, sự giao thoa giữa các nền văn hoá ngày càng được mở rộng Các ấn phẩm văn hoá, kể cả văn hoá phẩm đồi trụy bằng nhiều con đường du nhập vào Việt Nam Phim ảnh bạo lực cũng theo đó mà tha hồ tác oai tác quái Và hậu quả của nó là sự tiêm nhiễm vào nhận thức còn non nớt của các em rất dễ bắt chước kiểu “anh hùng” trong phim bạo lực, lâu dần trở thành thói quen lúc nào không hay Những tệ nạn xã hội như giết người cướp của, bắt cóc tống tiền đều từ đó mà ra Không ít những thủ phạm đứng trước vành móng ngựa đã khai ra là do bắt chước những cảnh trong trong phim sex và bạo lực; càng đau lòng hơn khi biết những đối tượng đó là những đứa trẻ mới 15- 17 tuổi -tuổi học sinh Bên cạnh đó, mạng in-tơ-net cũng là “công cụ” đắc lực để hình thành tính cách của học sinh, với các trò chơi kiểu “ Võ lâm truyền kỳ” đậm chất giang hồ hảo hán , những lời nói của nhân vật cũng có ảnh hưởng trong ngôn từ của các em Đây là nguyên nhân không nhỏ, làm tha hoá nhân cách của con người, đặc biệt là trẻ em
Qua đó ta thấy tình trạng suy thoái đạo đức của một bộ phận học sinh ngày càng nghiêm trọng và phức tạp hơn, vậy vấn đề nâng cao giáo dục đạo đức cho học sinh là cấp bách
1.2.2 Sự cần thiết phải nâng cao vai trò nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh THPT
Sự cần thiết phải giáo dục học sinh THPT là vấn đề khỏi phải bàn cãi Đã lâu ngành giáo dục có mục tiêu "giáo dục vào ba môi trường" nhà trường - gia đình - xã hội Mục tiêu đó có ý nghĩa nếu như, chủ thể giáo dục biết sử dụng tất cả tính tích cực của nó
Với mục tiêu này, nhà trường THPT phải biết phát huy tất cả những tiềm năng vốn có của mình trong việc "dạy chữ, dạy nghề, dạy người", và mỗi thầy giáo, cô giáo của trường phải là tấm gương sáng cho học sinh noi theo Các em học sinh vào trường cảm thấy mình được đối xử, được học tập và rèn luyện, đó là những yếu tố ban đầu, có sức thuyết phục trong giáo dục đạo đức đối với thanh niên học sinh Hiệu quả của giáo dục sẽ tăng lên nếu có sự kết hợp chặt chẽ giữa nhà trường và địa phương Thực tế cho thấy ở nhiều nơi do phương thức hoạt động của trường kết hợp với địa bàn dân cư tốt nên những việc phức tạp đã giảm hẳn, tình hình an ninh trật tự hết sức khả quan, sự phát triển dân trí trong địa bàn dân cư nâng lên rõ rệt Trong dịp nghỉ tết, nghỉ hè không học sinh nào vi phạm trật tự công cộng, cũng như phạm pháp hình sự
Nói về phương hướng lớn, chính sách thanh niên Hội nghị lần thứ 4 của Ban chấp hành Trung ương (khóa VII) ghi rõ: "Thanh niên học sinh là lực lượng xung kích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Sự nghiệp đổi mới có thành công hay không, đất nước bước vào thế kỷ XXI có vị trí xứng đáng trong cộng đồng thế giới hay không, phần lớn tùy thuộc vào lực lượng thanh niên học sinh, và việc rèn luyện bồi dưỡng lực lượng thanh niên Công tác thanh niên là vấn đề sống còn của dân tộc, là một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của cách mạng" [8] Công tác vận động thanh niên trong thời kỳ đổi mới thì thanh niên học sinh là một lực lượng quan trọng, đặc biệt nòng cốt, là những người đang ngồi trên ghế nhà trường, đang được giáo dục đào tạo để trở thành người công dân, người cán bộ bước vào đời để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Để giúp họ xứng đáng và gánh vác trách nhiệm nặng nề trên, nhà trường THPT phải có trách nhiệm giáo dục, đào tạo họ trở thành người có phẩm chất và có năng lực tương xứng, trong đó đạo đức cách mạng là cái gốc, cái cốt lõi Muốn giáo dục đạo đức cách mạng trong tình hình hiện nay có hiệu quả, người làm công tác giáo dục phải xác định nội dung giáo dục, phương hướng, biện pháp, hình thức phù hợp với kinh tế xã hội hiện nay Cơ sở cốt lõi của đạo đức cách mạng là thế giới quan và nhân sinh quan cộng sản Vì vậy, việc hình thành thế giới quan và nhân sinh quan là một điều cần thiết, trung tâm của các trường THPT
Thế giới quan là hệ thống quan điểm về thế giới, các quan niệm của con người trong thế giới đó Hình thành thế giới quan, nhân sinh quan, là tạo nên sự thống nhất giữa ý thức và hành động, giữa lời nói và việc làm, tạo nên sự thống nhất của trí tuệ, niềm tin và hành động Thế giới quan khoa học là kim chỉ nam cho hành động, biến chuyển từ tri thức thành phương pháp, biết sử dụng tri thức một cách tổng hợp và có hệ thống như một phương pháp và dùng phương pháp đó để phân tích hiện tượng của quá trình, của cuộc sống, làm cho nhận thức đạt trình độ sâu sắc, bản chất hơn, biết phát hiện những yếu tố mới, hoặc xem xét đánh giá từ những quan điểm và phương pháp mới Do đó, bồi dưỡng thế giới quan, nhân sinh quan cách mạng cho thanh niên học sinh là cần thiết, đặc biệt trong tình hình hiện nay
Lý tưởng là mục tiêu cuộc sống được phản ánh vào đầu óc con người dưới hình ảnh mẫu mực và hoàn chỉnh, có tác dụng lôi cuốn mạnh toàn bộ cuộc sống cá nhân, chỉ đạo sự tu dưỡng và hành động của cá nhân trong một thời gian dài để vươn tới mục tiêu đó Như vậy lý tưởng của thanh niên học sinh, có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành đạo đức cách mạng của họ Nếu xác định lý tưởng đúng đắn, cao đẹp, người thanh niên học sinh sẽ trở thành một nhân tố có ích cho xã hội Những năm vừa qua với chủ trương, với chính sách mở cửa nhằm xây dựng và phát triển đất nước chúng ta đã đạt được những thành tựu đáng kể về mọi mặt Xây dựng nền kinh tế thị trường đã làm thay đổi khá căn bản tâm lý của dân cư, mà trước hết là thanh niên học sinh Vì vậy, về mặt lý tưởng sống của thanh niên học sinh hiện nay, chúng ta cần xác định cho phù hợp để kích thích động viên họ vươn lên làm chủ đất nước, làm chủ xã hội Đã có một thời, chúng ta quan niệm lý tưởng thanh niên là lý tưởng xã hội chủ nghĩa, với sự hy sinh phấn đấu chính trị, đặt lợi ích của chủ nghĩa xã hội lên trên hết Nói như vậy, xét cho cùng thì không sai nhưng chưa đủ, chúng ta đã quên đi hoặc không nhấn mạnh cái riêng của thanh niên học sinh, quá nhấn mạnh con người cộng đồng, tập thể của thanh niên học sinh, xem nhẹ cá nhân, cá thể của họ Thực tế cho thấy hiện nay bên cạnh sự hy sinh, phấn đấu và cống hiến cho sự phát triển của cộng đồng, tập thể, thanh niên rất quan tâm đến lợi ích cá nhân của gia đình mình Vì vậy, khi nghiên cứu nội dung giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên cần phải nghiên cứu với tư cách là một công dân trẻ, với tư cách là cá thể cộng đồng trong điều kiện kinh tế - xã hội và với thực tế hiện nay, nội dung giáo dục lý tưởng cho thanh niên học sinh: cần phải kết hợp chặt chẽ giữa lợi ích cộng đồng với lợi ích cá nhân
Giáo dục lý tưởng đi phải đôi với giáo dục niềm tin, niềm tin thường choán lấy tâm hồn của con người và trở thành sợi dây ràng buộc không thể dứt ra mà không làm tan nát trái tim Niềm tin là sự thống nhất kiến thức và khát vọng của con người Bởi vậy nó trở thành chỉ đạo hành động hàng ngày Niềm tin lý tưởng và quan điểm đạo đức có quan hệ trực tiếp với hành động hàng ngày của nhân cách, nó thôi thúc và hướng dẫn nhân cách trong lao động, trong học tập và thực tiễn những công việc hàng ngày của con người Các chuẩn mực đạo đức sẽ chẳng có ý nghĩa gì nếu nó tồn tại ngoài ý thức chính trị, lý tưởng và niềm tin Do đó, cần có sức mạnh của ý chí, ý thức, niềm tin khoa học dựa trên cơ sở, những chứng cứ khoa học, tri thức và tư tưởng đúng đắn về chân lý khách quan, nên bảo đảm cho ý chí và hành động có hiệu quả Vì vậy, cần củng cố niềm tin vào hệ tư tưởng Mác - Lênin, vào sự nghiệp đổi mới của Đảng và Nhà nước, định hướng lại lý tưởng và niềm tin vững chắc cho thanh niên học sinh
Về sự tác động của nhu cầu hoạt động và học tập của học sinh Nhu cầu là những đòi hỏi của con người muốn có những điều kiện nhất định để tồn tại và phát triển, còn lợi ích là cái thỏa mãn nhu cầu, đáp ứng lại nhu cầu Nói đến nhu cầu, là nói đến đòi hỏi, đến sự cần thiết bên trong của cá nhân về một cái gì đó ở ngoài nó, cái đó có thể là một sự vật, một hiện tượng hoặc những người khác Những cái đó được cá nhân nhận thức về tính thiết yếu của nó đối với sự tồn tại và phát triển của mình Lúc đó, nhu cầu trở thành động lực thúc đẩy hoạt động đạt tới lợi ích nhằm thỏa mãn nhu cầu Ở học sinh, nhu cầu về tình bạn là rất quan trọng, nó giúp cho học sinh luôn hướng tới tập thể, tạo ra mối quan tâm giúp đỡ lẫn nhau, hình thành mối quan hệ tình cảm sâu sắc trong đời sống cá nhân mỗi người
Trước những biến đổi phức tạp ở lứa tuổi học sinh THPT, một số người cho rằng không cần và không thể giáo dục đạo đức cách mạng cho thế hệ trẻ Vì họ cho rằng đạo đức cá nhân vốn có trong bản thân con người từ khi mới sinh ra là vĩnh cửu không thể thay đổi được Hoặc cũng có những người khác cho rằng đạo đức có nguồn gốc từ kinh tế, vì vậy, chỉ cần đẩy mạnh kinh tế là mọi thứ tiêu cực, mọi hành vi vô đạo đức sẽ tự động mất đi
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin con người không phải chỉ là sản phẩm của hoàn cảnh mà còn là chủ thể của hoàn cảnh, con người không phải chỉ là sản phẩm bị động của hoàn cảnh mà còn là khả năng cải tạo hoàn cảnh, thông qua đó, con người tự cải tạo mình Chúng ta cần thực hiện tốt việc kết hợp hữu cơ quá trình giáo dục con người với quá trình cải tạo hoàn cảnh Như vậy, trong hoàn cảnh kinh tế xã hội có những mặt tiêu cực, không nhất thiết con người sẽ xấu về mặt đạo đức, vì con người có ý thức phê phán, cải tạo mình và cải tạo hoàn cảnh Ngoài ra, còn nhiều nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển đạo đức, trong đó, có vai trò của nhân tố giáo dục là một nhân tố quan trọng
Những thuận lợi và khó khăn trong công tác giáo dục đạo đức học sinh
Đạo đức nảy sinh từ nhu cầu của xã hội; đạo đức bao gồm các tri thức về khái niệm, các chuẩn mực và phẩm chất đạo đức; với tư cách là một mặt hoạt động xã hội, đạo đức bao gồm các hành vi đạo đức; với tư cách là một hình thái quan hệ xã hội, đạo đức bao gồm những quan hệ đạo đức Đạo đức của học sinh vừa mang ý thức hệ xã hội, vừa phải phù hợp với các qui định và chuẩn mực của xã hội; đồng thời phải phù hợp với những qui định của nhà trường phổ thông trong giai đoạn hiện nay Do đó trong hoạt động giáo dục đạo đức học sinh không thể xem nhẹ và tách rời giữa giáo dục nhà trường với gia đình và xã hội Nếu làm tốt, làm đúng mọi qui trình giáo dục đạo đức phù hợp với qui luật nhận thức sẽ giúp cho học sinh ý thức và điều chỉnh hành vi của mình, điều chỉnh các mối quan hệ; tất cả các yếu tố sẽ góp phần hình thành nhân cách của học sinh Trong giai đoạn hiện nay công tác giáo dục đạo đức có những thuận lợi và khó khăn như sau:
Bản chất của chế độ XHCN mà ta dang xây dựng ngày càng tạo ra môi trường xã hội thuận lợi cho sự hình thành đạo đức mới, nhà nước thừa nhận quyền tự do, bình đẳng của công dân, xác định nhân dân là chủ thể của quyền lực Quyền làm chủ của nhân dân được thể chế hóa thành quy định, nguyên tắc tổ chức, vận hành của Nhà nước và thể chế chính trị tạo nên chế độ dân chủ Và nội dung cơ bản của dân chủ XHCN là “tất cả quyền lực thuộc về nhân dân” vì vậy phát huy được tính làm chủ của mỗi con người và hình thành lên những giá trị đạo đức mới cho phù hợp với chế độ XHCN
Sự quan tâm lãnh đạo của Đảng, Nhà nước hết sức sâu sắc trong công tác giáo dục đạo đức nói riêng và trong ngành giáo dục nói chung
Các trường đều có ý thức và tinh thần trách nhiệm đối với công tác giáo dục đạo đức học sinh; rất nhiều thầy cô giáo luôn luôn trăn trở, tìm mọi biện pháp để giáo dục học sinh tiến bộ vươn lên
Truyền thống và bề dày kinh nghiệm, thành tích của các trường THPT trong những năm qua về công tác giáo dục đạo đức học sinh
Hội cha mẹ học rất nhiệt tình và thường xuyên phối hợp, chăm lo đến các hoạt động của nhà trường, nhất là công tác giáo dục đạo đức học sinh
Nhiều học sinh được giáo dục tốt ở gia đình và ở các trường THCS khác; rất nhiều em có ý thức, tư cách đạo đức tốt làm hạt nhân tốt ở các tập thể học sinh
Mắt trái của toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, những thông tin xấu tràn lan trên mạng liên tục có những thông tin làm sai lệch chuẩn thuần phong mỹ tục và thậm chí vi phạm pháp luật Việt Nam nhưng vẫn cứ tồn tại Không chỉ vậy, nó còn có các hoạt động giá trị gia tăng khó kiểm soát, làm phai nhạt những giá trị truyền thống văn hóa, đạo đức mà thay vào đó là những lối sống không lành mạnh, văn hóa đồ trụy, lai căng
Do đặc thù nền kinh tế thị trường, nên ít nhiều cũng chịu tác động của các hiện tượng tiêu cực, các tệ nạn xã hội khác đến lứa tuổi học sinh THPT
Trong qúa trình giáo dục đạo đức học sinh, một số ít bộ phận hoặc cá nhân có liên quan chưa nhận thức đầy đủ về vị trí tầm quan trọng của công tác này
Một số phụ huynh học sinh chưa thực sự quan tâm đến giáo dục con em, còn nuông chiều phó mặc cho nhà trường; thậm chí có phụ huynh còn bất lực trước con cái Một số phụ huynh chưa có phương pháp giáo dục con cái theo đúng khoa học giáo dục, nặng về bạo lực, chửi bới con cái
Một số ít học sinh còn có nhận thức ỷ lại vào bố mẹ nên dễ dẫn đến vi phạm nội quy của nhà trường và các qui định của xã hội
Trong quá trình thực hiện, có lúc sự phối hợp chưa đồng bộ giữa các tổ chức, cá nhân trong cũng như ngoài nhà trường là trở ngại hạn chế chất lượng giáo dục đạo đức học sinh THPT.
Vấn đề đặt ra đối với giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh THPT hiện nay
Những mặt trái của nền kinh tế thị trường đã và đang tác động mạnh mẽ đến mọi mặt của đời sống xã hội Việt Nam Những biểu hiện tiêu cực của nó đang ngày một rõ nét hơn, đó là sự biến đổi về nhiều mặt trong đời sống con người, nó làm biến đổi đi nhiều thang giá trị đạo đức, lệch lạc trong quan niệm sống, có lối sống sai lầm, buông thả Sự tác động này không phải trên phạm vi một số người, một huyện hay một tỉnh nữa mà nó tác động trên diện rộng, trong đó có học sinh THPT cũng đã chịu sự tác động đó
Nhưng điều mà chúng ta cần nhận thấy hiện nay đó là sự tác động tiêu cực đó ảnh hưởng mạnh mẽ đến thế hệ trẻ đặc biệt là học sinh THPT Những điều tốt đẹp của nền kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế mang lại chúng ta không thể phủ nhận, nhưng cái mà chúng ta mất thì cũng không phải là nhỏ Chính vì vậy, cần có nhận thức đúng đắn về thực trạng đạo đức, lối sống của người dân, mà đặc biệt là thế hệ trẻ, trong đó có học sinh THPT
Hiện nay, học sinh THPT nước ta là đối tượng tiếp cận nhanh nhất những cái mới, hiện đại, nhất là hiện nay khoa học kĩ thuật, công nghệ thông tin phát triển giúp cho họ tiếp cận được nhiều nguồn thông tin, có điều kiện phát triển những khả năng của cá nhân rất tốt Nhưng đây cũng chính là đối tượng nhạy cảm nhất Học sinh là người tiếp cận nhanh cái mới, hiện đại, thì họ cũng chính là những người dễ mắc phải những mặt xấu của xã hội Chính vì vậy, vấn đề đặt ra hiện nay đối với nhận thức của học sinh THPT đó là cần phải giúp cho họ nhận thấy được những mặt trái của nền kinh tế thị trường đang diễn trong xã hội Những mặt trái đó không phải nhìn một cách trực tiếp là thấy, vì nó không phải diễn ra một cách hữu hình, cụ thể Người trong cuộc khó có cái nhìn khách quan, khó cảm nhận được những tác động của nó, chính vì vậy rất dễ nhầm lẫn, không nhận thấy rằng mình đang chịu ảnh hưởng, nên có thể có những thái độ tiêu cực, bảo thủ bảo vệ quan niệm sống, lối sống của mình Để cho học sinh THPT có nhận thức đầy đủ về đời sống xã hội, về đạo đức cần trang bị những vốn kiến thức về xã hội để từ đó giúp cho họ có thái độ đúng đắn, khả năng đánh giá, biết phân biệt những cái hay, mặt xấu đang diễn ra trong xã hội Để qua đó xác định cho mình về những chuẩn mực đạo đức, lối sống phù hợp với giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc, bên cạnh đó vẫn phù hợp với sự phát triển của xã hội
2.2.2 Đối với đạo đức, lối sống
Sự tác động mạnh mẽ những mặt trái của nền kinh tế thị trường và quá trình hội nhập một cách ồ ạt, không có chọn lọc, đã làm ảnh hưởng đến mọi mặt của đời sống xã hội Đạo đức, lối sống của người dân có nhiều biến đổi Nhiều quan niệm, chuẩn mực đạo đức truyền thống đã bị xói mòn, biến đổi những thang giá trị xã hội, lối sống thực dụng ngày càng phổ biến, giá trị của đồng tiền được đề cao quá mức, những hành vi trái với chuẩn mực đạo đức, vi phạm pháp luật ngày càng nhiều Đây là một thực tế đáng quan tâm hiện nay Giới trẻ, cụ thể là học sinh THPT cũng đang có một thực trạng đáng báo động, các chuẩn mực đạo đức, hành vi đạo đức ngày càng xa rời, mờ nhạt, mơ hồ trong nhận thức của họ, khiến cho nhiều hành vi vi phạm pháp luật đang diễn ra một cách thường xuyên hơn Từ thực trạng đó, vấn đề đặt ra hiện nay trong việc giáo dục đạo đức, lối sống của học sinh THPT đó là phải trang bị lại những chuẩn mực đạo đức đã bị lu mờ, và gắn với việc thực hành đạo đức một cách thường xuyên, trang bị cho họ những khả năng biết đánh giá, phê phán các hành vi vi phạm đạo đức Bên cạnh đó, cũng cần giúp cho học sinh THPT hiện nay hình thành một lối sống lành mạnh, để hình thành được những thói quen tốt trong học tập và rèn luyện
Mặt trái của xã hội hiện nay với thói đạo đức giả và những biểu hiện của nó trong lối sống đang diễn ra một cách thường xuyên làm cho học sinh THPT mất niềm tin, mất phương hướng trong cuộc sống Từ đó dẫn đến các nguy cơ khủng hoảng về tinh thần, mất niềm tin Họ đang sống và lớn lên trong bối cảnh xã hội biến đổi hằng ngày, vì vậy cần được trang bị những điểm tựa tinh thần vững chắc, tư tưởng, những chuẩn mực đạo đức và lối sống phù hợp
Trong quan hệ ứng xử cũng có những biểu hiện xấu Một bộ phận không nhỏ học sinh THPT hiện nay trở nên thờ ơ với những người xung quanh, các mối quan hệ hời hợt Nhất là hiện nay, trong quan hệ ứng xử của thầy và trò có nhiều biến đổi và theo chiều hướng tiêu cực Nhiều học sinh tỏ thái độ thiếu tôn trọng thầy cô, quan hệ xa cách, nhiều khi mối quan hệ đó trở nên căng thẳng Đối với bạn bè cũng có cũng không còn thân thiết như trước đây, mà xảy ra các hiện tượng gây gổ, đánh nhau làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tình cảm bạn bè Trước những thực trạng đó trong quan hệ ứng xử của học sinh THPT thì vấn đề đặt ra hiện nay cần nhất đó là cần có những nghiên cứu cụ thể thực trạng trên, qua đó tìm hiểu rõ nguyên nhân, và đề ra những biện pháp thích hợp để khắc phục thực trạng về đạo đức, lối sống của học sinh, xây dựng quan hệ chân thành, xuất phát từ tình cảm và phù hợp với quan niệm của xã hội Để giới trẻ trở thành những người chủ thực sự của đất nước trong tương lai thì cần phải nâng cao hơn nữa việc giáo dục đạo đức, lối sống cho họ, đặc biệt là với học sinh THPT
Trong quá trình hội nhập kinh tế thế giới, Việt Nam đã tranh thủ thời cơ để đẩy nhanh tốc độ phát triển Nhưng hội nhập cũng đã tác động rất lớn đến giáo dục, đào tạo Đặc biệt là giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh THPT Bên cạnh mặt tích cực sáng tạo thì có một bộ phận học sinh sa sút về phẩm chất đạo đức lối sống Thực tế này ảnh hưởng rất lớn đến tương lai của đất nước Vấn đề đặt ra cho giáo dục, đào tạo là nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh, thực hiện đào tạo thế hệ trẻ trở thành những người kế tục sự nghiệp xây dựng Chủ nghĩa xã hội “Vừa hồng vừa chuyên ” như Bác Hồ đã căn dặn.
Một số giải pháp nâng cao vai trò nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh THPT hiện nay
2.3.1 Đổi mới phương pháp dạy học Để nâng cao giáo dục đạo đức học sinh THPT, trước hết cần thay đổi phương pháp dạy học Phương pháp dạy học được hiểu là phương pháp triển khai một quá trình dạy học cụ thể Tức là cách thức hình thành mục đích dạy học, cách thức soạn thảo và triển khai nội dung dạy học, cách thức tổ chức hoạt động dạy và hoạt động học nhằm hiện thực hóa mục đích, nội dung, dạy học và cách thức kiểm tra, đánh giá kết quả của quá trình dạy học
Bàn về phương pháp dạy học và đổi mới phương pháp dạy học, trong khoảng hơn 10 năm gần đây, chúng ta tốn không ít thời gian và giấy mực Song trong thực tế, phương pháp dạy học chưa thực sự trở thành một chìa khoá, một công cụ để giúp các thầy cô giáo trong giảng dạy mà phương pháp dạy học vẫn nằm trong chữ nghĩa giấy tờ, nhiều khi đọc để hiểu được cũng không phải dễ, dẫn đến một thực trạng khiến những người quan tâm đến vấn đề này không khỏi băn khoăn
Thực chất của đổi mới PPDH là "lấy học sinh làm trung tâm" và khi đó người dạy phải hiểu được yêu cầu của người học để cung cấp thông tin, định hướng mục tiêu học tập, tổ chức, hướng dẫn người học chủ động tư duy, nhận thức, thực hành, sáng tạo trong quá trình tiếp nhận tri thức Do đó, để đổi mới PPDH mỗi giáo viên phải tìm kiếm, lựa chọn các phương thức hoạt động chung cho phù hợp với học sinh nhằm thực hiện 3 chức năng của PPDH, gồm nắm vững, giáo dục, phát triển Phương pháp giảng dạy phù hợp sẽ phát huy hiệu quả, trực tiếp ảnh hưởng đến chất lượng giờ dạy Một giờ dạy tốt của một người thầy giỏi có khi in đậm trong trí nhớ của học sinh hàng mấy chục năm Đã có rất nhiều giáo viên áp dụng phương pháp mới vào trong quá trình dạy học Đó là PPDH hiện đại xuất hiện ở các nước phương Tây từ đầu thế kỷ
XX và được phát triển mạnh từ nửa sau của thế kỷ, có ảnh hưởng sâu rộng tới các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam Đó là cách thức dạy học theo lối phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh Vì thế thường gọi phương pháp này là PPDH tích cực; ở đó, giáo viên là người giữ vài trò hướng dẫn, gợi ý, tổ chức, giúp cho người học tự tìm kiếm, khám phá những tri thức mới theo kiểu tranh luận, hội thảo theo nhóm Người thầy có vai trò là trọng tài, cố vấn điều khiển tiến trình giờ dạy PPDH này rất đáng chú ý đến đối tượng học sinh, coi trọng việc nâng cao quyền năng cho người học Giáo viên là người nêu tình huống, kích thích hứng thú, suy nghĩ và phân xử các ý kiến đối lập của học sinh; từ đó hệ thống hoá các vấn đề, tổng kết bài giảng, khắc sâu những tri thức cần nắm vững Giáo án dạy học theo phương pháp tích cực được thiết kế kiểu chiều ngang theo hai hướng song hành giữa hoạt động dạy của thầy và học của trò Ưu điểm của PPDH tích cực rất chú trọng kỹ năng thực hành, vận dụng giải quyết các vấn đề thực tiễn, coi trọng rèn luyện và tự học
Tóm lại, đổi mới PPDH sẽ giúp các em học sinh nhận thức nhanh chóng hơn, và có những hành vi, chuẩn mực đạo đức phù hợp với xã hội
2.3.2 Tăng cường công tác giáo dục đạo đức trong nhà trường, nâng cao tinh thần trách nhiệm, phẩm chất, năng lực và sự nêu gương của Thầy, Cô giáo trong giáo dục đạo đức cho học sinh THPT Để thực hiện mục tiêu của trường THPT về giáo dục công dân, giáo dục thế giới quan khoa học, lòng yêu nước, ý chí vươn lên vì tương lai của bản thân và tiền đồ của đất nước mà Đảng đã nêu ra cần phải có một môn học riêng về đạo đức Hiện nay, trường THPT đã xác định đó là môn giáo dục công dân Môn học này có hai chức năng cơ bản: một là trang bị cho học sinh một cách trực tiếp và có hệ thống những tri thức cơ bản về thế giới quan Mác - Lênin, về đường lối xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam, pháp luật xã hội chủ nghĩa và đạo đức xã hội chủ nghĩa Dĩ nhiên không phải chỉ có môn giáo dục công dân mới cho học sinh biết những tri thức đó Nhưng chỉ môn học này mới giúp cho học sinh có những kiến thức một cách trực tiếp và có hệ thống Những tri thức do môn giáo dục công dân đem lại cho học sinh có những tác dụng sau:
Một là: Tạo ra một cơ sở quan trọng để tiếp thu tốt hơn các môn học khác và các hoạt động giáo dục khác, làm cơ sở khoa học cho sự tu dưỡng, rèn luyện tư tưởng, chính trị, đạo đức và ý thức pháp luật; giúp học sinh những cơ sở bước đầu để bước vào đời sống xã hội hoặc tiếp tục học lên
Hai là: Góp phần hình thành những cơ sở tư tưởng ý thức chính trị, pháp luật và đạo đức xã hội chủ nghĩa của người công dân, chuẩn bị cho học sinh thực hành đúng quyền và nghĩa vụ của công dân trong một vị trí xã hội của họ sau khi ra trường
Những cơ sở đó phải được thể hiện ngay trong thời gian học tập ở nhà trường Cụ thể là: phải có thái độ học tập đúng đắn, trước hết là nghiêm túc học tập có kết quả môn giáo dục công dân, có ý thức đóng góp cụ thể vào việc hoàn thành những nhiệm vụ cụ thể từng học kỳ, từng năm học của nhà trường Hăng hái tham gia các hoạt động chính trị xã hội, góp phần cụ thể vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở địa phương, có những phản ứng tích cực với những hình thức và mức độ khác nhau đối với những biểu hiện tiêu cực trong tập thể học sinh và trong đời sống xã hội Như vậy, môn giáo dục công dân một mặt là một môn khoa học xã hội như các môn khoa học xã hội khác, và mặt khác nó có tác dụng bồi dưỡng một cách có hệ thống những vấn đề tư tưởng, ý thức chính trị, pháp luật và đạo đức Muốn vậy, một trong những phương hướng quan trọng bậc nhất hiện nay là phải quán triệt sâu sắc các quan điểm của Đảng, nâng cao nhận thức đối với công tác giáo dục đạo đức cho học sinh, coi công tác giáo dục đạo đức, lối sống là những nội dung giáo dục không thể thiếu được Thực hiện bằng được lời căn dặn của Bác Hồ: Đạo đức học phải là một ngành khoa học xã hội và những người có trách nhiệm phải đi sâu nghiên cứu chuyên cần hơn nữa, phải trở thành một môn học không thể thiếu được trong các trường phổ thông trung học Để thực hiện lời dạy đó của Người, trước hết ngành giáo dục đào tạo phải quán triệt sâu sắc tinh thần, quan điểm trong các văn kiện của Đảng đối với công tác giáo dục đạo đức cách mạng và lối sống lành mạnh cho học sinh
Nhà trường, như Lênin nói là: đem lại cho thanh niên học sinh những kiến thức cơ bản, dạy cho họ tự biết tạo ra những quan điểm cộng sản và phải đào tạo họ thành những người có học thức vững vàng trước những biến động xã hội, biết phân tích một cách khoa học những hiện tượng tiêu cực diễn ra trong xã hội, hiểu được nguyên nhân đẻ ra những hiện tượng đó, tự tạo ra cho mình một cơ chế phòng ngừa tích cực và có hiệu quả Trong giáo dục nhà trường, giáo dục đức dục và giáo dục trí dục, hai nhân tố cơ bản của cấu trúc đạo đức là những nội dung quan trọng nhất, giữa chúng có mối quan hệ biện chứng với nhau, giáo dục đạo đức phải dựa trên nền tảng của giáo dục trí tuệ - một lĩnh vực hoạt động nhằm phát triển năng lực trí tuệ và tư duy khoa học cho học sinh Qua đó, thế giới quan khoa học được hình thành, tạo điều kiện thuận lợi để nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác giáo dục đạo đức Giáo dục đạo đức trong nhà trường bao quát một phạm vi rộng lớn nhưng phương hướng cơ bản của nó là: kết hợp giáo dục những giá trị đạo đức mới, những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc với những giá trị đạo đức phổ quát của nhân loại và của thời đại từ truyền thống đi đến hiện đại, từ hiện đại để nâng cao truyền thống Qua đó, sự phát triển về mặt đạo đức ngày một cao, sự hình thành bộ mặt tinh thần của học sinh ngày một phong phú So với các tổ chức, thiết chế xã hội khác, nhà trường có vai trò hết sức quan trọng và nhiều lợi thế trong công tác giáo dục đạo đức cho học sinh
Thông qua giảng dạy và học tập môn đạo đức học, giáo viên có điều kiện giúp cho học sinh nắm bắt được một cách có hệ thống, khái quát và toàn diện nhất về những khái niệm, phạm trù, nguyên tắc cơ bản của đạo đức học Trên cơ sở đó mà hình thành ý thức, tình cảm, niềm tin và mục đích cuối cùng là để tạo lập những thói quen, hành vi có đạo đức, biết hành động theo lẽ phải và sự công bằng, biết sống không chỉ vì mình, cho mình mà còn cho người khác vì người khác Cùng với việc trang bị cho học sinh hệ thống các khái niệm, các phạm trù, các nguyên tắc cơ bản của đạo đức học mà nhà trường - thông qua các hình thức hoạt động (lao động, sinh hoạt đoàn thể, giao lưu văn hóa ) để giáo dục đạo đức cho học sinh, giúp họ hiểu thêm các giá trị đạo đức, giá trị tinh thần truyền thống dân tộc, rèn luyện ý thức tập thể, tính cộng đồng, tính nhân ái
Một thực tế cho thấy, những năm qua nhà trường chưa quan tâm đúng mức đến việc giáo dục đạo đức cho học sinh thông qua các hình thức hoạt động trên Trong các trường THPT, hai tổ chức Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh và Hội Thanh niên Việt Nam có vai trò hết sức quan trọng đối với công tác này, nhưng hai tổ chức đó, ở nhiều trường chưa phát huy hết vai trò của mình, một bộ phận lớn học sinh không muốn sinh hoạt đoàn thể vì những hoạt động này chưa có nội dung và hình thức hấp dẫn, chưa giải quyết được những tâm tư tình cảm nguyện vọng của học sinh, thậm chí ở một số nơi, đoàn thanh niên trong thời gian dài đã không sinh hoạt Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng giáo dục nhà trường giữ vị trí trung tâm trong giáo dục đạo đức cho học sinh THPT, bởi vì nơi đây là môi trường giáo dục thuận lợi nhất, có một tập thể học sinh cùng thực hiện một nhiệm vụ chính trị cơ bản của mình là học tập, rèn luyện tu dưỡng vì ngày mai lập nghiệp, vì tương lai của bản thân và tiền đồ của đất nước Dưới sự dẫn dắt điều khiển của các nhà sư phạm có trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao, với phẩm chất đạo đức tốt đẹp, đồng thời họ còn là những nhà tổ chức, quản lý học sinh, đào tạo họ trở thành những con người có ích cho xã hội
Như nguyên Tổng bí thư Đỗ Mười đã từng nói: "Chúng ta khẳng định vai trò cực kỳ quan trọng của thầy cô giáo và giáo dục nhà trường trong vấn đề nâng cao đạo đức cho học sinh và phát triển nhân cách cho học sinh, cho thế hệ trẻ, xây đắp nên nền dân trí của đất nước, đào tạo toàn bộ nguồn nhân lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát hiện, bồi dưỡng nhân tài cho các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội" [29] Có một thực tế cần được nhận thức một cách sâu sắc bằng tư duy biện chứng duy vật là: bên cạnh đại bộ phận các thầy giáo, cô giáo chân chính, hết lòng vì học sinh thân yêu, bên cạnh những nhà trường thật sự trở thành nơi bồi dưỡng, đào tạo nhân tài cho đất nước, nguồn nhân lực có tay nghề cao, với phẩm chất đạo đức trong sáng, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, cũng còn có nơi nhà trường bị "thương mại hóa", nhiều vụ tiêu cực trong thi cử, trong dạy thêm học thêm một cách tràn lan đã làm cho tình cảm cao quý giữa thầy và trò bị tổn thương, vị trí xã hội của người thầy bị suy giảm, làm xói mòn truyền thống "tôn sư trọng đạo" lâu đời của dân tộc, ảnh hưởng không nhỏ đến việc tuyên truyền giáo dục đạo đức, lối sống tốt đẹp, lành mạnh cho học sinh Dẫu không phải là cái bản chất, song đó là một thực tế cần phải khắc phục, trả lại môi trường giáo dục lành mạnh cho con em chúng ta - những chủ nhân tương lai của đất nước
Ngày nay, trong lý luận dạy học, quan điểm "lấy học sinh làm trung tâm" đang được phát huy trong mối tương quan vốn có của quá trình sư phạm: "Học sinh là trung tâm, giáo viên là chủ đạo" Quá trình này một mặt nhấn mạnh, đề cao vai trò tích cực học tập của học sinh, mặt khác, cũng đề cao vai trò, trách nhiệm của người thầy trong việc giáo dục, đào tạo những công dân và cán bộ tốt, những người chủ tương lai tốt cho nước nhà như Bác Hồ từng căn dặn Trong mối tương quan vốn có của quá trình sư phạm này, trên bình diện đạo đức và giáo dục đạo đức, đòi hỏi người thầy phải làm thế nào phát huy cao độ tính độc lập, sáng tạo và tự chủ của học sinh trong tiếp thu kiến thức cũng như xử lý tình huống có vấn đề, trang bị cho họ một thế giới quan và phương pháp luận khoa học để họ tự giải đáp những vấn đề do cuộc sống đặt ra Để hoàn thành nhiệm vụ đó, đội ngũ các thầy cô giáo phải không ngừng nghiên cứu, nắm bắt những thông tin mới, không ngừng nâng cao trình độ, năng lực chuyên môn, chống "sự lão hóa" về mặt kiến thức, chống sự "tụt hậu" về trình độ và tư duy khoa học, đồng thời phải chú ý trau dồi phẩm chất đạo đức của người giáo viên xã hội chủ nghĩa, thật sự là tấm gương sáng cả về phẩm chất và năng lực chuyên môn, có tác dụng giáo dục đạo đức to lớn, có sức cảm hóa đối với học sinh Trong bài "Về vai trò của giáo viên và vị trí của hệ thống sư phạm", nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Trần Hồng Quân viết: "Mỗi giáo viên phải không ngừng trau dồi phẩm chất, nâng cao trình độ chính trị, chuyên môn, nghiệp vụ, trau dồi năng lực, khai thác hợp lý mối quan hệ tác động qua lại giữa thầy và trò, giữa dạy và học, tạo ra động lực bên trong của quá trình học tập rèn luyện của học sinh" [33] Để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, vai trò của giáo dục nhà trường cần phải được nâng cao, địa vị và uy tín của đội ngũ thầy, cô giáo cần phải được củng cố, truyền thống "tôn sư trọng đạo" cần phải được giữ gìn và phát huy Trách nhiệm của nhà trường, của thầy cô giáo đối với học sinh, với xã hội không hề giảm mà ngày càng nặng nề hơn, lớn lao hơn
Trong nhà trường, thầy cô giáo là người tiếp nối, duy trì và phát huy bản sắc văn hóa, truyền thống đạo đức dân tộc và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, là người có trọng trách sáng tạo ra giá trị cao quý nhất, đó là những con người có đủ phẩm chất và năng lực, tình cảm và ý chí, khát vọng và niềm tin, ước mơ và hoài bão, vươn lên những đỉnh cao trong cuộc sống
PHẦN KẾT LUẬN
Giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông là quá trình kết hợp giữa quá trình giáo dục và quá trình tự giáo dục, do đặc điểm của đạo đức, công tác giáo dục đạo đức không chỉ dừng lại việc truyền thụ tri thức của các khái niệm, nguyên lý, nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức như những tri thức khoa học khác Để trở thành niềm tin, lý tưởng, các nội dung nguyên lý đó phải gắn liền với những cảm xúc trách nhiệm của con người, vì thế những tri thức đó phải trở thành đối tượng của những rung cảm sâu lắng, trở thành nội dung cơ bản của sự vận động nội tâm của đối tượng giáo dục Chính vì vậy, đòi hỏi quá trình giáo dục phải gắn chặt với quá trình tự giáo dục, quá trình tự giáo dục là quá trình con người suy ngẫm, trăn trở chẳng những về mặt lý thuyết mà cả trong thực tiễn, không chỉ là vấn đề như là một hiện tượng bên ngoài mà cả những mâu thuẫn sinh ra trong nội tâm con người Quá trình đó, cũng là quá trình con người thức tỉnh, tự phán xử, làm cho lương tâm thêm trong sạch
Sự kết hợp giữa quá trình giáo dục và quá trình tự giáo dục là một trong những biện pháp có hiệu quả tích cực đến sự giáo dục đạo đức cho thanh niên học sinh, phương pháp này sẽ làm cho yêu cầu của xã hội trở thành nhu cầu bên trong cho mỗi học sinh, tạo nên những động lực mạnh mẽ giúp họ vượt qua những khó khăn trở ngại để điều chỉnh hành vi đạo đức của mình Vì vậy, nhà trường và bản thân học sinh phải phấn đấu cho biện pháp này trở thành hiện thực
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng trong các yếu tố ảnh hưởng đến vấn đề đạo đức của học sinh trung học phổ thông thì giáo dục giữ vai trò hết sức quan trọng, nó vạch ra phương hướng cho sự hình thành đạo đức cho học sinh, tạo ra những mẫu hình đạo đức mà xã hội và cuộc sống yêu cầu thông qua định hướng giá trị nhân cách của nhà trường và xã hội Giáo dục đạo đức giữ một vai trò hết sức to lớn đối với sự hình thành và phát triển thành phần đạo đức của con người nói chung, của học sinh nói riêng, giáo dục đạo đức góp phần to lớn trong việc nâng cao nhận thức các khái niệm phạm trù, nguyên tắc, đạo đức, qua đó giúp cho mỗi con người tự đánh giá, tự điều chỉnh hành vi của mình sao cho phù hợp với chuẩn mực đạo đức xã hội
Chính vì vậy, việc nâng cao vai trò nhân tố chủ quan trong công tác giáo dục đạo đức có ý nghĩa rất to lớn Ở những mức độ khác nhau, trong những năm qua công tác giáo dục đạo đức ở nhà trường, gia đình, xã hội đã có những chuyển biến tích cực Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu về đạo đức con người toàn diện của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, và nền kinh tế tri thức vấn đề nâng cao vai trò của nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức vẫn là nhiệm vụ bức xúc trước mắt.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Nguyễn Quốc Anh, Công tác giáo dục đạo đức chính trị cho học sinh, sinh viên Tạp chí Cộng sản, tháng 2 năm 1997
[2] Ph Ăngghen, Chống Đuy-rinh, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1992
[3] Báo Nhân Dân ngày 8/10/1997, Đánh giá lớp trẻ hôm nay
[4] Phạm Khắc Chung, Thực trạng và một số giải pháp giáo dục đạo đức cho thanh niên, sinh viên hiện nay
[5] Phạm Tấn Dong, Giáo dục - nền tảng chiến lược con người Tạp chí Cộng sản, số 3, 1993
[6] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996
[7] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ tư, Ban chấp hành Trung ương Đảng, khóa VII Nxb Sự thật, Hà Nội, 1993
[8] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị Ban chấp hành Trung ương lần thứ hai, khóa VIII Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996
[9] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị Ban chấp hành Trung ương lần thứ năm, khóa VIII Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998
[10] Trần Minh Đoàn, Vấn đề hiện thực hóa lý tưởng cách mạng cho thanh niên nước ta hiện nay Tạp chí Nghiên cứu lý luận, 2/1997
[11] Phạm Văn Đồng, Văn hóa và đổi mới, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,
[12] Trần Văn Giàu, Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam,
Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1993
[13] Phạm Minh Hạc, Vấn đề con người trong công cuộc đổi mới, Hà Nội,
[14] Nguyễn Phương Hồng, Thanh niên, học sinh, sinh viên với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,
[15] Trần Hậu Kiêm, Giáo trình đạo đức học, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997
[16] Kết quả điều tra về vai trò của nhà trường trong việc hình thành nhân cách con người Việt Nam
[17] Đặng Xuân Kỳ, Chủ tịch Hồ Chí Minh và vấn đề bồi dưỡng các thế hệ cách mạng Nxb Thanh niên, Hà Nội, 1995
[18] C.Mác - Ph.Ăngghen, Tuyển tập, tập 1 Nxb Sự thật, Hà Nội, 1980
[19] Hồ Chí Minh, Về xây dựng con người mới Nxb Chính trị Quốc gia, Hà
[20] Hồ Chí Minh, Về đạo đức Nxb Sự thật, Hà Nội, 1993
[21] Đỗ Mười, Trí thức Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới và xây dựng đất nước Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995
[22] Nguyễn Văn Phúc, Về vai trò của giáo dục đạo đức đối với sự phát triển nhân cách trong cơ chế thị trường Tạp chí Triết học, tháng 10-1996
[23] Trần Hồng Quân, Về vai trò của giáo viên và vị trí của hệ thống sư phạm Tạp chí Nghiên cứu giáo dục, số 3, 1996
1 Tính cấp thiết của đề tài 2
3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 3
5 Đóng góp của đề tài 4
7 Kết cấu của luận văn 4
Chương 1: TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC NÂNG CAO VAI TRÒ NHÂN TỐ CHỦ QUAN TRONG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC
CHO HỌC SINH THPT HIỆN NAY 5
1.1 Điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh THPT 5
1.1.1 Đạo đức và vai trò giáo dục đạo đức cho học sinh THPT 5
1.1.2 Điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh THPT 11
1.1.2.1 Mối quan hệ vật chất và ý thức - cơ sở của mối quan hệ điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan 11
1.1.2.2 Điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh THPT 13
1.2 Nâng cao vai trò nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh THPT, một đòi hỏi bức thiết hiện nay 30
1.2.1 Thực trạng đạo đức của học sinh THPT hiện nay 30
1.2.2 Sự cần thiết phải nâng cao vai trò nhân tố chủ quan trong giáo dục đạo đức cho học sinh THPT 32