Thế giới nghệ thuật trong cho tôi xin một vé đi tuổi thơ của nguyễn nhật ánh

Chọn đề tài: “Thế giới nghệ thuật trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ của Nguyễn Nhật Ánh” giúp chúng tôi tìm hiểu sâu hơn nội dung tư tưởng cũng như nghệ thuật viết truyện của Nguyễn

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

- -

NGUYỄN THỊ OANH

Thế giới nghệ thuật trong Cho tôi xin một vé đi

tuổi thơ của Nguyễn Nhật Ánh

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nói đến văn học dành cho thiếu nhi ta không thể không nhắc đến những cái tên quen thuộc như Tô Hoài, Võ Quảng, Trần Đăng Khoa… Bên cạnh đó còn có những cây bút trẻ như Phùng Ngọc Hùng, Trần Thiên Hương, Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Nhật Ánh Trong số những tác giả kể trên, Nguyễn Nhật Ánh nổi lên như một hiện tượng với số lượng tác phẩm và số lần xuất bản kỉ lục Ông thành công trên rất nhiều lĩnh vực như nhà văn, nhà báo, nhà giáo, nhà thơ nhưng có lẽ ông được biết đến nhiều nhất ở vai trò nhà văn Nguyễn Nhật Ánh được bình chọn là tác giả tiêu biểu nhất của văn học thiếu nhi Việt Nam những năm cuối thế kỉ XX

Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ là cuốn sách khá đặc biệt của nhà văn

Nguyễn Nhật Ánh Với tác phẩm này, ông đã khẳng định sự chuyên nghiệp

trong phong cách viết và trong “độ rung” về cảm xúc Câu chuyện hồn nhiên tinh nghịch của bốn cô cậu bé đã mang lại cho nhà văn Nguyễn Nhật Ánh nhiều giải thưởng: Tác phẩm bán chạy nhất tại hội sách Thành phố Hồ Chí Minh năm 2008, cuốn sách hay nhất năm 2008 (theo bình chọn của bạn đọc

báo Người lao động), giải vàng sách hay của Hội xuất bản Việt Nam, giải

thưởng Hội nhà văn 2009, giải thưởng văn học Asean 2010 Ngoài ra, tác phẩm còn được dịch ra tiếng nước ngoài như tiếng Thái, tiếng Nhật

Đến với tác phẩm Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, ta bắt gặp thế giới trẻ

thơ vô cùng hồn nhiên, đáng yêu Những trò chơi tinh nghịch, những nghĩ suy ngộ nghĩnh giàu tưởng tượng là đặc trưng của tuổi thơ Đọc tác phẩm ta như lạc vào thế giới của sự hồn nhiên mà cũng không ít suy tư, trăn trở Cách kể chuyện hấp dẫn, giọng điệu dí dỏm, ngôn ngữ sống động… là những nét đặc sắc nghệ thuật tạo nên sự cuốn hút cho tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh

Chọn đề tài: “Thế giới nghệ thuật trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ

của Nguyễn Nhật Ánh” giúp chúng tôi tìm hiểu sâu hơn nội dung tư tưởng cũng như nghệ thuật viết truyện của Nguyễn Nhật Ánh, từ đó khẳng định thêm những đóng góp của ông cho nền văn học đương đại Việt Nam

của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh dưới nhiều góc độ Tiêu biểu có những bài viết của các tác giả sau:

Tác giả Vân Thanh với bài viết “Nguyễn Nhật Ánh - nhà văn thân quý của tuổi thơ” cho ta cái nhìn khái quát về những sáng tác của Nguyễn Nhật

Ánh cả về nội dung và nghệ thuật Cũng ở đó, Vân Thanh đã đưa ra nhận xét

“Truyện của Nguyễn Nhật Ánh có khả năng đi vào lòng người bởi tình cảm nồng hậu của tác giả đối với các lứa tuổi trẻ thơ mà anh luôn yêu quý và tôn trọng” [25, tr.20]

Tác giả Vũ Ân Thy trong bài viết Nhà Văn Nguyễn Nhật Ánh – “Tôi viết như cậu học trò” đã giải thích tại sao tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh được bạn đọc đón nhận rất nồng nhiệt: “Có lẽ do tâm hồn của tôi gần gũi với tâm hồn của các em nên những gì tôi viết ra, các em cảm thấy như chuyện của chính mình” [26] Tác giả cũng cho rằng: “Nguyễn Nhật Ánh không chỉ trở thành lá chắn cho tâm hồn học trò, anh còn mang lại cho vă n học thanh thiếu niên một sinh khí mới, lãng mạn, dí dỏm, nghịch ngợm và lành mạnh”

[26]

Tác giả Nguyễn Thị Thanh Xuân trong bài viết “Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ (Đọc văn xuôi Nguyễn Nhật Ánh)” nhận xét về đề tài, ngôn ngữ, cách viết, giá trị các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh:“Trong tiểu thuyết của anh, không gian không rộng lắm, thời gian không dài lắm, những câu chuyện cũng chẳng có gì là ly kỳ để kích thích trí tò mò chuộng lạ của độc giả trẻ tuổi như các loại truyện cổ tích, truyện phiêu lưu, viễn tưởng, thế mà trẻ thơ vẫn “say anh như điếu đổ” [28, tr 22]

Tác giả Nguyễn Thị Thanh Hương đưa ra nhận xét về nhân vật “tôi”

trong tác phẩm Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, đồng thời khẳng định thành công của Nguyễn Nhật Ánh khi viết tác phẩm này: “Mỗi nhà văn khi sáng tác đều có sẵn một tín niệm nghệ thuật Viết cho trẻ con hay viết về trẻ con thì

đều cần phải dùng quan năng của trẻ em để sáng tạo Và Nguyễn Nhật Ánh

đã có được cái ân sủng trời cho ấy khi viết về trẻ thơ Ông đã tạo nên một kiểu nhân vật “tôi” đứa trẻ - người lớn trong truyện “Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ” không giả dối, không đóng vai, không “cưa sừng làm nghé” mà chân thực, sống động để mỗi đứa trẻ khi đọc cuốn sách đều thấy chính mình ở

đó và mỗi người lớn khi lật giở từng trang viết đều thấy nhớ về đứa trẻ đã sống trong mình” [18]

Như vậy qua các ý kiến nhận xét, đánh giá về các sáng tác của nhà văn

Nguyễn Nhật Ánh và tác phẩm Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ ta thấy rằng Nguyễn Nhật Ánh và Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ được đón nhận, đánh giá

một cách nồng nhiệt Tuy nhiên các công trình nghiên cứu đó mới chỉ dừng lại ở những nhận định, đánh giá mang tính chất khái quát, chưa có công trình

nào nghiên cứu sâu về thế giới nghệ thuật truyện Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ Chính vì thế, trong khóa luận này chúng tôi đi vào nghiên cứu thế giới nghệ thuật truyện Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, thông qua đó góp phần hiểu

rõ hơn về những đóng góp của tác phẩm Nguyễn Nhật Ánh đối với sự vận động của văn học thiếu nhi hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: Thế giới nghệ thuật trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ được thể hiện: cảm hứng nghệ thuật, không - thời gian

nghệ thuật, ngôn ngữ và giọng điệu

- Phạm vi khảo sát: trong tác phẩm Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ

(2008)

4 Giới thuyết thuật ngữ

- Thế giới nghệ thuật: “khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới

riêng được sáng tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lý của con người, mặc dù nó phản ánh các thế giới ấy Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, có quy luật tâm lý riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thang bậc giá trị riêng” [11, tr.302]

5 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết đề tài này, chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phương pháp này được sử dụng để

tìm hiểu các đặc điểm nội dung và hình thức trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ từ đó rút ra những nhận định khái quát về tác phẩm

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: Phục vụ có hiệu quả cho việc tìm ra những nét mới mẻ, khác biệt trong tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh cả về nội dung và nghệ thuật

- Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Xem xét yếu tố tạo nên cấu trúc tác phẩm, tìm ra nguyên tắc chi phối sự hình thành của chúng

6 Bố cục khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, khóa luận của chúng tôi được chia làm 3 chương

Chương 1 Cảm hứng nghệ thuật trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ

Chương 2 Không gian, thời gian nghệ thuật trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ

Chương 3 Ngôn ngữ và giọng điệu trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ

NỘI DUNG Chương 1 CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT

TRONG CHO TÔI XIN MỘT VÉ ĐI TUỔI THƠ

1.1 Cảm hứng về thế giới trẻ thơ

1.1.1 Trẻ em - thế giới tuổi thơ đầy sắc màu

Ký ức bao giờ cũng khiến người ta xúc động, ký ức tuổi thơ càng dễ

làm mọi người rung lên những xốn xang, thương nhớ Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ là tấm vé mời đặc biệt mà nhà văn Nguyễn Nhật Ánh gửi đến bạn đọc

với mong muốn mọi người hãy luôn nhớ về tuổi thơ của mình để hiểu hơn và cảm thông hơn cho trẻ em Tác phẩm được gợi cảm hứng từ tuổi thơ của chính nhà văn nên đã phản ánh thật tự nhiên, sâu sắc về một thế giới tuổi thơ

hồn nhiên, tinh nghịch Với Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, nhà văn Nguyễn

Nhật Ánh đã tạo nên một phong cách riêng biệt và mang lại cho người đọc những trải nghiệm mới, những hiểu biết mới về trẻ em

Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ là cuộc du hành đưa ngược ta về với quá

khứ Những mảnh ghép tuổi thơ mở ra bao lối về trong ký ức Đó là những sắc màu tươi vui, những gam màu trầm buồn đong đầy tiếc nhớ trong ánh nhìn tinh nghịch của trẻ con và đan cài vào đó là cả cái suy tư của người đã trưởng thành Nhân vật chính của câu chuyện là thằng cu Mùi khi tám tuổi và những người bạn thân của Mùi là thằng Hải cò, con Tủn, con Tí sún Xoay quanh câu chuyện của bốn đứa trẻ là những nụ cười, những giọt nước mắt, những cảm giác lâng lâng khó tả, những lúc ngoan ngoãn hay những giờ phút

“điên điên” nhất Tất cả cho ta một cái nhìn chân thực về thế giới tuổi thơ không chỉ của riêng nhà văn mà còn của rất nhiều người

Với Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Nguyễn Nhật Ánh mang lại cho

người đọc những điều bất ngờ, những tiếng cười tươi vui mà ẩn chứa trong đó

bao suy ngẫm Sự tò mò của độc giả được nhà văn đánh động ngay từ những trang đầu của cuốn truyện Tác phẩm được mở đầu bằng tiếng thở dài não

nuột của cu Mùi “một ngày tôi chợt nhận thấy cuộc sống thật buồn chán và tẻ nhạt” [1, tr.10] Một “câu nói yếm thế” của cu cậu ở tuổi lên tám mà đậm chất suy tư Cu Mùi triết lý: “tám tuổi có cái buồn chán của tuổi lên tám Đó là cái ngày không hiểu sao tôi lại có ý nghĩ rằng cuộc sống không có gì để mà chờ đợi nữa” [1, tr.11] Người đọc hẳn phải bật cười bởi câu nói có phần ông cụ non của cu Mùi Nó cho rằng cuộc sống này “thật là cũ kỹ”, tẻ nhạt, lặp lại

như cái máy Mở đầu cho câu chuyện là mảng suy tư dưới con mắt của trẻ thơ Điều này xuất phát bởi cu Mùi chưa tìm ra được cho mình được sự đổi mới so với cuộc sống thường ngày Nguyễn Nhật Ánh đã thông thuộc tâm lý trẻ em và ghi lại điều đó thật sinh động Cu Mùi ghét những gì cứ lặp đi lặp lại buồn tẻ Vẫn tiếng chim hót, vẫn tiếng dế, tiếng gà không đổi nhưng ngày ngày Mùi phải cột chặt vào cuộc sống ấy Kể cả việc ăn uống, Mùi cũng

không được làm theo ý mình “tôi chỉ khoái xực những món chẳng bổ béo gì như mì gói chẳng hạn” nhưng nó lại không được mẹ cho phép ăn mì gói

Việc ngủ trưa dường như cũng là một cực hình đối với cu Mùi, nó cảm thấy

“tủi thân và sầu muộn” khi phải ngủ trưa: “tôi nằm cựa quậy bên cạnh ông trên chiếc đi-văng, thở dài thườn thượt khi nghĩ đến những quả đấm mà lũ bạn nghịch ngợm đang vung lên ngoài kia” [1, tr.22] Cu Mùi thích một cuộc

sống bừa bộn với thói quen ngủ dậy muộn, vứt sách bừa bãi, tức là một cuộc sống không có người quản thúc, được tự do làm những điều mà mình thích Đọc tới đó ta thấy được tâm sự của một đứa trẻ mong muốn được sống trong một thế giới đúng nghĩa của con trẻ

Song trẻ con vẫn chỉ là trẻ con, nỗi buồn chán của của cu Mùi trôi qua

nhanh, thay vào đó là sắc màu rực hồng của những trò chơi thú vị “đá bóng, bắn bi nhưng thường xuyên nhất và hăng hái nhất là những trò rượt đuổi,

đánh nhau hay vật nhau xuống đất cho đến khi không còn đứa nào ra hình thù một học sinh ngoan nữa mới thôi” [1, tr.19] Nếu nói tuổi thơ là một bức

tranh lớn thì mỗi kỉ niệm là một mảnh màu tạo nên những sắc màu lung linh của tuổi thơ trong sáng Có thể nói, ước mơ mà trẻ con mọi thời đại luôn khao khát là được làm mọi việc theo ý nghĩ của mình Ở đây, cu Mùi cũng vậy, được thỏa sức làm điều mình muốn, cu Mùi hết sức vui sướng và mãn nguyện Những việc mà nó muốn làm là những việc mà trẻ con đều muốn

làm “Rất nhiều đứa trẻ không đi đứng bình thường như thiên hạ mà thích nhảy chân sáo ngoài đường Thậm chí nhiều đứa thích đi bằng mũi chân trên

gờ tường cheo leo hơn là sải bước vững vàng trên mặt đất Nhiều đứa trẻ khác đội nón cứ thích quay ngược lưỡi trai ra đằng sau Nhiều đứa trẻ khác nữa thích dung bút để đọ gươm và xé giấy tập để xếp tàu thuyền hơn là dùng thứ này để viết lên thứ kia” [1, tr.105] Những lúc “trở chứng” như thế là

những giây phút trẻ em được tự do thoải mái nhất Đối với trẻ em thì có gì thích hơn thế

Và trước hết, bộ tứ: Cu Mùi, thằng Hải cò, con Tí sún, con Tủn chơi trò

vợ chồng Đây là một trò chơi hết sức thú vị, hấp dẫn đối với cả bốn đứa trẻ

Tiêu chuẩn chọn “bạn đời” của cu Mùi đơn giản “chỉ vì nó thích tôi, tôi nói gì

nó cũng nghe răm rắp”, mặc dù ngoại hình thì “Con Tí sún không đẹp đẽ gì, người đen nhẻm, tóc xoăn tít, suốt ngày chạy nhảy ngoài nắng, đã thế lại sún răng” [1, tr.31] Sống trong trò chơi, chúng được thỏa sức làm những gì

chúng nghĩ, được hò hét chống lại những gì mà người lớn đặt ra Trò chơi

sắm vai thú vị này đã mang lại cho chúng cảm giác vui sướng đến nỗi “tối hôm trước thằng Hải cò chắc thao thức suốt đêm chờ trời sáng Sáng ra tôi thấy mắt nó đỏ kè Nếu hôm đó không phải là ngày chủ nhật, có lẽ Hải cò sẽ

bị sự nôn nóng đốt thành than trước khi cả bọn đi học về” [1, tr.37]

Trò chơi tìm kho báu là một trong những cách mà bọn trẻ bày ra để xóa

đi sự buồn chán đơn điệu hàng ngày Khu vườn nhà Hải cò chính là địa điểm

để bốn đứa trẻ tiến hành kế hoạch Chúng háo hức làm việc và hy vọng sẽ

chạm được vào kho báu “Chúng tôi mỏi mòn chờ tiếng va của lưỡi cuốc vào nắp hòm gỗ hoặc một vật gì cưng cứng như vàng hay kim cương nhưng hoài công” [1, tr.145] Cuộc tìm kiếm kho báu mang lại cho những nhân vật nhí

cảm giác được phiêu lưu, hồi hộp Tuy nhiên, nó cũng mang lại hậu quả là cả

bốn đứa trẻ đều phải “mặt mày nhàu nhò như quần áo vừa lấy vô từ dây phơi”

vì bị bố mẹ phạt do đã phá hỏng cả khu vườn nhà Hải cò Cảm giác tươi vui, háo hức lúc đầu của bốn đứa trẻ đã chuyển sang thành sự “tang thương” “héo úa” Thế là kết thúc một cuộc thám hiểm đáng nhớ

Trẻ em luôn có cái nhìn khác với cái nhìn của người lớn, cuộc sống của

trẻ em dường như cũng sôi động hơn của người lớn Đọc Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ người đọc được thoát khỏi thế giới thực tại của bộn bề cuộc sống để

trở lại với những miền kí ức của tuổi thơ Ở đó ta bắt gặp chính bản thân mình với những niềm vui, nỗi buồn, những cảm giác khác nhau nhưng đậm chất ngây thơ và trong sáng Tất cả tạo nên hình hài của một tuổi thơ rất sống động

và rất tiêu biểu

1.1.2 Trẻ em trong mối quan hệ với cuộc sống đa chiều

Không chỉ là những trang viết tươi vui, hóm hỉnh, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ còn thể hiện tình cảm, sự quan tâm ân cần của mẹ dành cho cu Mùi

Mẹ là người sáng nào cũng phải “kêu khản cả giọng rồi lay người (…) cù vào lòng bàn chân ” thì cu Mùi mới chịu dậy Quan tâm đến sức khỏe của cả gia đình dường như là nhiệm vụ quan trọng của mỗi người mẹ “mẹ tôi luôn quan tâm đến sức khỏe và cụ thể hóa mối quan tâm của mình bằng cách bắt tôi (và

cả gia đình) ăn những món ăn có nhiều chất dinh dưỡng” [1, tr.13] Song với

một đứa trẻ như cu Mùi thì việc ăn những món ăn dinh dưỡng quả thật như tra

tấn “tôi vẫn buộc phải ăn dù là ăn trong miễn cưỡng và lười nhác, và đó là lý

do mà mẹ tôi luôn than thở về tôi” [1, tr.14]

Không chỉ lo lắng về cách ăn uống của con, mẹ cu Mùi còn xót xa khi

thấy con từ trường về với bộ dạng “khuỷu tay đã trầy xước, mắt đã bầm tím, chân đi cà nhắc và áo quần thì trông còn tệ hơn mớ giẻ lau nhà” [1, tr.19] vì chơi trò đánh nhau với bạn ở lớp Mẹ quan tâm lo lắng cho cu Mùi “giọng thảng thốt, vừa nói vừa nắn nót cánh tay rớm máu” của nó Và đúng với bản

chất của tình mẫu tử, mẹ cu Mùi đã bao che, bênh vực cho nó trước sự trừng

phạt của bố “ông ơi, con nó đã nát nhừ ra rồi” và ân cần chăm sóc nó bằng cách tắm và bôi lên người nó “đủ thứ thuốc xanh xanh đỏ đỏ” Ngoài ra, mẹ

cu Mùi còn có nhiệm vụ (có lẽ là rất vất vả) quan sát không cho nó chạy đi

chơi đánh nhau Chính vì thế mà cu Mùi chỉ được chơi những trò ẻo lả như nhảy lò cò hay bịt mắt bắt dê, đại khái là dành cho bọn con gái hay khóc nhè [1, tr.24] Nhưng cu Mùi nghịch ngợm đâu chịu “đầu hàng” nhanh chóng, nó

đã biết cách ỉ ôi để mẹ “thả” qua nhà hàng xóm chơi thỏa thích

Thật hạnh phúc đối với người mẹ khi thấy con mình lớn lên một cách bình thường như bao đứa trẻ khác Bất cứ sự khác thường nào của con cái cũng khiến bố mẹ phải suy nghĩ Biết tính con mình hay nghịch mà lười học,

mẹ cu Mùi hết sức ngạc nhiên khi có một ngày nó trở nên ngoan ngoãn đến lạ

thường Cu Mùi muốn chứng tỏ rằng “muốn làm ba mẹ hài lòng là điều vô cùng đơn giản mà bất cứ đứa trẻ nào nếu muốn cũng đều làm được” [1, tr.121] Nó đã chăm chỉ học tập “học như thể ngày mai tôi sẽ chết ( ) học như điên, vùi đầu vào tập không cả ăn cả chơi, mặc kệ tiếng réo gọi tuyệt vọng của thằng Hải cò, con Tủn và con Tí sún không ngừng đập vào cửa sổ ”

[1, tr.121] Quyết tâm học tập của cu Mùi đã mang lại kết quả, nó thuộc bài vanh vách Thấy con tiến bộ ngoài sức tưởng tượng, mẹ nó bỗng trở nên lo

lắng “con có bị sao không con? Chắc con phải đi bác sĩ thôi” [1, tr.123]

Người mẹ luôn luôn quan tâm đến con cái với tình yêu thương và sự

dịu dàng còn những ông bố lại luôn tỏ ra nghiêm khắc “Nếu những nguyên tắc đạo đức là bà mẹ thì những nguyên tắc luật pháp là ông bố: Một bên đưa

ra những khuyên giải nhẹ nhàng, một bên suốt ngày hằm hè và đưa ra những răn đe” [1, tr.141] Tất nhiên cả bố và mẹ đều rất thương con nhưng mỗi

người lại có một cách thể hiện khác nhau Khi thấy cu Mùi trở về nhà trong

tình trạng không ra “hình thù của một học sinh ngoan” thì bố đã nói “rất gần với cách rồng phun lửa: Mày lại đánh nhau ở đâu rồi phải không?” [1, tr.19]

Và nếu như không được sự che chở của mẹ thì có lẽ cu Mùi đã phải chịu một trận đòn roi từ người bố nghiêm khắc Bố còn là người trông chừng cu Mùi khi ngủ trưa khiến nó phải ngủ trưa trong “sầu muộn” Điều khiến cu Mùi sợ

bố nhất có lẽ vì bố luôn là người kiểm tra bài vở của nó trước khi đi ngủ “Ông không bao giờ lùi bước trước những giọt nước mắt của tôi, dù lúc đó trông tôi rất giống một kẻ sầu đời đến mức chỉ cách cái chết có một bước chân” [1, tr.25] Bố rất kiên trì khi kiểm tra bài cu Mùi, ông “sẵn sàng chờ đợi tôi cho

dù ông buộc phải đọc đến mẩu rao vặt cuối cùng khi không còn gì mà đọc nữa” [1, tr.26] Và bố cũng thực sự ngạc nhiên khi cậu con trai ham chơi của mình lại có thể “trả bài vanh vách” cho ông nghe “ba tôi dụi mắt năm sáu cái liền, nức nở khen, nếu không kiềm chế được có lẽ ông đã ôm chầm lấy tôi và nhấc bổng tôi lên” Người đàn ông dù mạnh mẽ thế nào cũng không khỏi“rơm rớm nước mắt” vui sướng khi con cái mình tiến bộ

Thật hạnh phúc biết bao khi trẻ em luôn nhận được sự quan tâm, chăm sóc của bố mẹ mặc dù mỗi người có một sự thể hiện khác nhau Đặt trẻ em trong mối quan hệ giữa bố và mẹ, Nguyễn Nhật Ánh muốn thể hiện tình yêu thương của bố mẹ dành cho con cái Sống trong tình yêu và sự quan tâm ân cần ấy, chắc chắn trẻ em sẽ lớn lên trong những điều kiện tốt nhất Tuy nhiên, bên cạnh đó, người đọc cũng rút ra được bài học cho bản thân mình: người

lớn cần quan tâm đến trẻ em nhưng phải quan tâm cho đúng cách Họ cần lắng nghe những điều trẻ em mong muốn, từ đó có cách giáo dục phù hợp, tránh mang lại cảm giác bị áp đặt cho chúng

Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã từng nói:“Trong tất cả các tác phẩm viết cho trẻ em của tôi, dù là truyện sinh hoạt hay truyện giả tưởng, tình bạn là một yếu tố quan trọng và luôn được đề cao (…) chính tình bạn mới giúp cho các nhân vật của tôi vượt qua khó khăn và nghịch cảnh” Trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, các nhân vật mới tám tuổi nên tình bạn của các em chủ yếu

xoay quanh các trò chơi Những cuộc chơi vui vẻ, hấp dẫn, những lúc giận hờn vu vơ càng làm tình bạn của các em gắn lại gần nhau hơn Bốn nhân vật đáng yêu trong câu chuyện như là bốn anh em “có phúc cùng hưởng có họa

cùng chịu” “Chúng tôi chia sẻ với nhau từ niềm vui nhỏ đến nỗi buồn lớn lao trong cuộc sống, từ lằn roi ba mẹ thường quất vô mông cho đến kho báu vô giá sắp tìm được” [1, tr.144]

Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ còn đưa ra cách nhìn giữa thế giới trẻ con

và thế giới người lớn Với cặp mắt hồn nhiên, trẻ em có cách nhìn nhận ngây thơ và trong sáng hơn nhiều so với người lớn Cách suy nghĩ của một người

khi nhỏ và khi lớn lên cũng có sự khác nhau: “thằng Hải cò hồn nhiên phóng khoáng bao nhiêu thì ông giám đốc Hải cò tính toán và cố chấp bấy nhiêu Thằng Hải cò sẵn sàng làm gì nó muốn trong khi ông giám đốc Hải cò chỉ muốn làm những gì người khác muốn” [1, tr.91] Nhưng có một đặc điểm trẻ con và người lớn đều giống nhau đó là thích thay đổi và làm mới mình “sự thay đổi của hoàn cảnh dẫn đến sự thay đổi của cảm xúc” [1, tr.101] Trẻ con

thích thay đổi những điều đã đi vào quy phạm đối với chúng để mong sao tìm đươc niềm vui và sự thú vị Cùng mong muốn làm mới mình nhưng trong

quan hệ giữa người lớn và trẻ con “thì người lớn cho phép mình làm những gì mình thích, kể là những ý thích rất là vớ vẩn và cấm trẻ con làm tất cả những

gì họ không thích và sự cẩm cản của họ nhiều khi cũng vớ vẩn nốt”

[1, tr.102]

Qua thế giới nghệ thuật Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, bạn đọc nhận ra

rằng giữa người lớn và trẻ con có sự khác nhau căn bản là trẻ em không tiếp

nhận thế giới dưới khía cạnh sử dụng, ngược lại người lớn luôn luôn nhìn sự

vật dưới góc độ chức năng Nếu người lớn định nghĩa: áo để mặc, ghế để

ngồi, răng để nhai, lưỡi để nếm… thì trẻ con lại cho sự vật bình thường những

chức năng khác mới mẻ hơn bằng sự trợ giúp của trí tưởng tượng phong phú

Đối với con Tí sún, cái gối không còn để gối đầu mà đã trở thành con búp bê

hay khóc nhè Đối với Hải cò, cây chổi không phải để quét nhà mà có thể trở

thành thứ phá nát cửa kính nhà hàng xóm hay phương tiện để cưỡi lên, bay đi

như phù thủy Hải cò và cu Mùi còn cho rằng “áo không chỉ dùng để mặc mà

còn là thứ để nắm lấy khi tụi nó trìu níu để vật nhau xuống đất” Trẻ con tin

trên đời này có kho báu thực bao gồm vàng và kim cương thì người lớn lại

định nghĩa kho báu chính là tri thức vô giá, là chìa khóa mở ra cuộc sống

Về tâm lý, Nguyễn Nhật Ánh phân tích và cho rằng “người lớn luôn

cho rằng mình đứng về phía chân lý, nếu xảy ra một sai lầm nào đó thì phần

lỗi đương nhiên thuộc về trẻ con” [1, tr.157] Đối với vấn đề tiền bạc, nhà văn

cũng chỉ ra được sự khác biệt giữa người lớn và trẻ con: kiếm được tiền mà

không phải ngửa tay xin bố mẹ là ước muốn của mọi đứa trẻ trên đời còn

người lớn lại thích xin xỏ Mặc dù thừa tiền nhưng người lớn thích kì kèo xin

bằng được tấm vé mời kèm theo cái mặt khó chịu của người cho

Đưa ra cái nhìn cuộc sống trong sự đối sánh giữa người lớn và trẻ con,

Nguyễn Nhật Ánh muốn gửi thông điệp đến người đọc: Người lớn cần có cái

nhìn đúng đắn hơn đối với trẻ em, phải luôn lắng nghe để thấu hiểu được các

em đang suy nghĩ và mong muốn điều gì “người lớn cần phải biết rằng trẻ

con cũng thường xuyên phán xét họ nghiêm khắc không kém gì họ phán xét

chúng Điều đó sẽ giúp cho người lớn chú ý hơn đến cách sống của mình ”

[1, tr.208]

Như vậy Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ đã ghi lại một cách chân thực và

sinh động cuộc sống của một cậu bé tám tuổi Ở đó, cu Mùi nhận được sự quan tâm tận tình của cha, mẹ, sự chia sẻ của bạn bè Tất cả như những hạt bụi kim cương của thời gian mà Nguyễn Nhật Ánh đã gom lại để viết nên tác phẩm này

1.1.3 Trẻ em – “nhà cách mạng bé con”

Trẻ em luôn luôn khao khát có một thế giới riêng, thế giới mà ở đó chúng được làm những gì chúng thích Do đó mong muốn tạo ra một thế giới theo ý thích của mình luôn bùng cháy trong đầu bọn trẻ Cuộc sống thực của chúng càng bị gò bó, cấm kị bao nhiêu thì khát khao được tự do lại càng mãnh liệt bấy nhiêu Chán ngán với cuộc sống cũ kỹ buồn tẻ, cu Mùi, Hải cò, con Tủn, con Tí sún đã tìm ra được lối thoát cho mình Và chúng đã “nổi loạn” với phương tiện là trí tưởng tượng phong phú của con trẻ Những hành động ngộ nghĩnh của trẻ em đã tạo cảm hứng cho nhà văn Nguyễn Nhật Ánh viết nên cuộc cách mạng lớn lao của các em

Sự mong muốn thay đổi đầu tiên mà cu Mùi và các bạn ra sức làm đó là

“cải cách bố mẹ” Nếu như bố mẹ ở ngoài đời luôn luôn bắt trẻ con phải tuân theo những quy phạm, phải ăn, học đúng giờ, không được đánh nhau, không

được xé vở thì bố mẹ trong mơ của chúng phải dạy con rằng: “Không học bài làm bài gì hết! Con ngoan là phải chạy nhảy, trèo cây, tắm sông, đánh lộn!” [1, tr.33]; “Đánh nhau mà không rách áo, trầy chân, bầm mặt mà cũng gọi là đánh nhau hả?” [11, tr.35], rằng hai lần bốn là mấy cũng được nhưng không phải là tám như bảng cửu chương Cuộc sống cứ thế theo chúng mới là “đáng sống làm sao!” Trò chơi sắm vai này khiến em nào cũng háo hức, thú vị Bởi

chỉ có trong những tình huống giả định ấy chúng mới được thỏa sức sống với

những ước mơ luôn thường trực, ngày nào cũng phải làm những việc chúng chẳng thích là dậy sớm, ăn sáng, đi học, ngủ trưa, học bài,… thì cuộc sống sẽ buồn tẻ vô cùng Với bất kỳ đứa trẻ nào thì khác đi một tí, dẫu chỉ là trong tưởng tượng thôi cũng đã rất thú vị rồi Lũ trẻ không thay đổi được quy luật thì chúng bày ra cách chơi trò thay đổi thực tế Vậy đó, chúng có một cơ chế

tự nhiên để tồn tại Đó là khả năng sáng tạo và tưởng tượng, nổi loạn và “làm cách mạng” để tạo ra giá trị riêng Nhưng đóng vai là đóng vai còn thực tế thì vẫn là thực tế, trẻ con thì không thể tách mình ra khỏi vai diễn như người lớn Thằng cu Mùi lẫn thằng Hải cò, con Tí sún và con Tủn đều thất bại cay đắng

khi va phải hiện thực: “Tôi tập tành làm nhà cách mạng bé con, chán nản khi không thay đổi được thế giới, đã thế còn làm vạ lây cho người khác”[1, tr.44]

Thất bại trong cuộc cách mạng đầu tiên, bốn đứa trẻ phải quay lại với cuộc sống đơn điệu hàng ngày Tuy nhiên, với tính hiếu động và trí tưởng tượng diệu kì, cu Mùi đã nghĩ ra lối thoát cho cả bọn Nó đã nghĩ ra trò chơi

đặt tên cho thế giới:“kể từ hôm nay, tụi mình không gọi con gà là con gà, con chim là con chim, cuốn tập là cuốn tập, cây viết là cây viết nữa” [1, tr.49]

Cái trò chơi lạ thường này xuất phát từ ý định muốn khẳng định bản thân

“cần phải chứng tỏ tụi mình có giá trị riêng” [1, tr.53] và “mục đích hết sức tốt đẹp là làm cho thế giới mới mẻ, tinh khôi như được sinh ra lần nữa” [1,

tr.55] Và lũ trẻ thi nhau thả hồn vào trò chơi mặc cho sức tưởng tượng bay bổng Vậy là thế giới đã được bốn đứa trẻ biến đổi thật kì thú: con chó thành cái bàn ủi, cái miệng thành cánh tay, đi ngủ thành đi chợ, chiếc cặp thành cái giếng, thằng cu Mùi là thầy hiệu trưởng, thằng Hải cò là cảnh sát trưởng, con Tủn là tiếp viên hàng không, con Tí sún là nàng Bạch Tuyết… Những ngày tháng được chơi trò chơi này khiến bọn trẻ vô cùng thích thú Chúng đã xây dựng được một thế giới bí hiểm mà ở đó chỉ có chúng mới hiểu được những

ki hiệu ngôn ngữ của chúng Nhưng cái thế giới ấy chỉ tồn tại trong một thời

gian ngắn bởi ở trần gian này mọi thứ đã đâu vào đấy, đã được gắn với chức

năng thực dụng: “ly dùng để uống nước, chai dùng để chứa nước, chén là để

ăn cơm, thau là để đựng rau, đựng thịt cá” [1, tr.104] Dẫu sao thì bọn trẻ cũng

đã thực sự được sống giữa cái thế giới được đặt tên lại mặc dù điều này chỉ diễn

ra trong một thời gian ngắn

Tự khẳng định bản thân, quyết không làm theo những gì máy móc, tẻ

nhạt là tính cách của cu Mùi “Tôi không phải là trái đất Tôi là thằng cu Mùi Thằng cu Mùi không lái được trái đất theo ý mình nhưng có thể bắt cuộc sống của nó đi theo cái cách mà nó chợt nghĩ ra” [1, tr.98] Không làm được việc

lớn như cải cách bố mẹ hay đặt lại tên cho thế giới thì chúng làm những việc

nhỏ như “khi khát nước, tôi không thèm rót nước vô ly nước Tôi rót nước vô chai xá xị” [1, tr.98], hay thay vì ăn cơm trong chén, cu Mùi bèn đổ hết cơm

và thức ăn vào thau, dẫu rằng “trông tôi ăn cơm trong thau rất giống con heo nhà tôi ăn cơm trong máng [1, tr.100] Tuy nhiên, điều thích thú này của cu

Mùi và Hải cò chẳng diễn ra được lâu, chúng phải trả lại cho mọi vật chức năng mà người lớn đã quy định cũng giống như đã buộc lòng phải trả lại tên cho thế giới mà chúng đã thay đổi Bi kịch của trẻ con là thế Điểm yếu của chúng là ở chỗ chúng chính là trẻ con Trẻ con thì không thể sắp xếp lại trật tự

xã hội Ước mơ của con trẻ là được người lớn thấu hiểu nhưng thực tế thì chẳng bao giờ chúng được thỏa nguyện Mong muốn của bọn trẻ chỉ có thể xảy ra trong giả định Và bọn thằng cu Mùi, Hải cò, con Tí sún và con Tủn đã lập một phiên tòa vô tiền khoáng hậu: phiên tòa trẻ con xử người lớn để được nói hết, nói mọi thứ mà chúng ao ước người lớn sẽ nói và làm với chúng Ở

phiên tòa ấy “chúng tôi cảm thấy đã lấy lại được sự công bằng, đã xả được bao nhiêu là ấm ức, đã tưởng tượng ra được cảnh người lớn chân thành xin lỗi trẻ con về bao nhiêu là khuyết điểm mà nếu trẻ con không vạch ra thì người lớn không bao giờ nhận thấy Hôm đó, chúng tôi như sống trong mơ –

một giấc mơ có lẽ mọi trẻ con trên trái đất đều ao ước” [1, tr.63] Mọi đứa trẻ

đều sẽ lớn lên với giấc mơ ấy, giấc mơ về một cặp kính vạn hoa xoay chuyển

và biến đổi thế giới bằng con mắt tinh khôi nhất của mình

Như vậy, mong muốn thường trực của con trẻ là được làm mọi việc theo ý mình Tuy nhiên, những việc làm của trẻ con rất khó được người lớn chấp nhận Dù đã cải cách nhưng nhà cách mạng bé con của chúng ta vẫn không thể thay đổi được thế giới Tất cả chỉ như những cuộc phiêu lưu mà chúng đặt ra để tự làm mới cuộc sống của chính mình Qua đó ta thấy ước muốn được cảm thông và chia sẻ không chỉ của riêng thằng cu Mùi, Hải cò, con Tủn, con Tí sún mà còn của rất nhiều trẻ em trên thế giới

1.2 Cảm hứng về thế giới học đường

1.2.1 Những buổi học “đặt tên cho thế giới”

Với suy nghĩ như bao đứa trẻ cùng trang lứa, cu Mùi cho rằng tới lớp là được thoát khỏi sự giám sát của bố mẹ Tuy nhiên nó lại rơi vào sự giám sát cũng không kém phần gắt gao của thầy cô Bởi thế, để được tự do nghịch phá

trong lớp học, cu Mùi phải biết chọn vị trí thuận lợi để có thể “tha hồ tán gẫu, cãi cọ, cấu véo hay giở đủ trò nghịch ngợm mà không sợ bị cô giáo phát hiện” và “ít khi bị kêu lên bảng trả bài” [1, tr.17] Cái vị trí đắc địa đó là ở

bàn chót Đối với lứa tuổi bé, nhà văn Nguyễn Nhật Ánh hiểu rằng các em rất hiếu động, rất muốn vui chơi với bạn bè, chỉ có tới trường các em mới có điều kiện để gặp nhau nhiều hơn và thực hiện mong muốn ấy Do đó tâm lý chung của các em là mong ngóng giờ ra chơi, cho nên ngày nào cũng như ngày nào,

cu Mùi “vừa xì xầm trò chuyện vừa cựa quậy lung tung và mong ngóng tiếng chuông ra chơi chết đi được” [1, tr.18] Phải chăng trong quan niệm của

Nguyễn Nhật Ánh, ra chơi cũng là một giờ học lý thú của học sinh Nó không chỉ là thời gian để các em thư giãn sau những buổi học căng thẳng mà còn là thời gian để các em tiếp xúc, giao lưu với bạn bè, từ đó bồi đắp cho các em

tình bạn thân thiết hơn Đồng thời chơi cũng là tạo cho các em kĩ năng sống hoạt bát nhanh nhẹn hơn Có lẽ đây là điều khiến trẻ em yêu quý Nguyễn Nhật Ánh bởi ông đã đưa ra cái nhìn đúng đắn, phù hợp với tâm lý của chúng Với các nhân vật của Nguyễn Nhật Ánh, việc học và chơi có thể bổ sung cho nhau, học mà chơi, chơi mà học Ngồi trong lớp học, cu Mùi thấy chẳng khác nào bị “giam cầm” Và cu Mùi chỉ là cu Mùi thật sự khi tiếng trống ra chơi vang lên Các em đã tận dụng những khoảnh khắc hiếm hoi ấy vào việc đá bóng, bắn bi, nhưng thường xuyên nhất là những trò rượt đuổi đánh nhau hay vật nhau xuống đất Ra về cũng được cu Mùi cho là một giờ - giờ ra về Tuy nhiên giờ ra về không được cu Mùi đón đợi, mong ngóng như giờ ra chơi mà thay vào đó là sự uể oải Giờ ra về đánh dấu sự kết thúc của thời gian được tự

do Từ đó đến khi đi ngủ, cu Mùi lại phải trở lại làm một đứa con ngoan, không được nghịch phá Với nó, đều đó thật tẻ nhạt biết bao

Vốn là một đứa bé mất tâp trung, kể cả khi ngồi học ở nhà hoặc trên

lớp, cu Mùi cũng dễ “bị lãng đi bởi một chuyện gì đó, bất cứ là chuyện gì” Trí tưởng tượng phong phú khiến cu Mùi gặp không ít rắc rối Khi học chữ O,

cu Mùi liên tưởng tới cái mũ của chú Nhiên, chữ Ơ lại khiến nó liên tưởng

đến chòm râu của ông ngoại con Tí sún Rồi cu Mùi lại nghĩ lung tung, liên tưởng đủ mọi chuyện, đến khi cô giáo hỏi đây là chữ gì thì nó lại không trả lời được Một lần nữa chúng ta lại phải khẳng định rằng Nguyễn Nhật Ánh là người cực kì am hiểu tâm lý trẻ em, bởi ở lứa tuổi của cu Mùi, trí tưởng tượng luôn luôn được đánh thức Do đó, chỉ cần xuất hiện một điều mới lạ, các em cũng có thể liên tưởng đến những gì đã được biết Tò mò, ham học hỏi và hay liên tưởng là đặc điểm chung của trẻ em Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đưa ra một trường hợp cụ thể để khắc họa sinh động hình ảnh của những cô cậu bé hồn nhiên và hiếu động “Căn bệnh” hay liên tưởng của cu Mùi có phần giống

với Rimbaud – tác giả bài thơ Những nguyên âm “Rimbaud cũng từng bị óc

tưởng tượng của mình cầm tù: A đen, E trắng, I đỏ, O xanh” [1, tr.119]

Chính vì thế mà cu Mùi sau này đã cho rằng Rimbaud là thi sĩ lớn nhất và gần gũi nhất trong mắt mình

Cu Mùi luôn luôn là đứa trẻ muốn thay đổi những điều cũ kĩ và thử sức với những điều mới mẻ Trong việc học cũng vậy, học giỏi hơn dường như cũng là một phương thức nổi loạn của nó Bằng quyết tâm của mình, cu Mùi

đã sưu tầm được hết điểm mười này đến điểm mười khác và nó bỗng trở nên

tỏa sáng trong mắt bố mẹ, thầy cô và nhất là“ngày ngày được bơi trong những tiếng trầm trồ của tụi bạn” Thế là những ngày tới trường của cu Mùi

không còn chỉ là những cuộc cấu véo, đánh nhau nữa mà còn có cả sự ngưỡng

mộ của bạn bè Cu Mùi đã bước lên đỉnh của sự vinh quang Điều đó mang đến cho nó một trải nghiệm mới cũng thú vị như một cuộc phiêu lưu

Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ đem lại cho người đọc những giờ phút

thú vị, những tiếng cười sảng khoái trước hành động và suy nghĩ non nớt của con trẻ Đến với những buổi học của cu Mùi ta thấy được sự hiếu động và tâm

lý chung của mọi đứa trẻ là ham chơi hơn ham học Đối với chúng, mỗi buổi đến trường là một điều thật thú vị bởi chúng không chỉ được tiếp thu kiến thức mà còn có thể cùng nhau vui chơi, chia sẻ những vui buồn và khám phá bản thân mình

1.2.2 Những suy tư “buồn ơi là sầu”

Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ là cái nhìn của tác giả - một người đã

trưởng thành - về thời thơ ấu của chính mình, do đó tác phẩm thể hiện cái nhìn đan cài của người lớn và trẻ em Độ lùi của thời gian dường như mang lại cho ta cái nhìn khách quan và công bằng hơn đối với trẻ em Ở thế giới của

sự hồn nhiên trong sáng, đôi khi các em được mặc sức suy nghĩ và hành động theo sở thích của mình Những ý nghĩ của tuổi thơ đôi lúc đã trở thành những

suy tư ngộ nghĩnh Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ thể hiện cách nghĩ, cách nhìn

của cả trẻ em và người lớn với cuộc đời

Nguyễn Nhật Ánh viết về đề tài trường lớp với một tấm lòng yêu thương và thông cảm sâu sắc với học sinh, vì thế, văn ông như đi guốc trong

bụng học trò Và Nguyễn Nhật Ánh đã đánh trúng vào tâm lý của các em “tôi chẳng thích được giờ nào cả, từ giờ toán, giờ tập viết đến giờ tập đọc, chính

tả Tôi chỉ thích mỗi giờ ra chơi” [1, tr.18] Nếu như mọi người gọi những năm tháng ngồi trên ghế nhà trường là “mài đũng quần trên ghế nhà trường” thì cu Mùi gọi thẳng là “bị giam cầm trong lớp học” Có thể nói, Nguyễn

Nhật Ánh đã hiểu rất rõ suy nghĩ của trẻ em từ đó phản ánh vào trong tác phẩm một cách hài hước, không gây khó chịu cho cả trẻ em và người lớn Trước những suy tư ngộ nghĩnh đó, có ai lại không bật lên tiếng cười sảng khoái Cái tài của Nguyễn Nhật Ánh là ông đã phản ánh được những suy tư của trẻ em dưới cái nhìn của trẻ em chứ không phải của người lớn, từ đó tránh

được sự áp đặt Theo bản thân cu Mùi thì “ra về có nghĩa là rời khỏi một nhà giam này đến một nhà giam khác, y như người ta chuyển trại cho tù nhân, có

gì hay ho đâu” [1, tr.19] Đối với cu Mùi ở tuổi lên tám thì cuộc sống này quả

thật “buồn ơi là sầu” nếu như không có những trò chơi “điên điên” mà bọn trẻ

tự nghĩ ra để làm mới cuộc sống của chính mình

Ngày cu Mùi chia tay con Tủn là lần đầu tiên cu Mùi biết buồn Nói về

nỗi buồn, cu Mùi đã đưa ra suy nghĩ của mình: “Đôi khi chúng ta cũng cần có nỗi buồn làm bạn, nhất là lúc cuộc sống bỗng dưng trống trải và cảm giác cô độc đang xâm chiếm ta từng phút một” [1, tr.175] Lời lẽ có vẻ già dặn người

lớn nhưng đó lại là tâm trạng rất thật của cu Mùi tám tuổi, hẳn là nó đang bị cảm giác cô đơn xâm chiếm

Nguyễn Nhật Ánh từng được gọi là “nhà văn nhìn đời bằng đôi mắt trẻ thơ”, dù viết về đề tài nào, ông cũng luôn có một cách viết mới mẻ, hấp dẫn,

thu hút người đọc cả trẻ em lẫn người lớn Những suy tư rất thật, rất trẻ con của các em trong tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh góp phần làm nên nét trẻ trung, đáng yêu trong cách viết của ông Thể hiện suy nghĩ của lứa tuổi học trò, Nguyễn Nhật Ánh có cái nhìn cảm thông và yêu thương sâu sắc với các

em Có lẽ vì thế mà những tác phẩm của ông được độc giả nhí đón nhận nồng nhiệt và hết sức yêu mến

1.2.3 Những mảnh ghép rung động đầu đời

Xuyên suốt những tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh là nhân vật xưng

“tôi” lúc nghịch ngợm, ham chơi, quên học, khi lại có những rung động buồn vui vô cớ Tuy nhiên, hầu hết các nhân vật đều đa cảm, yếu đuối, có tâm hồn trong trẻo Nói chung nhân vật trẻ em của Nguyễn Nhật Ánh phần lớn đều là những cô bé, cậu bé, mà theo cách nói của người lớn là duy cảm, duy tình, chứ không duy lý Đây là một đặc điểm tự nhiên trong tính cách trẻ thơ mà nhà văn vốn am hiểu

Có thể nói một phần của thế giới tuổi thơ là những tình cảm ngây thơ trong sáng, những rung động chưa phải là tình yêu nhưng lại gây một sự thích thú, một cảm giác mới lạ Ở vào giai đoạn “không trọng lượng”, những ý tưởng cảm xúc đều chưa rõ ràng, có rồi không, xuất hiện rồi tự xóa đi Những nhân vật ở lứa tuổi này thoắt buồn, thoắt vui, mong manh, dễ vỡ Những rung động ấy rồi cũng qua đi nhưng sức ám ảnh của kỷ niệm thì vẫn dai dẳng và mãnh liệt Nó làm con người trưởng thành, phong phú thêm lên Và hơn tất

cả, ký ức về một thời yêu dấu đã qua sẽ còn theo các em đến cuối cuộc đời, sẽ gìn giữ và nuôi dưỡng trong tâm hồn các em những tình cảm tốt đẹp, cao quý

Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ viết về lứa tuổi nhỏ nên những rung cảm

của các em mới chỉ ở sự hồn nhiên ban đầu Tuy nhiên tình cảm đó vẫn để lại

ấn tượng sâu đậm trong lòng các nhân vật cho tới khi trưởng thành Trong trò chơi vợ chồng, lý do cu Mùi cưới con Tí sún chẳng qua là vì con Tí sún lúc

nào cũng nghe lời nó Một lý do rất ngây thơ khiến người đọc bật cười Song

cu Mùi quyết không chọn con Tí sún làm vợ cho cuộc sống sau này chỉ vì

“con Tí sún chưa bao giờ nấu được một tô mì ra hồn trong suốt cuộc đời mình nếu như cuộc đời nó chỉ tính đến tuổi lên tám” [1, tr.66] Đúng ra thì cu Mùi thích con Tủn “vì con Tủn xinh gái nhất xóm, lại có lúm đồng tiền”

Nhưng lên tám tuổi người ta cũng đã biết ghen, chỉ có điều họ không biết đó

gọi là ghen “tôi không cưới con Tủn bởi tôi thấy nó cứ hay cặp kè với thằng Hải cò Sau này tôi biết đó là cảm giác ghen tuông, tất nhiên là ghen tuông theo kiểu trẻ con” [1, tr.31] Cũng chính vì “ghen tuông” mà cu Mùi “đùng đùng cưới con Tí sún” và vô tư bắt thằng Hải cò và con Tủn làm con

“Chuyện tình” của cu Mùi và Tủn còn được lãng mạn hóa bằng những cuộc hẹn hò Thấy chú Nhiên gửi tin nhắn mời cô Linh đi chơi, cu Mùi cũng

học đòi gửi tin nhắn rủ con Tủn đi hẹn hò “Chiều nay chúng ta đi dạo một chút chăng? Buồn ơi là sầu”, “Chiều nay chúng ta lai rai một chút chăng? Buồn ơi là sầu” Và hai cuộc hẹn hò đầu tiên diễn ra suôn sẻ trong niềm vui hớn hở của hai đứa trẻ Tuy địa điểm hẹn hò “chỉ là loanh quanh sau hè nhà hàng xóm rồi ra đứng cạnh ao rau muống bên hông nhà thằng Hải cò nhìn châu chấu nhảy tới nhảy lui, chốc chốc lại lấy tay vỗ vào đùi bem bép vì bị muỗi chích” [1, tr.80] nhưng đối với chúng như vậy là đã là tất cả, rất thú vị bởi những gì chúng làm “y như người lớn” Cuộc hẹn hò thứ hai, cu Mùi đã phải “ăn cắp tiền của mẹ để đãi con Tủn ăn chè đậu đỏ, bánh lọt” ở quán bà

Hai Đọt Cu Mùi cho rằng: đời thế mới vui Tuy nhiên, lần hen hò thứ ba đã

xảy ra sự cố, cu Mùi đã nhắn tin cho con Tủn “chiều nay chúng ta lên giường một chút chăng? Buồn ơi là sầu” Kết quả của cuộc hẹn là “chỉ mình tôi lên giường, nằm sấp xuống cho ba tôi đét roi vào mông” [1, tr.82] Trẻ con luôn

muốn là người lớn và luôn thích bắt chước người lớn Chính điều này đã khiến cu Mùi dùng những tin nhắn mà chú Nhiên gửi cho cô Linh để gửi cho

con Tủn Hai lần hẹn hò thành công khiến cả hai đứa trẻ tỏ ra thích thú, dù sao thì chúng cũng đã được hẹn hò như người lớn Từ khi bị cấm không được sử dụng điện thoại nữa, cu Mùi không được nhắn tin rủ con Tủn đi chơi, nó trở nên “buồn quá nhiều chút” Thế là kết thúc một chuyện hẹn hò

Câu chuyện của cu Mùi và con Tủn còn trở nên hấp dẫn hơn khi có sự

xuất hiện của Dung điệu Thực sự cu Mùi “luôn khoan khoái khi bắt gặp tiếng cười của con Dung điệu xen lẫn trong những tiếng xuýt xoa của tụi bạn” [1,

tr.125] Và rồi cu Mùi lại có sự so sánh giữa con Tủn và con Dung điệu:

“Thực lòng mà nói tôi thích con Tủn hơn con Dung điệu Giọng cười con Tủn không hay bằng con Dung điệu nhưng nó hơn con Dung điệu ở chỗ nó có lúm đồng tiền Con gái mà có lúm đồng tiền trông duyên tệ” [1, tr.126] Cu Mùi

thích con Tủn nhưng con Tủn lại hay “cặp kè” với Hải cò nên nó chán đời khủng khiếp Và cu Mùi đã ghen, nó muốn hẹn hò với con Dung điệu sao cho chuyện đó diễn ra trước mắt con Tủn Song điều đó chỉ là trong ý nghĩ bởi cu Mùi chỉ thích nghe con Dung cười chứ không có hứng rủ nó đi chơi Dù ở lứa tuổi nào thì tình yêu cũng có mặt tích cực và tiêu cực của nó Chỉ vì tức việc con Tủn không chơi cùng lại suốt ngày cặp kè với Hải cò mà cu Mùi “đâm chán” Nó lại ghét học giỏi và trở nên lười nhác, ham chơi như cũ

Kết thúc chuyện tình của cu Mùi và Tủn là cuộc chia tay trong quán chè của bà Hai Đọt Sự ra đi của con Tủn làm cu Mùi phải “chìm”, và đây là

lần đầu tiên cu Mùi biết buồn, “nỗi buồn đã rung chuông tâm hồn một chú bé tám tuổi ngày tôi xa con Tủn” [1, tr.176] Một cảm giác rất lạ chợt xâm chiếm tâm hồn cậu bé tám tuổi Nhìn con Tủn ăn chè mà cu Mùi muốn khóc “Buổi chia tay hôm đó chỉ gói gọn trong hai động tác ăn và khóc Không ai nói với

ai được câu nào” [1, tr.177] Có lẽ đây là lần đầu tiên trong đời cu Mùi được

nếm trải nỗi buồn của sự chia ly Trong cái hồn nhiên trong trẻo của trẻ thơ giờ đây đã được điểm xuyết nỗi buồn của người lớn Một người bạn với nhiều

kỉ niệm sẽ mãi mãi là một phần tuổi thơ trong lòng bọn trẻ

Tình cảm mà cu Mùi dành cho con Tủn là những rung cảm đầu tiên thật trong sáng Nó không phải là thứ tình cảm với những suy nghĩ già dặn như người lớn mà diễn ra thật tự nhiên Nó cũng không tròn trịa, không được định hình rõ ràng mà chỉ như những mảnh ghép nhỏ ghép thành một tình cảm khó quên tuổi học trò Tuy mờ ảo mông lung, mong manh dễ vỡ nhưng những rung động này sẽ còn đọng lại trong lòng các em dù cuộc đời mai này có thay đổi Lấy cảm hứng từ “mối tình” của cu Mùi và con Tủn, Nguyễn Nhật Ánh

đã chinh phục được bạn đọc ở lứa tuổi mới lớn bởi những suy nghĩ và hành động ngộ nghĩnh, đáng yêu

Chương 2

KHÔNG GIAN, THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

TRONG CHO TÔI XIN MỘT VÉ ĐI TUỔI THƠ

Không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật là hai khái niệm của Thi pháp học hiện đại Không gian và thời gian trong sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh cũng như mọi hiện tượng của thế giới khách quan khi đi vào nghệ thuật được soi rọi bằng tư tưởng tình cảm, được nhào nặn và tái tạo trở thành một hiện tượng nghệ thuật độc đáo thấm đẫm cá tính sáng tạo của nhà văn Cảm quan về không gian và thời gian gắn liền với cảm quan về con người và cuộc

đời, gắn bó với ước mơ và lý tưởng của nhà văn

2.1 Không gian nghệ thuật

Không gian trong văn học là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật vì không có hình tượng nghệ thuật nào không có một nền cảnh của nó Không gian nghệ thuật là hình tượng không gian có tính chủ quan và tượng trưng, là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống Nó biểu hiện mô hình thế giới của con người, là quan niệm về trật tự thế giới và sự lựa chọn của con người Không gian nghệ thuật không những cho thấy cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học, các ngôn ngữ tượng trưng, mà còn cho thấy những quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của tác giả hay một giai đoạn văn học Nó cung cấp cơ sở khách quan để khám phá tính độc đáo cũng như nghiên cứu loại hình của các hình tượng nghệ thuật Vì vậy không thể tách hình tượng ra khỏi không gian

mà nó tồn tại Theo Từ điển thuật ngữ văn học, “Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó

Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn diễn ra trong trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó: cái này bên cạnh cái kia, liên tục,

cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa gần, rộng, dài, tạo thành viễn cảnh nghệ thuật Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về không gian nên mang tính chủ quan” [11, tr.116] Không gian nghệ thuật trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ cũng không nằm ngoài quy luật đó

2.1.1 Không gian - “chuyến tàu không có người soát vé”

Với Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã tặng

bạn đọc một tấm vé mời để mọi người quay ngược thời gian trở về với quá khứ của chính mình Cả tác phẩm là một chuyến tàu không có người soát vé

Mở cuốn sách ra người đọc như lật giở từng trang kí ức mà trong đó mỗi trang sách là một không gian mát rượi để độc giả tắm mình vào trong đó Không

gian nghệ thuật trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ có sự đan xen giữa nhiều

chiều không gian

Không gian hiện thực của tác phẩm chủ yếu diễn ra trong căn phòng của nhà văn Mùi Nơi đó, ông giám đốc Hải cò, bà hiệu trưởng Tủn đã tới và ngăn cản việc nhà văn Mùi viết tham luận về tuổi thơ của họ Không gian căn phòng không rộng như không gian mảnh vườn trong kí ức tuổi thơ, cũng không biến đổi linh hoạt như khi nhà văn viết về tuổi thơ nhưng đã góp phần thể hiện tư tưởng tác giả Từ đầu tới cuối câu chuyện, cuộc gặp gỡ của các nhân vật người lớn chỉ diễn ra tại căn phòng của nhà văn Mùi mà thôi Thế giới người lớn xuất hiện trong tác phẩm là để nhà văn đưa ra sự đối sánh với thế giới trẻ em và thể hiện thái độ của người lớn với những điều đã qua, rồi sau đó lại lùi lại phía sau để thế giới trẻ em tiếp tục xuất hiện Vì thế nhà văn đưa

ra một không gian hiện tại đơn giản, thống nhất để người lớn thể hiện hành động và suy nghĩ của mình

Cuộc gặp gỡ đầu tiên là của nhà văn Mùi với ông giám đốc Hải cò

“Hải cò đột ngột đến thăm tôi vào một chiều mưa gió, nhưng cuộc gặp gỡ không được lãng mạn như trong nhạc Tô Vũ” [1, tr.87] Cuộc gặp này diễn ra

trong sự căng thẳng của cả hai bên Ông giám đốc Hải cò muốn nhà văn Mùi

phải “gạch bỏ hết những chi tiết dở hơi” còn nhà văn Mùi lại muốn giữ

chúng lại Và cuối cùng, nhà văn Mùi đã phải đưa ra phương án đổi tên nhân vật để ông Hải cò vừa lòng Căn phòng đó còn là nơi diễn ra cuộc gặp gỡ của

nhà văn Mùi với bà hiệu trưởng Tủn “Cuộc gặp gỡ giữa tôi và con Tủn hôm

đó ngọt ngào như ướp đường” [1, tr.93] Cả hai cuộc gặp gỡ đều với một mục

đích là làm sao để nhà văn Mùi không gửi bản tham luận đi trình bày trong

cuộc hội thảo Trẻ em như một thế giới của UNESCO tại Việt Nam phối hợp

với Bộ giáo dục tổ chức Họ cho rằng nhà văn Mùi ghi lại những trò chơi dại dột thời thơ ấu đã làm ảnh hưởng đến tên tuổi của họ Họ thấy không hài lòng với ký ức của bản thân mình Chính vì thế mà hai cuộc gặp gỡ diễn ra dưới sự không mấy hào hứng giữa các nhân vật, điều này khiến cho không khí gặp gỡ trở nên nặng nề, không gian căn phòng nhỏ hẹp dường như trở nên ngột ngạt hơn Nhân vật cũng bộc lộ được tính cách của mình, cả ông Hải cò và bà Hiệu

trưởng Tủn đều trở nên tàn nhẫn với kí ức “tụi nó phủi kỉ niệm như phủi bụi, nhằm phi tang quá khứ Nhưng đó là thứ bụi kim cương” [1, tr.168] Qua đó

Nguyễn Nhật Ánh muốn gửi gắm đến bạn đọc thông điệp: mọi người hãy biết trân trọng quá khứ của mình bởi quá khứ dù vui hay buồn đều không thể trở lại và những gì đã qua sẽ trở thành bài học quý giá cho hiện tại Cũng trong không gian căn phòng đó nhưng cuộc gặp gỡ giữa cô Tí sún và nhà văn Mùi lại diễn ra hoàn toàn khác Tí sún tỏ ra hoàn toàn đồng tình với việc nhà văn Mùi ghi lại chân thực những kỉ niệm đẹp đẽ của tuổi thơ Điều này làm nhà văn Mùi vô cùng sung sướng

Vẫn với không gian ngôi nhà của nhà văn Mùi nhưng ở cuối tác phẩm, không gian ấy đã trở thành nơi rộn lên những tiếng cười rạng rỡ khi sự thật là

Hải cò và Tủn “nói như vậy là để cậu dẹp quách cái bản tham luận vớ vẩn của cậu đi Một tuổi thơ tuyệt vời như thế mà đem ra viết tham luận trong hội

nghị thì phí quá” [1, tr.206] Với lần gặp gỡ này, tính cách và con người nhân

vật Hải cò và Tủn mới thực sự bộc lộ Họ không phải là những con người phủ nhận quá khứ, họ vẫn nâng niu và trân trọng quá khứ Không gian này đã ghi lại những gì tốt đẹp ở trong con người họ Cuộc nói chuyện của nhà văn Mùi

và Tí sún đã một lần nữa khẳng định sự trân trọng và nâng niu quá khứ của người lớn

Không gian hiện thực trong tác phẩm gói gọn trong căn phòng của nhà văn Mùi Đó là không gian riêng tư cá nhân Với kiểu không gian này, tác giả

để cho nhân vật bộc lộ tính cách của mình Đó không phải là không gian với những sự thử thách lớn nhưng cũng đủ để ghi lại thái độ của nhân vật Bên cạnh không gian hiện thực còn có không gian quá khứ

2.1.2 Không gian - “thẳm sâu những miền kí ức”

Với Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã tạm

thời bỏ qua cái xô bồ của cuộc sống để đưa người đọc trở về với những miền

kí ức trong trẻo, ngọt ngào Ở thế giới tuổi thơ ấy hiện ra một không gian sống đa dạng của những đứa trẻ hồn nhiên, tinh nghịch Nguyễn Nhật Ánh đã

cố gắng “khu biệt hóa” vùng không gian để nhìn ngắm nhân vật của mình trong đó Như đã nói, ông có cái nhìn qua con mắt trẻ thơ độc đáo, chính vì thế mà mối quan hệ giữa thiên nhiên và con người cũng như mối quan hệ giữa

con người và con người trở nên thân thiết Không gian kí ức trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ chủ yếu trong gia đình, làng quê và nhà trường Trên cái

nền đó, các nhân vật nhí xuất hiện và hành động Cuộc sống của các em là những câu chuyện rất giản dị như chuyện ăn, ngủ, học tập, vui chơi diễn ra trong cuộc sống hàng ngày Ở mỗi phần của câu chuyện tác giả lại mở ra trước mắt người đọc một không gian sống của trẻ em, tuy quen thuộc nhưng lại hết sức sinh động Không gian ấy là nơi các em được thể hiện, được thổ lộ, chia sẻ với bạn bè, thầy cô và những người xung quanh Đặc biệt ta thấy sự

gần gũi, thân thiết của các nhân vật trong truyện đều do không gian tao ra Nhà thằng cu Mùi, thằng Hải cò, con Tủn và con Tí sún gần nhau nên chúng

có thể tập hợp nhau lại bất cứ lúc nào để cùng nhau chơi đùa

Trước hết, hiện lên trong tác phẩm là không gian gia đình dưới cảm nhận của trẻ em Ở đó, cu Mùi cảm thấy cuộc sống dường như ngột ngạt và tẻ nhạt vì luôn phải làm những điều mà mình không thích, luôn phải chịu sự giám sát và chi phối của bố mẹ Đặt nhân vật vào không gian này, nhà văn muốn để các nhân vật nhí được bày tỏ suy nghĩ của chúng Từ đó nhà văn làm bật lên tính cách và mong muốn của trẻ em Chính ở trong ngôi nhà của mình nhưng trẻ em luôn bị cấm cản mọi thứ, luôn phải làm những điều mà người lớn thích, do đó chúng luôn cảm thấy ấm ức, không hài lòng với cuộc sống

hiện tại Tuy nhiên “đối với một đứa bé ngôi nhà rất quan trọng Một đứa bé sống trong nhà mình cũng tự nhiên và máu thịt như sống trong bản thân mình Nó không thể chạy khỏi nhà mình vì điều đó sẽ làm nó đau đớn Cũng như một con thỏ không thể chạy khỏi làn da của mình” [1, tr.148] Bên cạnh

đó, không gian gia đình còn là nơi người đọc cảm nhận được tình cảm và sự chăm sóc của người mẹ cho cả gia đình

Không gian ngôi nhà con Tí sún lại là nơi diễn ra kế hoạch kiếm tiền

mà không cần ngửa tay xin bố mẹ của bọn trẻ - việc nuôi chó hoang “Trang trại nuôi chó đặt bản doanh tại nhà con Tí sún vì nhà nó rộng và ba nó hầu như đi vắng suốt ngày” [1, tr.186] Nơi đây bọn trẻ được thực hiện ước mơ

của mình là làm huấn luyện viên hướng dẫn những chú chó hoang làm trò Ước mơ ấy đã khiến lũ trẻ say mê thích thú, ra sức dạy dỗ con Hoàng tử bé biết nhặt dép Có thể nói, với trang trại chó hoang này, bọn trẻ được vô tư thực hiện những gì chúng thích Qua đó, nhà văn Nguyễn Nhật Ánh còn cho thấy tấm lòng yêu động vật và khát khao trở thành huấn luyện viên tài giỏi của trẻ em