Một số biện pháp giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ mẫu giáo lớn thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học

Trong các hoạt động ở trường Mầm non chúng tôi nhận thấy hoạt động “Cho trẻ làm quen tác phẩm văn học” là một hoạt động dễ dàng lồng ghép nội dung giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Đất nước ta đang trong thời kỳ tiến lên xây dựng nền kinh tế mở, hội nhập kinh tế Quốc tế Đây là thành quả mà nước ta đạt được bằng nhiều nỗ lực và cố gắng Tuy nhiên, việc hội nhập cũng có những mặt tích cực và tiêu cực của nó Cùng với sự phát triển mạnh mẽ khi hội nhập nền kinh tế Quốc tế, nước ta còn phải đối mặt với nhiều khó khăn trong việc lựa chọn những giá trị mới vừa phù hợp với truyền thống dân tộc vừa đáp ứng được xu thế phát triển của xã hội hiện đại, nhất là việc lựa chọn hành vi ứng xử trong cuộc sống, trong học tập, công tác và các mối quan hệ xã hội Để thích ứng với sự phát triển của xã hội hiện đại cần có những con người mới – đó là những con người có nhận thức đúng đắn, có quan điểm sống tích cực, biết điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp với xu thế phát triển Vì vậy hành vi ứng xử có văn hóa là vấn đề cần được quan tâm, đòi hỏi chúng ta cần có sự nhìn nhận nghiêm túc và khách quan

Giáo dục Mầm non là bậc học đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân, đây là bậc học góp phần quan trọng vào việc xây dựng nền móng nhân cách cho trẻ Trẻ Mầm non là những “thực thể” đang phát triển, ở giai đoạn này trẻ bắt đầu tham gia vào xã hội loài người và được giáo dục để trở thành những con người có ích cho xã hội Chiến lược giáo dục con người mới trong giai đoạn hiện nay đòi hỏi nâng cao hơn nữa chất lượng giáo dục về mọi mặt Chính vì vậy việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ Mẫu giáo vô cùng quan trọng và cần thiết, nó tạo ra những tiền đề đầu tiên cho sự hình thành nhân cách con người mới – con người Xã hội chủ nghĩa Nếu không được chăm sóc, giáo dục chu đáo trong thời kỳ này thì bước sang giai đoạn sau khó có thể hình thành cho trẻ những nét phẩm chất tâm lý đạo đức bền vững Vì thế, từ lứa tuổi này chúng ta phải chăm lo phát triển toàn diện cho

trẻ, trên cơ sở đó mà từng bước hình thành nhân cách cho trẻ theo xu hướng, yêu cầu mà xã hội mới đặt ra

Trong các hoạt động ở trường Mầm non chúng tôi nhận thấy hoạt động

“Cho trẻ làm quen tác phẩm văn học” là một hoạt động dễ dàng lồng ghép nội dung giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ, bởi vì văn học là một kho tàng nghệ thuật vô cùng phong phú, văn học trẻ em cũng rất đa dạng với những bài thơ, câu chuyện ngộ nghĩnh và hết sức gần gũi với trẻ thơ Dưới sự hướng dẫn của cô giáo, trẻ được mở mang nhận thức về thế giới xung quanh, bồi dưỡng cho trẻ những tình cảm lành mạnh, xác lập cho trẻ một thái độ đúng đắn với các hiện tượng của đời sống xung quanh, hành vi ứng xử giữa con người với con người nên hoạt động “Cho trẻ làm quen tác phẩm văn học”

có ảnh hưởng lớn đến hành vi của trẻ Mầm non

Hiện nay vấn đề giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ tại các trường Mầm non còn rất mờ nhạt và chưa được quan tâm thích đáng, nhất là ở lứa tuổi Mẫu giáo lớn – khi mà trẻ chuẩn bị bước vào trường phổ thông, trẻ cần nhiều kiến thức, kỹ năng trong cách ứng xử để bước vào môi trường mới trẻ có thể dễ dàng thích ứng được Tuy nhiên giáo viên lại chưa chú trọng giáo dục trẻ vấn đề này mà thông qua hoạt động “Cho trẻ làm quen tác phẩm văn học” giáo viên mới chỉ chú trọng tới việc truyền tải nội dung tác phẩm, phát triển ngôn ngữ cho trẻ chứ chưa chú trọng đến việc giáo dục hành vi ứng

xử có văn hóa cho trẻ

Chính vì những lý do trên chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Một số

biện pháp giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ Mẫu giáo l ớn thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học”

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng một số biện pháp nhằm giáo dục hành vi ứng xử văn hóa cho trẻ cho trẻ Mẫu giáo lớn thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học

3 Đối tượng nghiên cứu

Biện pháp giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ Mẫu giáo nhỡ thông qua hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học

4 Giả thuyết khoa học

Nếu sử dụng các biện pháp giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ

Mẫu giáo lớn thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học mà chúng tôi

đề xuất sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục hành vi cho trẻ

5 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1.1 Hệ thống hóa các vấn đề lý luận có liên quan đến đề tài

5.1.2 Tìm hiểu thực trạng:

+ Biểu hiện hành vi ứng xử có văn hóa của trẻ mẫu giáo lớn

+ Nhận thức của giáo viên về việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa thông qua hoạt động “Làm quen tác phẩm văn học”

+ Thực trạng của việc sử dụng các biện pháp giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học

5.1.3 Đề xuất một số biện pháp giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ mẫu giáo lớn thông qua hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học Đồng thời tổ chức thực nghiệm hình thành nhằm xác định tính hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tiến hành nghiên cứu tại một số trường Mầm non trên địa bàn quận Hải Châu – Thành phố Đà Nẵng: Trường Mầm non 19 - 5 quận Hải Châu, trường mầm non Hoa Phượng Đỏ, tại thành phố Đà Nẵng

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Đọc, thu thập và tổng hợp tài liệu lý luận có liên quan để xây dựng cơ

sở lý luận cho đề tài

6.2.Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

b Phương pháp điều tra phiếu (anket)

- Sử dụng phiếu trưng cầu ý kiến đối với giáo viên giảng dạy tại các lớp mẫu giáo lớn tại trường mầm non Hoa Phượng Đỏ

c Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm áp dụng một số biện pháp giáo dục hành vi văn hóa cho trẻ mẫu giáo lớn thông qua tổ chức hoạt động làm quen tác phẩm văn học nhằm đánh giá hiệu quả các biện pháp đã đề xuất

6.3 Phương pháp thống kê toán học

Chúng tôi sử dụng phương pháp này để xử lý số liệu đã thu tập được trong thực tế khi tiến hành nghiên cứu

7 Cấu trúc đề tài

Đề tài gồm 3 phần:

- Phần mở đầu

- Phần nội dung:

+ Chương 1: Cở lý luận của đề tài

+ Chương 2: Khảo sát thực trạng việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ cho trẻ Mẫu giáo lớn trong trường Mầm non

+ Chương 3: Thực nghiệm một số biện pháp giáo dục hành vi ứng xử

có văn hóa cho trẻ Mẫu giáo lớn thông qua hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học

- Phần kết luận

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I: SỞ LÝ LUẬN 1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Tuổi mầm non là giai đoạn kì diệu nhất, không lặp lại trong đời người Chính trong giai đoạn này, bắt đầu hình thành quá trình xã hội hóa, giao tiếp, ứng xử đã trở thành phương tiện cơ bản để hình thành và phát triển nhân cách trẻ Vấn đề hình thành và phát triển hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ em đã được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm

* Các công trình nghiên cứu trên thế giới:

Các công trình nghiên cứu hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ rất đa dạng, dưới nhiều khía cạnh khác nhau

Tác giả M.I.Lixina nghiên cứu vai trò và chức năng của giao tiếp trong

sự phát triển trẻ em, ông cho rằng “Giao tiếp được xem là điều kiện đầu tiên

để phát triển trẻ, là nhân tố quan trọng để hình thành nhân cách, là một trong những dạng hoạt động của con người vươn tới nhận thức và đánh giá bản thân thông qua người khác” Do vậy “Việc hình thành quan hệ giao tiếp tốt của trẻ với mọi người xung quanh là điều kiện cho trẻ bộc lộ khả năng và năng lực của lứa tuổi, tạo tiền đề cho việc phát triển toàn diện nhân cách đứa trẻ”[8, tr17]

Tác giả X.V.Pêcherina nghiên cứu việc hình thành hành vi giao tiếp,

ứng xử có văn hóa cho trẻ, ông cho rằng: “Giao tiếp là cơ sở để hình thành

kinh nghiệm ứng xử và giải quyết các xung đột ở trẻ, tạo điều kiện để củng cố các mối quan hệ, hội nhập cộng đồng”[14, tr33] Theo ông, giáo dục hành vi

ứng xử có văn hóa cho trẻ chỉ đạt hiệu quả mong muốn nếu xác định được nội dung cụ thể, phù hợp với đặc điểm và khả năng của lứa tuổi Do vậy, cần dựa

vào cuộc sống thực của trẻ để xác định nội dung giáo dục: “Cuộc sống của

chính đứa trẻ sẽ chỉ cho nhà giáo dục thấy cần giáo dục trẻ cái gì và lúc nào?”[14, tr34] Phương pháp giáo dục trẻ có hiệu quả là tổ chức các hoạt

động đa dạng và gần gũi như: vui chơi, học tập, lao động, sinh hoạt vệ sinh…trong đó vui chơi là hoạt động chủ đạo ở lứa tuổi mẫu giáo

Tác giả Charles A.S quan tâm đến vấn đề hình thành kĩ năng ứng xử trẻ

nhỏ Theo ông: “Vấn đề quan trọng là tìm kiếm, quan sát và sử dụng các yếu

tố như hoàn cảnh, môi trường, gia đình, các cộng đồng cũng như các đ ặc điểm cơ quan phát âm và trạng thái cơ thể trẻ để luyện tập kĩ năng giao tiếp, ứng xử cho trẻ”[21,tr11]

Xmirnoova coi trọng vấn đề hình thành hành vi có ý thức cho trẻ mẫu

giáo Bà nhấn mạnh rằng “Có thể hình thành hành vi có ý thức cho trẻ trong

giao tiếp thông qua các hoạt động cùng nhau giữa trẻ em– người lớn và trẻ em– trẻ em”.[14,tr33]

* Các công trình nghiên cứu tại Việt Nam

PGS TS Nguyễn Ánh Tuyết trong cuốn “Giáo trình giáo dục hành vi

văn hóa cho trẻ em” có nghiên cứu về nội dung, phương pháp giáo dục hành

vi văn hóa cho trẻ từ 0 – 6 tuổi Trong đó bà đã nêu cụ thể các nội dung và phương pháp giáo dục hành vi văn hóa cho trẻ nhưng thông qua nhiều hoạt động và hình thức khác nhau Ngoài ra bà còn đề cập đến vấn đề giáo dục hành vi văn hóa cho trẻ khuyết tật

Tác giả Ngô Công Hoàn có đề cập đến vấn đề giao tiếp ứng xử của cô giáo với trẻ mầm non, ông nói đến tầm quan trọng của của giao tiếp ứng xử trong cuộc sống và ông phân loại tình huống và có đề cập đến phương pháp chung giải quyết các tình huống xảy ra giữa nhóm trẻ và trẻ với những người xung quanh

Nghiên cứu khía cạnh đặc trưng văn hóa của giao tiếp của người Việt được đề cập đến trong “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam” – NXB Tp Hồ Chí Minh -1996/2006 của GS Trần Ngọc Thêm Trong đó thấy được vai trò và cách sử dụng các phương tiện giao tiếp; các kĩ năng giao tiếp đặc trưng, các nét tính cách biểu lộ qua giao tiếp (tôn trọng người khác, có thiện chí, quan

tâm, rộng lượng, tế nhị, nhân hậu, trung thực, thật thà , nhường nhịn, cư xử lịch sự và khéo léo) những đặc trưng cơ bản văn hóa giao tiếp của người Việt Nam

Ngoài ra, còn có chuyên đề “giáo dục lễ giáo” đã được thử nghiệm từ

năm 1996 đến nay bởi trung tâm nghiên cứu trẻ em trước tuổi học Nhóm

nghiên cứu chuyên đề đã đưa ra nội dung “giáo dục lễ giáo” cho trẻ, một số

định hướng về phương pháp giáo dục chung, những gợi ý về việc tạo ra môi trường giáo dục trẻ

Vấn đề giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ bao hàm nội dung rất rộng Vì vậy, các tác giả chưa có điều kiện tập trung nghiên cứu kĩ quá trình giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ ở từng độ tuổi riêng biệt Như vậy, các công trình nghiên cứu lí luận và thực tiễn trong và ngoài nước đã đề cập đến nhiều khía cạnh của việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa của trẻ như: nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức, điều kiện giáo dục Tuy nhiên, do tính chất phức tạp của vấn đề này nên nội dung, phương pháp giáo dục chưa được xác định cụ thể, rõ ràng ở từng độ tuổi Hơn nữa, nội dung và phương thức thể hiện hành vi giao tiếp có văn hóa không những do thực tiễn cuộc sống và truyền thống văn hóa dân tộc qui định, mà còn không ngừng biến đổi cùng với phát triển của xã hội, đặc biệt là trong giai đoạn hiện nay

Giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ mẫu giáo là vấn đề rộng và phức tạp Đòi hỏi phải đầu tư nhiều về trí tuệ và thời gian Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu các biện pháp giáo dục hành vi ứng

xử có văn hóa cho trẻ 5-6 tuổi thông qua hoạt động cho trẻ làm quen văn học

ở trường mầm non Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần hình thành các cơ sở ban đầu cho nhân cách trẻ, chuẩn bị tốt hơn cho trẻ vào học ở phổ thông

1.2 Khái niệm về hành vi ứng xử văn hóa

1.2.1 Khái niệm hành vi

Thuật ngữ “hành vi” (behavior) được sử dụng nhiều bắt đầu từ đầu thế kỷ XX

và được xem xét từ nhiều quan điểm khác nhau:

Quan điểm của các nhà sinh vật học cho rằng: Hành vi là cách sống

và hoạt động trong môi trường xã hội nhất định dựa trên sự thích nghi của cơ thể và môi trường đó nhằm đảm bảo cho nó được tồn tại.[www.tailieu.vn]

Quan điểm của chủ nghĩa hành vi cho rằng hành vi được thể hiện

không có sự tham gia cơ bản của chủ thể, của nhân cách và nó được biểu thị bằng công thức S -> R (trong đó S là kích thích, R là phản ứng)

Kế thừa kinh nghiệm nghiên cứu về con người trước đây, dựa vào phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, đầu thế kỷ XX các nhà tâm lý học Nga: Blônxki, Luria, Lêônchep, Rubinxtêin…đứng đầu là L.X Vưgốtxki (1896 - 1934) đã nghiên cứu hành vi trong phạm trù Người,

nghĩa là trong Tâm lý học lịch sử Người coi sự phát triển tâm lý của con

Người gắn liền với lịch sử phát triển văn hóa của nhân loại Mỗi thế hệ sau tiếp nhận những gì mà thế hệ trước đã sáng tạo ra và ghi lại trong nền văn hóa (văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể) để đi vào thế giới của con người bằng thành quả của nhân loại được thấm nhuần trong bản thân mình Sự lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội đã hình thành và phát triển tâm lý con người, làm cho mọi hoạt động của con Người không còn là những phản ứng trực tiếp (như ở động vật) mà bao giờ cũng thông qua khâu trung gian là tâm lý, ý thức

khiến cho hoạt động của con người được thực hiện một cách gián tiếp thông qua công cụ trung gian là những thành tựu văn hóa mà con người tiếp nhận được biến thành tâm lý, ý thức riêng nhờ đó con người mới có thể làm chủ hành vi của mình

Hành vi là biểu hiện bên ngoài của hoạt động, được điều chỉnh bởi cấu

trúc tâm lí bên trong của chủ thể, của nhân cách Đây là khái niệm rõ nhất, đầy đủ nhất về quan niệm hành vi

Công thức hành vi: S → X → R (S là kích thích, X là tâm lí, năng lực, ý thức của chủ thể, có chức năng điều khiển, điều chỉnh hành vi, R là phản ứng )

Từ phân tích trên, có thể hiểu “hành vi là cách ứng xử của con người

trong một hoàn cảnh cụ thể nhất định với sự điều khiển, điều chỉnh của tâm

lý, ý thức người đó.” [19,tr8]

1.2.2 Khái niệm ứng xử

Hành vi của con người khi được xem xét trong hoàn cảnh cụ thể người ta

thường dùng khái niệm ứng xử Tuy nhiên khái niệm “ứng xử” hiện nay chưa được xác định cụ thể Hiện nay có khá nhiều quan điểm khác nhau về “ứng

xử”:

Trong tâm lý học, thuật ngữ “ứng xử” đang được hiểu và sử dụng theo

hai hướng:

- Theo nghĩa rộng: Ứng xử là những phản ứng đáp lại đối với thế giới

khách quan (thế giới vật chất bao quanh con người, người khác, kể cả những sản phẩm do con người làm ra.[10,tr3]

- Theo nghĩa hẹp: Ứng xử là những phản ứng thể hiện thái độ của chủ thể

với người khác nảy sinh trong quá trình giao tiếp [10,tr3]

Tác giả Ngô Công Hoàn cho rằng: “Ứng xử là hành vi, phản ứng của

con người nảy sinh trong quá trình giao tiếp do những rung cảm cá nhân kích thích, nhằm lĩnh hội , truyền đạt những tri thức, vốn kinh nghiệm của cá nhân,

xã hội trong những tình huống nhất định”[10,tr3]

Trong tiếng Việt có thể hiểu ứng xử là một từ ghép của hai từ có nghĩa

đơn là “ứng” và “xử” Ứng là phản ứng trả lời trước tác nhân kích thích từ

bên ngoài (ứng biến, ứng đáp, ứng phó) Chữ “ứng” là chỉ phản ứng chung cho cả người và động vật, thậm chí bất kỳ một kích thích nào vào cơ thể sống đều có phản ứng đáp lại Phản ứng tuân theo qui luật sinh học, sự phức tạp của phản ứng là một chuỗi phản xạ kế tiếp nhau tạo thành hành vi bản năng, hành vi “khôn ngoan” Con người về bản chất tự nhiên là “động vật cao nhất trong bậc thang tiến hóa” do đó cái nền, cái gốc phải xuất phát từ những phản ứng tự nhiên để bảo vệ giống loài Nhưng con người là một thực thể xã hội, hành vi phản ứng của con người không chỉ tuân theo qui luật tự nhiên mà còn tuân theo qui luật xã hội Thiên về mặt xã hội trong hành vi phản ứng của con người, người ta thường dùng từ “xử” như đối xử, xử sự, đối nhân xử thế v v

Như vậy khái niệm ứng xử bao hàm cả bản chất tự nhiên và bản chất xã hội của con người Trong đó bản chất tự nhiên (cái bản năng, bẩm sinh vốn có của mỗi người, chủ yếu là đặc điểm hệ thần kinh) là cơ sở nền tảng để hình thành cái xã hội trong hành vi ứng xử của con người Trong quá trình giao tiếp với trẻ Mầm Non phải chú ý đến nền tảng phát triển cơ thể trẻ để dạy trẻ cách ứng xử với thế giới xung quanh theo kiểu người

1.2.3 Khái niệm văn hóa

Hiện nay trên thế giới có khoảng 400 định nghĩa khác nhau về văn hóa, tùy thuộc vào cách tiếp cận khác nhau của từng ngành khoa học xã hội và nhận văn Trong đó văn hóa được Unesco công nhận năm 1982 được hiểu theo hai nghĩa chính như sau:

Theo nghĩa rộng: “Văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt về tinh thần

và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội…”[9,tr7]

Theo nghĩa hẹp: “Văn hóa là tổng thể những hệ thống biểu tượng (kí

hiệu), chi phối cách ứng xử và giao tiếp của mỗi cộng đồng, khiến cộng đồng

ấy có đặc thù riêng Văn hóa bao gồm hệ thống những giá trị để đánh giá một

sự việc, một hiện tượng theo cộng đồng ấy”[9,tr7]

Như vậy, khi nói đến văn hóa là ta nói tới hệ thống các giá trị xã hội, tứ

hệ thống giá trị xã hội người ta xây dựng nên các chuẩn mực xã hội như: luật pháp, đạo đức, thẩm mĩ, phong tục truyền thống, chính trị Tính có giá trị là

cơ sở để phân biệt văn hóa với những hiện tượng phi văn hóa Tính giá trị được duy trì bằng truyền thống văn hóa và để có văn hóa, chúng ta phải tích lũy qua nhiều thế hệ

1.2.4 Khái niệm hành vi ứng xử có văn hóa

Từ những khái niệm trên ta có thể đã định nghĩa về “hành vi ứng xử có

văn hóa” như sau:

“Hành vi ứng xử có văn hóa là những biểu hiện bên ngoài của hoạt động được điều chỉnh bởi cấu trúc tâm lý bên trong của chủ thể có ý thức và chứa đựng những giá trị chuẩn mực được thực hiện theo quy tắc ứng xử của

xã hội, thông qua lời nói và cử chỉ trong các mối quan hệ hàng ngày”

Hành vi ứng xử văn hóa được coi là các giá trị văn hóa dân tộc, đạo đức, thẩm mỹ của mỗi cá nhân được thể hiện thông qua thái độ, hành vi, cử chỉ, lời nói của mỗi cá nhân đó Tuy nhiên hành vi ứng xử văn hóa của mỗi cá nhân là khác nhau, nó được hình thành qua quá trình học tập, rèn luyện và trưởng thành của mỗi cá nhân trong xã hội

Chúng tôi đã sử dụng nội hàm khái niệm “hành vi ứng xử có văn hóa”

trên là công cụ cho việc nghiên cứu lí luận và thực tiễn giáo dục hành vi giao tiếp có văn hóa cho trẻ 5-6 tuổi

1.3 Sự cần thiết của việc giáo dục hành vi văn hóa cho trẻ mầm non

Trong chỉ thị 153/CP của Hội đồng Chính phủ ra ngày 12/8/1966 đã khẳng định “Giáo dục mẫu giáo tốt mở đầu cho một nền giáo dục tốt”[4,tr23]

và đồng thời xác định giáo dục mầm non là bậc giáo dục mở đầu trong hệ

thống giáo dục quốc dân Việt Nam, khâu đầu tiên của quá trình giáo dục thường xuyên cho mọi người

Trẻ lứa tuổi mầm non là thời kỳ mà sự tăng trưởng về cơ thể và phát triển trí tuệ, tình cảm, xã hội diễn ra rất nhanh Có thể nói đây là thời kỳ tăng trưởng và phát triển nhanh nhất so với giai đoạn sau này của cuộc đời con người Lứa tuổi mầm non cũng là thời kỳ mà nhân cách bắt đầu được hình thành, tuy chưa hoàn toàn được định hình nhưng đã có cơ sở tương đối ổn định cho việc tiếp tục phát triển hoàn thiện Các công trình nghiên cứu về tâm

lý học cho thấy những nét tính cách cơ bản trong nhân cách trẻ được hình thành chính trong thời kỳ này và thường ảnh hưởng đến phẩm chất đạo sau

này của trẻ Nhà giáo dục Nga Usinsky đã nói: “Tính tình của con người hình

thành chính trong những năm thơ ấu, cái gì đã khắc sâu cá tính thời đó thì nó

sẽ ăn sâu một cách chặt chẽ như thiên tính thứ hai”[4,tr24] Hay là bà

Crupxkaia có nêu: “Những cảm giác đầu tiên thời thơ ấu để lại dấu vết suốt

đời, cho nên ngay từ buổi đầu ta phải thận trọng trong việc dạy trẻ.”[4,tr24]

Thời kỳ này trẻ rất nhạy cảm với mọi tác động bên ngoài, do đó trong việc giáo dục người lớn có ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển của trẻ Nếu người lớn chăm sóc, giáo dục trẻ một cách chu đáo sẽ có ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển của trẻ và ngược lại, những sai lầm trong giáo dục trẻ thì khó

mà sửa chữa được

Trong quá trình hoạt động giao tiếp với mọi người xung quanh hay với

đồ vật, hành vi của trẻ được thể hiện bằng ngôn ngữ, hành động ra bên ngoài Những hành vi đó mang ý thức đạo đức bên trong được thể hiện ra ngoài bằng

cử chỉ hành động Hành vi có văn hóa không phải bẩm sinh tự nhiên có mà phải trải qua một quá trình giáo dục lâu dài Theo quan điểm của TLH Macxit coi hành vi nói trên là biểu hiện bên ngoài, được điều chỉnh bởi cái trung gian

đó là tâm lí Vậy cái chúng ta quan tâm đó là cái trung gian Khi ý thức chưa hình thành thì giáo dục rất quan trọng, vì khi phản ứng con người chưa được

điều chỉnh, chưa có ý thức cần làm cho môi trường có phản ứng tích cực đối với trẻ vì vai trò của môi trường tích cực rất quan trọng Để có hành vi phải có động cơ bên trong (tính tích cực của chủ thể) và môi trường tác động bên ngoài Muốn trẻ lĩnh hội được hành vi phải tổ chức cho trẻ hoạt động tích cực, đặc biệt là hoạt động mà trẻ thích, trẻ có thể thực hiện để chuyển hành vi cần giáo dục thành hành vi của chính trẻ Để những hành vi của trẻ thể hiện một cách đúng đắn và có văn hóa đứa trẻ cần được sự giáo dục của người lớn, của gia đình và cô giáo trong môi trường gia đình, trường học và xã hội

1.4 Đặc điểm phát triển hành vi ứng xử có văn hóa của trẻ Mẫu giáo lớn 1.4.1 Điều kiện để hình thành hành vi ứng xử có văn hóa

Sự xuất hiện tự ý thức là dấu hiệu đầu tiên và cơ bản nhất để nhận biết nhân cách đã bắt đầu hình thành hay chưa, và cũng từ đây hành vi của trẻ bắt đầu bị chi phối bởi “cái tôi” hay bởi ý thức bản ngã, cũng có thể coi đây là thời điểm hành vi mang tính nhân cách

Ý thức của con người bắt đầu hình thành từ nửa năm thứ hai khi trẻ bắt đầu biết nói(khoảng 18 tháng), còn tự ý thức xuất hiện muộn hơn, ở tuổi lên ba(tức là từ cuối năm thứ hai đến năm thứ ba ) Đến ba tuổi đứa trẻ đã đạt được một số thành tựu phát triển rất quan trọng: biết giao tiếp với người xung quanh bằng ngôn ngữ, biết phương thức sử dụng một số đồ vật quen thuộc, làm được một số công việc tự phục vụ trong sinh hoạt hàng ngày…Nhưng thành tựu quan trọng nhất là hình thành ý thức (mặc dầu mới chỉ là bước khởi đầu) để khẳng định mình là con người riêng biệt – một cá nhân Từ đây đứa trẻ bắt đầu bước vào giai đoạn đầu tiên của quá trình hình thành nhân cách, nhờ đó hành vi của trẻ đạt tới một trình độ khác hẳn về chất so với trước đây:

từ hành vi bột phát chuyển thành hành vi có ý thức – hành vi mang tính nhân cách, đó là điều kiện phát triển hành vi văn hóa ở con người Khi tự ý thức xuất hiện thì hành vi của trẻ ít phụ thuộc vào tình huống cụ thể trước mắt mà

đã có cơ sở để phát triển hành vi bằng lời nói, tức là sự thực hiện hành vi

hướng tới những mục đích được chỉ ra bằng ngôn ngữ Sự chỉ đạo của người lớn tỏ ra ít hiệu nghiệm đối với trẻ lúc này

Như vậy: đứa trẻ lên ba đã có đủ điều kiện để lĩnh hội kinh nghiệm lịch

sử - xã hội được loài người ghi lại trong nền văn hóa dân tộc và nhân loại theo kiểu riêng của nó Đó là điều kiện để hình thành hành vi văn hóa ở trẻ

Sự phát triển hành vi văn hóa được diễn ra trong suốt cả một đời người,

mà 3 năm tiếp theo (từ 3 đến 6 tuổi) là một chặng đường mang tính chất nề tảng được gọi là lứa tuổi mẫu giáo và sự phát triển đó gắn liền với giai đoạn đầu tiên của quá trình hình thành nhân cách Có thể chia chặng đường đó thành ba độ tuổi nhỏ: Mẫu giáo bé từ 3 – 4 tuổi, mẫu giáo nhỡ từ 4 – 5 tuổi, mẫu giáo lớn từ 5 – 6 tuổi

1.4.2 Đặc điểm phát triển hành vi ứng xử có văn hóa của trẻ mẫu giáo lớn (5 - 6 tuổi)

Tuổi mẫu giáo lớn là chặng cuối của toàn bộ lứa tuổi mẫu giáo, nó nối tiếp tất cả những thành tựu đã có trước đây, kể cả mặt tốt cũng như mặt còn non yếu trong hành vi và sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, cùng với những nhân

tố mới xuất hiện, hành vi của trẻ ngày càng trở nên có văn hóa hơn, điều đó thể hiện ở những điểm sau đây:

Thứ nhất là tính hợp lý trong hành vi : Cuối tuổi mẫu giáo tư duy kiểu

trực quan – hình tượng vẫn phát triển mạnh vì đây là cơ sở để phát triển kiểu

tư duy cao hơn – tư duy trừu tượng sau này Tuy vậy trong tư duy của trẻ cũng đã xuất hiện những yếu tố mới của kiểu tư duy đó làm cho suy luận của trẻ có tính hợp lý rõ rệt hơn (tính lôgic) Nhờ đó hành vi của chúng bắt đầu có tính hợp lý Nếu trước đây suy luận của trẻ có tính chất ngây ngô, trẻ giải thích “mưa là do ông trời đái dầm” thì nay trẻ có thể giải thích mưa là do nước ở ao hồ, sông biển gặp nắng bốc hơi lên thành mây, mây gặp hơi lạnh đông lại thành nước rồi rơi xuống mặt đất Trẻ hiểu biết được như vậy là do quá trình được học trên lớp, được thường xuyên quan sát cuộc sống và thiên nhiên, được tìm tòi, khám phá, được người lơn giải thích, dần dần trẻ nắm

được một số quy luật đơn giản của thế giới khách quan giúp khai thông trí tuệ Nhờ vậy trong hành vi của trẻ tính chủ quan ngây thơ giảm đi và tính hợp lý tăng lên rõ rệt Mặt khác qua trò chơi cũng như qua giao tiếp với mọi người trẻ nhận ra mỗi người trong xã hội đều có chức năng, quyền lợi và nghĩa vụ của mình Từ đó trẻ giảm đi đáng kể những hành vi mang tính phi lý như hồi còn bé Ngoài ra những luật lệ, những chuẩn mực xã hội dần dần được trẻ khám phá và thực hiện ít nhiều, trẻ thường chú ý đến luật lệ giao thông, nhiều trẻ có thể nắm được luật đi đường đơn giản và nhận biết được phương án đúng, phương án sai mà trẻ nhìn thấy trên ti vi Như vậy sự khôn lớn của trẻ

là điều kiện thuận lợi để phát triển hành vi văn hóa

Thứ hai: Động cơ xã hội rõ nét và tương đối ổn định

Ở lứa tuổi mẫu giáo nhỡ trẻ đã xuất hiện hệ thống thứ bậc các động cơ, trong đó động cơ xã hội được phát triển nhanh nhất và tương đối lâu bền Giờ đây trẻ thường hay để ý đến cách ứng xử của người lớn với nhau trong cuộc sống hàng ngày, trẻ dễ tiếp nhận những cách ứng xử giữa họ và ghi lại ấn tượng đó trong óc của trẻ Những hành vi đạo đức ấy ngày càng phát triển và

đó chính là nét cơ bản trong hành vi văn hóa Hơn thế nữa, tình cảm thẩm mỹ của trẻ ngày càng rõ nét, trẻ thích nói hay, thích cách ăn mặc đẹp, thích trang trí những vật dụng mà trẻ muốn….Cùng với ý thức đạo đức, thái độ thẩm mỹ

đã giúp cho hành vi của trẻ trở nên có văn hóa hơn Trong điều kiện được giáo dục tốt thì nhân cách trẻ sẽ tốt đẹp với những hành vi văn hóa đáng yêu

đó, làm cơ sở vững chắc cho những bước phát triển tiếp theo

Thứ ba: Sự phát triển ý chí trong hành vi của trẻ

Ý chí xuất hiện ở trẻ mẫu giáo như là sự điều chỉnh có ý thức đối với hành vi Trong điều kiện giáo dục tốt trẻ mẫu giáo đã bắt đầu hình thành khả năng điều khiển hành vi của mình Điều đó thể hiện trước hết là trẻ biết tự kiểm tra hành vi của mình và kiềm chế những ham muốn vô lý Tuy vẫn còn những hành vi bột phát nhưng nhìn chung hành vi của trẻ ngày càng bị ý chí tri phối rõ rệt

Khi thực hiện hành vi mà trẻ không hứng thú, trong trường hợp này đòi hỏi trẻ phải nỗ lực ý chí Càng về cuối tuổi mẫu giáo khả năng này càng biểu hiện rõ rệt, nhưng không phải lúc nào ý chí cũng xuất hiện đúng lúc mà rất cần sự nhắc nhở của người lớn Đối với trẻ người lớn bao giờ cũng là người

cổ vũ trẻ vượt qua trở ngại trong cuộc sống Nhờ ý chí trẻ làm chủ được hành

vi của mình

Thứ tư: Biết đánh giá và tự đánh giá hành vi

Việc trẻ đánh giá hành vi của người khác và của bản thân không phải bây giờ mới xuất hiện nhưng càng về cuối tuổi mẫu giáo việc đó mới thường xuyên và rõ ràng hơn Trẻ thường nhìn nhận hành vi của người khác trong sự

so sánh với nhiều người xung quanh, trẻ thường hay tự so sánh mình với các bạn, so sánh mình trong quá khứ và với hiện tại Trong phần đánh giá đó trẻ

co phần tự kiêu, trẻ hay tự khen mình, cho mình là hơn các bạn Tuy nhiên sự đánh giá của trẻ còn nhiều khiếm khuyết, trẻ thường dựa vào nhận xét của người lớn xung quanh để có một sự đánh giá đúng đắn và công bằng nhất

Đánh giá và tự đánh giá là một nét nói lên sự trưởng thành của trẻ ở cuối tuổi mẫu giáo, nó làm cho hành vi của trẻ mang đậm tính nhân cách

Như vậy có thể nhận định rằng lứa tuổi mẫu giáo là thời kỳ phát triển tất cả những thành tựu trẻ đạt được đều là cơ sở cho sự phát triển nhân cách sau này Những hành vi văn hóa được hình thành ở tuổi này chính là nền tảng cho cả hệ thống hành vi của người ta khi đã trưởng thành mà vai trò giáo dục của người lớn không thể thiếu được

1.5 Nội dung giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ trong trường mầm non

1.5.1 Các nội dung giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ Mẫu giáo lớn

1.5.1.1 Giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ đối với người xung quanh

Hành vi ứng xử có văn hóa là cách ứng xử của mỗi người đối với xung quanh nói chung, nhưng trước hết và cơ bản nhất là đối với mọi người trong

xã hội Kể từ lúc sinh ra cho đến khi lớn lên, mỗi cá nhân đều phải tiếp xúc,

tác động qua lại với những người xung quanh (từ trong gia đình cho đến ngoài

xã hội) bằng cách ứng xử của riêng mình Khi nhập vào mối quan hệ xã hội

đó, mỗi người đều tiếp nhận kinh nghiệm ở những người khác mà hình thành

và phát triển hành vi văn hóa của mình

- Đối với những người trong gia đình:

Giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ trong gia đình có thể coi là một nội dung quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách trẻ Gia đình là

tổ ấm được tạo dưng nên trên cơ sở tình yêu thương đùm bọc lẫn nhau của những người ruột thịt, đó là môi trường văn hóa mà đứa trẻ tiếp xúc đầu tiên khi chào đời Chính trong gia đình hành vi văn hóa của trẻ được hình thành và phát triển một cách tự nhiên mang đậm dấu ấn của môi trường đầu tiên đó

+ Đối với ông bà: giáo dục trẻ phải yêu thương, kính trọng, nói năng phải

thưa gửi lễ phép, không la hét om sòm khi ông bà nghỉ ngơi hay đau ốm và đặc biệt làm một số việc dù nhỏ nhưng có ý nghĩa như: nhổ tóc sâu, lấy nước, mời tăm, quạt mát cho ông bà Nếu ông bà không ở chung nhà thì phải thường

xuyên thăm hỏi, biết dành tặng ông bà những món quà nhỏ của mình…

+ Đối với cha mẹ: Trong gia đình cha mẹ là người gần gũi với con cái

nhất hằng ngày được cha mẹ nâng niu, yêu thương chiều chuộng nhiều đứa trẻ không biết coi trọng mà xem đó như một điều hiển nhiên Vì vậy cần giáo dục trẻ hiểu được tình yêu thương và sự hy sinh của cha mẹ dành cho con cái

từ đó có cách ứng xử tốt đẹp với cha mẹ như: giúp mẹ nhặt rau, quét nhà, lấy sách cho cha, cất cặp cho cha mỗi khi cha đi làm về, không làm phiền khi cha

mẹ đang bận việc

+ Đối với anh em trong gia đình: giáo dục trẻ biết kính trên, nhường

dưới, biết giúp đỡ nhau, biết nghe lời anh chị…Những hành vi thân tình đó chính là hành vi văn hóa được hình thành và phát triển ở trẻ

- Đối với cô giáo và bạn bè

Thời gian trong ngày chủ yếu trẻ ở trường Mầm non, cô giáo và bạn bè

là những người trẻ thường xuyên tiếp xúc vì vậy đây là những người hết sức

gần gũi và thân thiết đối với trẻ Đây là những mối quan hệ rất cần thiết và sẽ theo trẻ trong suốt cuộc đời Vì vậy cần dạy trẻ những hành vi ứng xử phù hợp để trẻ có thể hòa nhập và duy trì những mối quan hệ thiết yếu này

+ Với cô giáo: Giáo dục trẻ biết yêu thương, kính trọng, lễ phép Khi

được cô hỏi phải biết thưa gửi, đi thưa, về chào, nghe lời cô dạy, trung thực , thật thà…

+ Với bạn bè: Giáo dục trẻ phải biết hòa đồng, nhường nhịn, biết giúp

đỡ, san sẻ với bạn bè Khi chơi với bạn không được đánh chửi nhau, không nói tục chửi bậy, không tranh giành đồ chơi, phải trung thực thật thà, biết nhận lỗi khi có lỗi, biết cảm ơn, xin lỗi đúng lúc, đúng chỗ…

1.5.1.2 Giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ đối với đồ dùng, đồ chơi

* Đồ dùng: Là những đồ vật, vật dụng có những chức năng, lợi ích nhất

định phục vụ cho đời sống của con người

* Đồ chơi là những đồ vật được mô phỏng lại từ các đồ dùng và đựơc biến hóa một cách sáng tạo nhằm thỏa mãn nhu cầu vui chơi của trẻ em

Đồ dùng, đồ chơi được con người tạo ra nhờ lao động, bằng sự hao tổn

thần kinh, bắp thịt, bằng mồ hôi và cả nước mắt Hơn nữa, đồ dùng, đồ chơi là người bạn thân thiết và nó có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với cuộc sống của trẻ Vì vậy cần hình thành ở trẻ cách ứng xử thích hợp với chúng Cần dạy trẻ

sử dụng hợp lý đồ chơi trong trò chơi mà trẻ lựa chọn, khi chơi không phá hoại, làm bẩn đồ dùng, đồ chơi, không tranh giành đồ chơi của nhau khi chơi xong cất đồ chơi vào nơi quy định, không vất bừa bãi…

Đây là những hành vi văn hóa cần thiết của một lối sống đẹp Tuy những việc này rất khó khăn đối với trẻ nhưng nếu không được giáo dục từ độ tuổi này thì lớn lên sẽ rất khó hình thành được thói quen và ý thức tốt đẹp này

1.5.1.3.Giáo dục hành vi ứng xử văn hóa cho trẻ đối với thiên nhiên

Thiên nhiên là không chỉ ưu đãi cho con người những cái cần thiết để sống mà nó còn hấp dẫn với chúng ta bởi điều kỳ diệu về nó Thiên nhiên cần

cho đời sống cả thể chất lẫn tinh thần của con người Vì vậy chúng ta cần dẫ dắt trẻ thơ đến với thiên nhiên càng sớm càng tốt và đặc biệt là cần dạy trẻ cách ứng xử có văn hóa đối với thiên nhiên

Để trẻ biết ứng xử có văn hóa đối với thiên nhiên, trước hết cần dạy trẻ gắn bó, hòa mình vào thiên nhiên Người lớn không nên có hành động ngăn cấm, tách trẻ ra khỏi thiên nhiên mà nên khuyến khích trẻ chơi với cát, với nước để giúp trẻ nhận thức được nhiều điều trong thế giới thiên nhiên kỳ diệu

và giúp trẻ có tình cảm gắn bó vơi thiên nhiên

Trong việc giáo dục hành vi văn hóa cho trẻ đối với thiên nhiên, một

vấn đề có tầm quan trọng vào bậc nhất, đó là hình thành ở trẻ hành vi chăm

sóc, bảo vệ thiên nhiên Cần dạy trẻ biết chăm sóc, bảo vệ vật nuôi, cây trồng

như cho gà ăn, tưới nước cho cây…Dù đó là những việc hết sức nhỏ bé nhưng điều quan trọng là để hình thành ở trẻ một nếp sống đẹp với thiên nhiên, vì

thiên nhiên Người lớn nên khuyến khích trẻ chơi các trò chơi “em chăm vườn

cây” hay “người chăn nuôi giỏi” Ngoài việc giáo dục trẻ những hành vi tốt

đối với thiên nhiên người lớn cũng cần phát hiện và ngăn chặn kịp thời những hành vi phá hoại thiên nhiên, dù đó là những hành vi bột phát, vô ý thức của trẻ nhỏ Cao hơn nữa, người lớn cần dạy cho trẻ cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên thông qua các tác phẩm nghệ thuật, gợi ra ở trẻ lòng mong muốn tạo ra cái đẹp từ thiên nhiên

Tóm lại: Việc giáo dục cho trẻ cách ứng xử đối với thiên nhiên là tác

động đến nhận thức, tình cảm, và hành động của trẻ đối với thiên nhiên

1.5.1.4 Giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ đối với bản thân

Giáo dục cách ứng xử đẹp là hình thành hệ thống hành vi văn hóa cho trẻ đối với thế giới bên ngoài có ý nghĩa to lớn trong quá trình hình thành nhân cách Tuy vậy, giáo dục hành vi văn hóa cho trẻ đối với chính bản thân mình lại có một ý nghĩa đặc biệt, đó là việc giúp trẻ nhìn nhận lại bản thân mình, biết nhận ra vị trí, vai trò của mình trong mối quan hệ với mọi người, với thế

giới xung quanh Do đó hệ thống hành vi văn hóa của trẻ không thể thiếu vắng hành vi văn hóa đối với bản thân trẻ trong sinh hoạt hàng ngày

Giáo dục cho trẻ hành vi văn hóa – vệ sinh:

Khi ăn: Dạy trẻ phải biết mời mọi người, mời người lớn tuổi trước rồi

mới đến người nhỏ tuổi hơn, khi ăn không nói chuyện, ho phải bịt miệng quay

đi, không đổ thức ăn bừa bãi, không ăn thức ăn bị rơi xuống đất…

Về mặc: dạy trẻ mặc đúng quần áo của mình, mặc cho ngay ngắn, không để

quần áo xộc xệch, không bôi bẩn, làm ướt quần áo, không tự tiện cơi quần áo…

Vệ sinh thân thể: Đối với trẻ nhỏ, vệ sinh thân thể là là vấn đề thường

xuyên được thực hiện tốt, và những thói quen này cần được hình thành ở trẻ càng sớm càng tốt Người lớn cần dạy trẻ: sau khi ngủ dậy biết đánh răng, rửa mặt, biết đánh răng sau các bữa ăn và trước khi đi ngủ, không dùng tay quệt mũi, không ngồi lê lết bẩn quần áo, rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, biết đại tiểu tiện đúng chỗ

Ngoài ra: ngay từ khi còn nhỏ người lớn cần tập cho trẻ đi, nằm, ngồi

đúng tư thế để trẻ có những tư thế đẹp, đàng hoàng, lịch sự và giúp trẻ cảm thấy tự tin

Tóm lại: Nội dung giáo dục hành vi có văn hóa cho trẻ có rất nhiều,

khó có thể liệt kê ra hết được, những nội dung nêu trên đây là những nội dung

cơ bản và các nhà giáo dục muốn trẻ đạt được Để đạt được mục tiêu giáo dục

đã đề ra, điều quan trọng ở đây là ý thức và cách làm của người lớn, đặc biệt

là tìm cho được những phương pháp thích hợp, sao cho hình thành ở trẻ hệ thống hành vi văn hóa đối với thế giới bên ngoài, nhất là đối với những người trong xã hội và đối với bản thân Đồng thời vẫn bảo đảm cho trẻ một cuộc

sống hồn nhiên vui tươi, bởi “Trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ lại” mà

nhà triết học, nhà văn, nhà giáo dục thế kỷ XVIII J Rútxô đã cảnh báo

1.6 Khái quát về hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học

1.6.1 Khái niệm về hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học

Trẻ trước tuổi đến trường phổ thông có nhu cầu và khả năng hiểu được các tác phẩm ngắn gọn, nội dung không phức tạp, kết cấu, ngôn ngữ dễ hiểu

Tuy vậy do hạn chế của độ tuổi này nên trẻ chưa tự tiếp xúc trực tiếp với tác phẩm văn học (vì trẻ chưa biết chữ), chưa tự hiểu đầy đủ về giá trị nội dung cũng như giá trị nghệ thuật của tác phẩm văn học Việc nắm bắt tác phẩm ở trẻ dường như phụ thuộc vào sự truyền thụ của giáo viên Ở lứa tuổi này người ta chưa thể gọi việc cho trẻ tiếp xúc với tác phẩm văn học là dạy văn cho các em mà gọi là “cho trẻ làm quen với văn học” Từ “làm quen” chỉ ra mức độ tiếp xúc ban đầu của trẻ với văn học Thực chất của việc tiếp xúc này giáo viên sử dụng nghệ thuật đọc, kể diễn cảm để đọc thơ, kể chuyện cho trẻ nghe, giảng giải bằng mọi cách để giúp các em hiểu được nội dung và hình thức của tác phẩm Trên cơ sở đó giáo viên dạy cho trẻ em đọc thuộc diễn cảm bài thơ, kể diễn cảm các câu chuyện hoặc đóng kịch các tác phẩm văn học[11,tr5,tr6]

Theo PGS TS Hà Nguyễn Kim Giang cho rằng: “Hoạt động cho trẻ

làm quen tác phẩm văn học là một quá trình bao gồm quá trình dạy của cô và quá trình học của trẻ, thông qua các tác phẩm văn học và về tác phẩm văn học” [6,tr13]

Giáo trình “phương pháp cho trẻ làm quen văn học” của Th.S Lê Thị

Tấn có định nghĩa về hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm như sau: “Cho trẻ

làm quen với tác phẩm văn học là một quá trình sư phạm, bước đầu nhằm giúp trẻ có những hiểu biết nhất định về văn học nghệ thuật Qua đó góp phần giáo dục tình cảm đạo đức, phát triển những cảm xúc thẩm mỹ và đặc biệt là phát triển ngôn ngữ Hay nói cách khác cho trẻ làm quen tác phẩm văn học là thông qua việc kể chuyện, đọc thơ cho trẻ nghe và dạy trẻ học thuộc lòng thơ, kể lại chuyện dưới nhiều hình thức khác nhau giúp trẻ cảm thụ văn học, yêu thích văn học, nâng cao nhận thức của trẻ về thế giới xung quanh, đồng thời còn giúp trẻ có tâm hồn trong sáng, hồn nhiên vui tươi, nhạy cảm với cái đẹp, có nhu cầu tạo ra cái đẹp, nói năng mạch lạc…góp phần vào việc hình thành nhân cách trẻ”[16,tr4]

Từ những khái niệm trên chúng ta có thể hiểu: Hoạt động cho trẻ làm

quen tác phẩm văn học là một quá trình bao gồm những mối liên hệ giữa dạy

và học, giữa mục đích - nội dung – phương pháp – hình thức tổ chức để trẻ được tiếp xúc với tác phẩm văn học và cảm thụ tác phẩm văn học, góp phần hình thành và phát triển toàn diện nhân cách trẻ

1.6.2 Phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen văn học

1.6.2.1 Các phương pháp tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen văn học

Trong quá trình tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen văn học, cô giáo cần nắm vững các phương pháp giảng dạy, cụ thể là các phương pháp sau:

a Phương pháp đọc kể diễn cảm

Phương pháp đọc kể diễn cảm là cách sử dụng giọng đọc, lời kể có kèm theo điệu bộ, cử chỉ, điệu bộ, nét mặt, ánh mắt để truyền những ý nghĩ, tình cảm, thái độ, tâm trạng của tác giả trong tác phẩm đến với người nghe

b Phương pháp đàm thoại

Đàm thoại là phương pháp giáo viên sử dụng các câu hỏi có mục đích,

có định hướng, có kế hoạch trước để trao đổi với trẻ, giúp trẻ hiểu và cảm nhận tác phẩm một cách sâu sắc và có hệ thống Đồng thời việc đàm thoại trong quá trình đọc thơ, kể chuyện cho trẻ nghe cũng giúp giáo viên nắm được mức độ hiểu bài của trẻ để kịp thới uốn nắn những sai sót của trẻ

c Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan

Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan là phương pháp giảng dạy dùng những vật cụ thể giúp trẻ dễ dàng tiếp thu trong quá trình làm quen văn học

d Phương pháp giảng giải

Phương pháp giảng giải là cách dùng lời giảng để giúp trẻ hiểu tác phẩm đầy đủ và sâu sắc hơn

Tóm lại: Mỗi phương pháp cho trẻ làm quen tác phẩm văn học có những

ưu thế riêng Vì vậy trong quá trình tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen văn

học người giáo viên phải sử dụng hợp lý tất cả các phương pháp để bổ trợ cho nhau tạo nên hiệu quả giáo dục

1.6.2.2 Các hình thức tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen văn học

Hiện nay, việc cho trẻ làm quen tác phẩm văn học cũng như các hoạt động học tập khác ở trường mầm non diễn ra rất linh hoạt theo hai hình thức: trong tiết học và ngoài tiết học

- Trên tiết học: hoạt động cho trẻ làm quen văn học được tiến hành thông

qua tiết học thơ, truyện ở trường Mầm non

- Ngoài tiết học: Trẻ được tiếp xúc với văn học thông qua các hoạt động

đón, trả trẻ, lúc dạo chơi, tham quan, khi trẻ vui chơi, hoạt động góc…

Hoạt động cho trẻ làm quen văn học được cô giáo tổ chức ở mọi lúc mọi nơi: Như hoạt động góc, hoạt động ngoài trời, giờ chờ cơm, hoạt động chiều… không chỉ giúp trẻ thuộc các tác phẩm văn học mà còn giúp trẻ khắc sâu các hình tượng đẹp Các nhà tâm lý học cho rằng hoạt động nghệ thuật như bản năng của trẻ em, vì vậy các nhà giáo dục Mầm non cần thường xuyên tổ chức các hoạt động cho trẻ làm quen văn học, qua đó trẻ được luyện tập, được chơi

và được khắc sâu các hình tượng đẹp, cách ứng xử và lối sống đẹp mà trẻ biết được thông qua các tác phẩm văn học mà trẻ được tiếp xúc

1.7 Ảnh hưởng của việc tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học đối với việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ mẫu giáo lớn

“Tác phẩm văn học là một thông điệp mang tính thẩm mĩ đối với người

tiếp nhận, chính từ đây nó làm thay đổi thái độ, sự nhận thức hoặc chuyển biến tình cảm của người tiếp nhận Thông điệp này phải mới không trùng với một ai khác đã đành, mà cũng không được trùng với những tác phẩm trước và sau đó của chính tác giả” [TS Nguyễn Khắc Sính, Tiếp nhận tác phẩm văn

học, khoa ngữ văn - ĐH Sư Phạm – ĐH Đà Nẵng, tr7]

“Tác phẩm văn học là công trình nghệ thuật ngôn từ, kết quả của tiến trình lao động nghệ thuật (hoạt động sáng tác) của cá nhân nhà văn hoặc kết quả của nỗ lực sáng tác tập thể” [Bách Khoa toàn thư]

Văn học nghệ thuật, đặc biệt là các tác phẩm văn học có vai trò to lớn không gì có thể thay thế được trong việc hình thành và phát triển nhân cách toàn diện cho trẻ Việc cho trẻ em lứa tuổi mầm non làm quen với các tác phẩm văn học từ lâu đã được đặt ra như một nội dung, một phương tiện vô cùng quan trọng trong chương trình giáo dục trẻ Là loại hình nghệ thuật ngôn

từ, văn học có khả năng đi sâu vào lòng người một cách tự nhiên và sâu sắc

Có thể nói ,đó là một trong những phương tiện hữu hiệu nhất để hình thành và phát triển nhân cách cho trẻ em một cách toàn diện Văn học mang lại cho trẻ thơ cái cái đẹp, cái cao quý, cái chân, cái thiện

V.G Bieelinxki đã từng nói: “Một cuốn sách viết cho thiếu nhi là để

giáo dục, mà giáo dục là một sự nghiệp vĩ đại, vì nó quyết định số phận của con người” [7, tr13] Tuy nhiên, cũng không nên cực đoan mà cho rằng sau

khi đọc xong, nghe xong một tác phẩm là ngay lập tức trẻ em có thể trở thành người tốt được Những ảnh hưởng của văn học tới các em là một quá trình bền bỉ, nó tác động một cách từ từ nhưng giáo trị nhân văn của nó có thể tạo nên sức mạnh và ảnh hưởng sâu sắc tới sự hình thành và phát triển nhân cách của các em

Văn học luôn mang đến cho trẻ những hình ảnh đẹp đẽ, tươi sáng, gợi

mở ở các em những cảm xúc thẩm mỹ và hình thành thị hiếu thẩm mỹ Tiếp xúc với tác phẩm văn học là các em được tiếp xúc với cả một thế giới bao la đầy hình ảnh đẹp đẽ, sinh động và hấp dẫn Những hình ảnh này thường rất sinh động, trong trẻo giúp các em cảm nhận được vẻ đẹp của thiên nhiên, khơi gợi ở trẻ lòng tự hào về thiên nhiên tươi đẹp của quê hương, đất nước Từ những cảm xúc này sẽ thúc đẩy trẻ thực hiện những hành vi đẹp như: không ngắt cây bẻ cành, thích hòa mình vào thiên nhiên, bảo vệ thiên tươi đẹp, luôn muốn là đẹp cho cảnh vật xung quanh…

Không chỉ cung cấp cho các em những hình ảnh tươi sáng, đẹp đẽ của thiên nhiên mà văn học còn giáo dục trẻ cách ứng xử với mọi người xung quanh Trước hết là trong văn học đề cập rất nhiều tình cảm gia đình đó là

tình cảm mẹ con, anh em, cha con, ông bà với cháu…Các tác phẩm văn học

đề cập rất nhiều đến tình cảm yêu thương, của mọi người trong gia đình với nhau, cô giảng giải để trẻ cảm nhận được những tình cảm ấy và từ đó giáo dục trẻ những hành vi, cử chỉ đẹp đối với những người thân trong gia đình

Tình cảm với thầy cô, bạn bè, những người lao động, những người có công với đất nước… cũng là một nội dung được nhắc tới nhiều trong văn học dành cho trẻ mẫu giáo lớn Những tình cảm của trẻ xuất hiện khi nghe tác phẩm văn học đã thể hiện rõ sự tác động to lớn của văn học tới tâm hồn trẻ thơ Trẻ

tỏ ra xót xa, thương cảm với những nhân vật rơi vào hoàn cảnh éo le, đồng thời trẻ cũng tỏ ra căm giận và khinh ghét đối với những nhân vật độc ác, những hàng động xấu xa…Như vậy bằng tác phẩm văn học chúng ta có thể giúp các em hiểu được những biểu hiện cụ thể của hành vi tốt, xấu (thái độ, hành động, cách ứng xử) Từ đó giáo dục trẻ các hành vi vừa mang tính chuẩn mực của xã hội vừa mang tính thẩm mỹ trong cách ứng xử

Thế giới đồ vật xung quanh cuộc sống trẻ thơ như cái chổi, tờ lịch, cái bảng, que đan… cũng được phản ánh sinh động và hấp dẫn Trong thế giới thơ, truyện, những đồ vật ấy trở lên gần gũi và đáng yêu vô cùng, cùng với việc tìm hiểu về công dụng của nó trẻ sẽ có tình cảm yêu mến, và từ đó có thái độ tích cực với chúng như: không bôi bẩn, giữ gìn đồ dùng, đồ chơi cẩn thận, cất đúng nơi quy định, xếp gọn gàng…

Không những thế, với những vần thơ, câu chuyện sinh động, và hết sức ngộ nghĩnh như bài thơ “Thỏ bông bị ốm” “Bé ơi” đã đến với trẻ hết sức tự nhiên và thú vị, trẻ sẽ cảm thấy thật sự hứng thú và bị lôi cuốn bởi những vần thơ như vậy, không những thế chúng còn mang ý nghĩa giáo dục hết sức nhẹ nhàng mà thiết thực đó là việc giữ gìn vệ sinh thân thể, các hành vi ăn uống văn minh, văn hóa…

Các tác phẩm văn học không thể tự đến với trẻ mà thông qua hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học tại trường Mầm non Cô giáo là người tổ

chức các hoạt động làm quen văn học cho trẻ Trước hết cô phải là người chọn lựa các tác phẩm văn học phù hợp với mục đích giáo dục, phù hợp với nhận thức của trẻ để đưa vào trong tiết học Thông qua các giờ đọc thơ, kể chuyện, đọc truyện, diễn kịch… kết hợp với các phương pháp giảng dạy như đọc kể diễn cảm, phương pháp trực quan, phương pháp đàm thoại, phương pháp giảng giải đã giúp cô đưa tác phẩm đến với trẻ một cách tự nhiên và đầy hứng thú Trong những giờ học ấy trẻ được nghe thấy những việc làm tốt, được xem hình ảnh về những hành vi tốt, được thực hành trải nghiệm trong trò chơi đóng kịch qua đó giúp trẻ nhập tâm các hành vi tốt đẹp, những tình cảm trìu mến đối với thế giới xung quanh từ đó giúp trẻ có hành vi đúng đắn Ngoài ra, cô còn tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học ở các hoạt động khác Sự kết hợp đan xen này có tác động đến trẻ một cách từ từ nhưng lại rất hiệu quả bởi đôi khi cô dùng những sự việc có thật nên rất gần gũi và dễ tác động đến tâm hồn trẻ thơ Như vậy vai trò của giáo viên trong việc đưa tác phẩm văn học đến với trẻ là một điều rất quan trọng Đây là cả một quá tŕnh lâu dài, bền bỉ nhưng cũng đòi hỏi giáo viên phải luôn chủ động sáng tạo để đổi mới nội dung, hình thức tổ chức và vận dụng phù hợp các phương pháp giáo dục để đưa ý nghĩa giáo dục của các tác phẩm văn học đến với trẻ một cách hứng thú và hiệu quả

Kết luận chương 1:

Hành vi ứng xử có văn hóa là những biểu hiện bên ngoài của hoạt động được điều chỉnh bởi cấu trúc tâm lý bên trong của chủ thể có ý thức và chứa đựng những giá trị chuẩn mực được thực hiện theo quy tắc ứng xử của

xã hội, thông qua lời nói và cử chỉ trong các mối quan hệ hàng ngày”

Hành vi ứng xử văn hóa được coi là các giá trị văn hóa dân tộc, đạo đức, thẩm mỹ của mỗi cá nhân được thể hiện thông qua thái độ, hành vi, cử chỉ, lời nói của mỗi cá nhân đó Tuy nhiên hành vi ứng xử văn hóa của mỗi cá

nhân là khác nhau, nó được hình thành qua quá trình học tập, rèn luyện và trưởng thành của mỗi cá nhân trong xã hội

Các tác phẩm văn học dành cho lứa tuổi mầm non phản ánh đầy đủ các mảng màu sắc của cuộc sống Văn học không chỉ mang lại những kiến thức,

sự hiểu biết và những xúc cảm tươi đẹp về thế giới xung quanh, mà hơn thế nữa đó là những bài học thiết thực, đánh quý và tạo cho trẻ một năng lực cảm nhận cái đẹp, một thái độ để cảm nhận cuộc sống – một phong cách sống Với tầm quan trọng của những hành vi ứng xử có văn hóa đối với nhân cánh trẻ cùng với những ảnh hưởng to lớn của văn học đến tâm hồn trẻ thơ, việc tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học thực sự là công cụ đắc lực cho việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ mẫu giáo lớn

CHƯƠNG II KHẢO SÁT THỰC TRẠNG VIỆC GIÁO DỤC HÀNH VI ỨNG XỬ CÓ VĂN HÓA CHO TRẺ MẪU GIÁO LỚN THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG CHO TRẺ LÀM QUEN TÁC PHẨM VĂN HỌC TẠI TRƯỜNG MẦM NON

2.1 Mục đích khảo sát

Mục đích khảo sát của chúng tôi nhằm tìm hiểu:

- Biểu hiện hành vi ứng xử có văn hóa của trẻ mẫu giáo lớn

- Nhận thức của giáo viên về việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ thông qua hoạt động “Làm quen tác phẩm văn học”

- Thực trạng của việc sử dụng các biện pháp giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học

2.2 Địa bàn khảo sát

Chúng tôi tiến hành khảo sát trên hai trường mầm non tại địa bàn quận Hải Châu, thành phố Đà Nẵng Sau đây là một vài nét khái quát về địa bàn khảo sát

a Trường mầm non Hoa Phượng Đỏ

Trường mầm non Hoa Phượng Đỏ nằm tại địa chỉ: K85/12 Trần Bình

Trọng - Phường Hải Châu II - Quận Hải Châu - TP.Đà Nẵng

Trường mầm non Hoa Phượng Đỏ, một trường công lập được thành lập từ năm 1975 và đến nay đã tròn 35 tuổi, trường có tổng diện tích 1906,17 m2 với

15 nhóm lớp Trường luôn được các cấp ban ngành quan tâm giúp đỡ về mọi mặt như cơ sở vật chất, các trang thiết bị hiện đại trong nhà trường

Với đội ngũ cán bộ giáo viên, nhân viên trẻ trung, đầy nhiệt huyết luôn luôn

nổ lực phấn đấu và hoàn thành tốt những nhiệm vụ dược giao là một thế mạnh khó có trường mầm non nào có thể có được Tổng số cán bộ giáo viên, nhân viên trong trường: 52 người, trong đó giáo viên 35 người, nhân viên 15

- Trình độ chuyên môn: ĐH và CĐ: 35 người

* Về quy mô nhóm lớp: Gồm 3 nhóm trẻ và 12 lớp MG.( Trong đó có 4 lớp

MGB, 4 lớp MGN, 4 lớp MGL) với tổng số trẻ là 555 cháu

b Trường mầm non 19 – 5

Trường mầm non 19 – 5 là một trường mầm non trọng điểm trên địa bàn quận Hải Châu thành phố Đà Nẵng Trường đạt danh hiệu trường mầm non chuẩn quốc gia năm 2005 và chuẩn quốc gia mức độ 1 năm học 2007 – 2008

- Tổng số học sinh là 455 cháu, trong đó:

+ Nhà trẻ có 80 cháu

+ Mẫu giáo có 365 cháu

- Trường có 14 nhóm, lớp, trong đó co 3 nhóm nhà trẻ và 11 lớp mẫu giáo

- Tổng số cán bộ, giáo viên, nhân viên trong trường là 50 người, trong đó:

+ Ban giám hiệu: 3 người

+ Giáo viên 31 người

+ Nhân viên: 16 người

b Phương pháp điều tra phiếu (anket)

- Sử dụng phiếu trưng cầu ý kiến đối với giáo viên giảng dạy tại các lớp mẫu giáo lớn tại trường mầm non Hoa Phượng Đỏ

d Phương pháp đàm thoại

- Trao đổi với giáo viên về việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho

trẻ trong hoạt động làm quen văn học, đặt câu hỏi cho trẻ trả lời nhằm tìm hiểu nhận thức của trẻ về hành vi ứng xử có văn hóa

2.4 Tiêu chí và thang đánh giá

Để đánh giá hành vi ứng xử có văn hóa của trẻ Mẫu giáo lớn chúng tôi đánh giá trẻ qua các hành vi sau:

- Hành vi đối với người lớn (ông bà, cha mẹ, cô giáo…): lễ phép, vâng lời, hành vi chào hỏi, xin lỗi, cảm ơn

- Hành vi đối với bạn bè: cảm ơn, xin lỗi, chia sẻ, giúp đỡ

- Hành vi quý trọng, bảo vệ thiên nhiên

- Hành vi giữ gìn đồ dùng, đồ chơi

- Hành vi giữ gìn vệ sinh thân thể

- Hành vi ứng xử nơi công cộng: giữ gìn vệ sinh chung, tuân thủ những quy định nơi công cộng…

Để đánh giá những hành vi xử có văn hóa nói trên chúng tôi dựa vào những tiêu chí sau:

Bảng 5: Tiêu chí đánh giá hành vi ứng xử có văn hóa của trẻ mẫu giáo lớn

Bảng tiêu chí đánh giá việc thực hiện hành vi

1

Tính tự giác của

hành vi

Trẻ thực hiện hành vi ứng xử có văn hóa trong mọi tình huống mà không cần người lớn nhắc nhở hoặc yêu cầu

1 điểm

Trên cơ sở các tiêu chí nêu trên, chúng tôi xây dựng thang đánh giá như sau:

Mức độ 1: Loại tốt khi trẻ đạt từ 7 – 10 điểm

*Về nhận thức

- Trẻ biết các hành vi ứng xử có văn hóa

- Biết rõ yêu cầu đối với chuẩn mực hành vi

- Hiểu ý nghĩa của hành vi

*Về thực hiện

- Tự giác thực hiện hành vi ứng xử có văn hóa trong mọi tình huống

- Thực hiện đúng các yêu cầu đối với chuẩn mực hành vi

- Thể hiện thái độ phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp, ứng xử

Mức độ 2: Loại trung bình khi trẻ đạt 5 - 7 điểm

*Về nhận thức

- Trẻ biết các hành vi ứng xử có văn hóa nhưng đôi khi vẫn cần có sự nhắc nhở của cô và các bạn

- Biết các yêu cầu đối với chuẩn mực các hành vi quen thuộc

- Chưa hiểu rõ ý nghĩa hành vi, trẻ chỉ hiểu được ý nghĩa của một số hành vi quen thuộc

*Về thực hiện

- Tự giác thực hiện hành vi chỉ trong một số tình huống quen thuộc

- Thực hiện đúng các yêu cầu đối với chuẩn mực của một số hành vi quen thuộc

- Có thể hiện thái độ đối với hoàn cảnh giao tiếp nhưng đôi khi còn chưa phù hợp

Mức độ 3: Loại yếu khi trẻ đạt từ 4 điểm trở xuống

*Về nhận thức

- Trẻ chỉ biết một số hành vi quen thuộc đơn giản

- Trẻ chưa nêu được yêu cầu đối với chuẩn mực hành vi, hoặc trẻ có biết nhưng không phù hợp

- Trẻ chưa hiểu được ý nghĩa của hành vi

*Về thực hiện

- Trẻ chưa tự giác thực hiện hành vi mà luôn cần có sự nhắc nhở của cô

và các bạn

- Trẻ chỉ thực hiện được những hành vi đơn giản

- Trẻ thể hiện thái độ trong cách ứng xử chưa phù hợp

xử có văn hóa cho trẻ mầm non thông qua hoạt động cho trẻ làm quen văn

học Trên cơ sở điều tra chúng tôi đã thu thập thông tin và tổng hợp được kết quả như sau:

- Có 21/25 (84%) giáo viên tham gia trưng cầu ý kiến cho rằng việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ mẫu giáo lớn có vai trò rất quan trọng, 4/25 (14% ) số phiếu cho rằng việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ có vai trò quan trọng, các đáp án còn lại không có phiếu chọn

- Câu hỏi: “Theo chị những nội dung giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa

nào là phù hợp và cần thiết để giáo dục cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi Xin vui

lòng đánh giá mức độ sử dụng các nội dung để giáo dục cho trẻ” 100% số

giáo viên lựa chọn tất cả các nội dung giáo dục được đưa ra, còn việc đánh giá

mức độ sử dụng các nội dung thì chúng tôi thu được kết quả như sau:

Bảng 1: Đánh giá mức độ sử dụng các nội dung giáo dục hành vi ứng xử có

văn hóa cho trẻ mẫu giáo lớn

Mức độ sử dụng Thường

xuyên

Thỉnh thoảng

Hiếm khi

1 Giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa

cho trẻ đối với người xung quanh

25 (100%)

0 (0%)

0 (0%)

2 Giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa

cho trẻ đối với đồ dùng, đồ chơi

16 (64%)

9 (36%)

0 (0%)

3 Giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa

cho trẻ đối với thiên nhiên

14 (56%)

9 (36%)

1 (4%)

4 Giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa

cho trẻ đối với bản thân

24 (96%)

0 (0%)

1 (4%)

- Câu hỏi: “Theo chị trong các hoạt động sau đây hoạt động nào đem lại

hiệu quả cao nhất trong việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ?”

+ Có 12/25 (48%) giáo viên cho rằng hoạt động vui chơi tự do đem lại hiệu quả cao nhất trong việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ + 10/25 (40%) giáo viên cho rằng hoạt động vui chơi tự do đem lại hiệu quả cao nhất trong việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ

+ 3/25 (12%) giáo viên cho rằng hoạt động vui chơi tự do đem lại hiệu quả cao nhất trong việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ

+ 0 phiếu chọn hoạt động ngoài trời

- Với câu hỏi: “Trong hoạt động học có chủ đích, theo chị hoạt động học có

chủ đích nào chiếm ưu thế trong việc tích hợp nội dung giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ?”

+ Có 20/25 (80%) giáo viên cho rằng hoạt động cho trẻ làm quen văn học chiếm ưu thế trong việc tích hợp nội dung giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ

+ Có 5/ 25 (20%) giáo viên cho rằng hoạt động cho trẻ làm quen môi trường xung quanh chiếm ưu thế trong việc tích hợp nội dung giáo dục hành

vi ứng xử có văn hóa cho trẻ

+ Các đáp án còn lại có 0 phiếu chọn

- Với câu hỏi: “Theo chị việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ

thông qua hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học là:”

+ Có 21/25 (84%) giáo viên tham gia trưng cầu ý kiến cho rằng việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ thông qua hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học là rất cần thiết

+ Có 4/25 (16%) giáo viên tham gia trưng cầu ý kiến cho rằng việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ thông qua hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học là cần thiết

+ Có 0 phiếu chọn đáp án “không cần thiết”

- Với câu hỏi: “Khi tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học

chị quan tâm tới vấn đề nào? (Chọn một hoặc nhiều ý kiến dưới đây)”

A Cung cấp kiến thức cho trẻ

B Sử dụng đồ dùng dạy học sao cho hiệu quả

C Giáo dục trẻ thông qua nội dung bài học

D Lồng ghép nội dung giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ thông qua tác phẩm

E Tất cả các ý kiến trên

100% giáo viên chọn đáp án “tất cả các ý kiến trên”, nhưng trên thực tế việc tìm hiểu và quan sát tại trường thì khi tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen văn học các giáo viên chưa đáp ứng được những yêu cầu đề ra: đồ dùng học tập sơ sài, tiết dạy chưa thực hiện theo đúng phương pháp,hình thức tổ chức không tạo được sự hứng thú cho trẻ, giáo viên chưa chú trọng đến việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ

Nhận xét:

Với kết quả thu được khi trưng cầu ý kiến giáo viên thì tất cả đều đánh giá cao tầm quan trọng của việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ mẫu giáo lớn thông qua hoạt động cho trẻ làm quen văn học Các giáo viên đều nhận thấy rằng giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ góp một phần không nhỏ vào việc rèn luyện những thói quen, hành vi, cử chỉ chuẩn mực và mang tính thẩm mỹ, góp phần hình thành phong cách sống cho trẻ, phong cách tự tin,lịch sự, nếp sống văn minh, văn hóa Ngoài ra các giáo viên còn nhận thấy sự ảnh hưởng của các tác phẩm văn học đến hành vi ứng xử có văn hóa của trẻ mẫu giáo lớn Tuy nhiên, thực tế tại các cơ sở mầm non chúng tôi nhận thấy rằng việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ mẫu giáo lớn chưa được quan tâm, hoạt động có chủ đích không được tiến hành thường xuyên hoặc tiến hành sơ sài Từ đó chúng ta có thể nhận thấy một thực tế là: tuy việc giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ mẫu giáo lớn thông qua

hoạt động cho trẻ làm quen văn học là điều rất cần thiết nhưng tại các trường mầm non chưa mang lại hiệu quả, còn nhiều hạn chế và gặp nhiều khó khăn khi tiến hành Như vậy trẻ mầm non thật sự chưa có một môi trường hoàn hảo dành cho việc giáo dục và rèn luyện những hành vi văn hóa – hành vi góp phần hình thành phong cách sống, hình thành những phẩm chất đầu tiên của nhân cách

2.5.2 Thực trạng của việc sử dụng các biện pháp giáo dục hành vi ứng xử

có văn hóa thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học

Khảo sát qua phiếu trưng cầu:

Qua phiếu trưng cầu ý kiến chúng tôi đã thu được kết quả như sau:

Bảng 2: Bảng tổng hợp ý kiến của giáo viên về các biện pháp giáo d ục hành

vi ứng xử có văn hóa của trẻ thông qua hoạt động cho trẻ làm quen văn học

Mức độ sử dụng Thường

xuyên

Thỉnh thoảng

Không bao giờ

1 Cho trẻ tự sáng tác câu chuyện dựa nội

dung tranh

16 (64%)

9 (36%)

0

2 Lồng ghép văn học vào các tiết học

khác

19 (76%)

6 (24%)

0

3 Sưu tầm các tác phẩm văn học có nội

dung giáo dục hành vi ứng xử có văn

hóa phù hợp để vào góc thư viện của

4 Tuyên truyền, phối hợp với phụ huynh

giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho

trẻ thông qua các tác phẩm văn học

25 100%

0%

20 80%

5 20%

Từ bảng thống kê trên chúng tôi nhận thấy rằng các 2 biện pháp được giáo viên thường xuyên sử dụng nhất để giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ Tổng kết số liệu cho thấy sự lựa chọn của giáo viên tập trung cao nhất

ở biện pháp “Tuyên truyền, phối hợp với phụ huynh giáo dục hành vi ứng xử

có văn hóa cho trẻ thông qua các tác phẩm văn học.” với 25/25 phiếu

(100%) Thứ hai là biện pháp “Sưu tầm các tác phẩm văn học có nội dung

giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa phù hợp để vào góc thư viện của lớp”

với số phiếu là 21/25, tương đương với 84% Đứng thứ 3 là biện pháp “Lồng

ghép văn học vào các tiết học khác” với số phiếu là 19/25 tương đương với

76% Và đứng thứ 4 là biện pháp “Cho trẻ tự sáng tác câu chuyện dựa nội

dung tranh” với số phiếu là 16/25 tương đương 64% Thỉnh thoảng được giáo

viên sử dụng các biện pháp giaops dục khác để giáo dục trẻ

Quan sát tiết dạy của giáo viên

Được sự giúp đỡ, tạo điều kiện của Ban giám hiệu trường mầm non Hoa Phượng Đỏ và các giáo viên chủ nhiệm lớp lớn tại trường, chúng tôi được dự các hoạt động giáo dục sau:

1 Hoạt động kể chuyện: “Món quà của cô giáo”

2 Hoạt động kể chuyện: “Quả bầu tiên”

3 Dạy trẻ đọc thuộc thơ: “Hoa kết trái”

4 Dạy trẻ đọc thơ: “Hạt gạo làng ta”

Kết quả quan sát giờ dạy của giáo viên tương đối thống nhất với kết quả phiếu trưng cầu ý kiến và phân tích giáo án Tuy nhiên các biện pháp sử dụng trong các tiết dạy còn rất mờ nhạt và mang tính chất gượng ép, do vậy chưa thực sự gây hứng thú cho trẻ, vì vậy hiệu quả giáo dục chưa cao Từ kết quả phân tích

kế hoạch tổ chức hoạt động cho thấy, những biện pháp được sử dụng để giáo dục hành vi ứng xử có văn hóa cho trẻ mẫu giáo lớn thông qua hoạt động cho trẻ làm quen văn học còn hạn chế Điều này cho thấy giáo viên chưa thực sự quan tâm đến yếu tố này trong quá trình giảng dạy

2.5.3 Thực trạng biểu hiện hành vi ứng xử có văn hóa của trẻ mẫu giáo lớn

Để thực hiện đánh giá nhận thức của trẻ về hành vi ứng xử có văn hóa chúng tôi đã đặt câu hỏi cho trẻ trả lời Các câu hỏi như sau:

- Khi được người lớn cho quà con phải làm gì? Và làm như thế nào? (Cô yêu cầu trẻ diễn tả bằng hành động)

- Trong giờ chơi cô giáo cho con chơi với rất nhiều đồ chơi, khi giờ chơi đã hết con phải làm gì? Vì sao?

- Bố mẹ đưa con đi chơi công viên, ở công viên có rất nhiều hoa đẹp con có hái hoa không? Vì sao?

- Trước khi ăn cơm con phải làm ǵ? V́ sao?

Để đánh giá việc thực hiện hành vi của trẻ chúng tôi tạo một vài tình huống sau:

- Quan sát hành vi cảm ơn của trẻ trong các giờ ăn khi cô đưa cơm cho trẻ Quan sát và ghi lại kết quả

- Giờ chơi tự do, chúng tôi cho trẻ chơi rất nhiều đồ chơi mà trẻ ưa thích Kết thúc giờ chơi cô chỉ nhắc trẻ đã hết giờ chơi, cô không nhở trẻ thu dọn đồ chơi và quan sát biểu hiện của trẻ

- Giờ hoạt động ngoài trời trẻ chơi rất sôi nổi, hầu hết trẻ đều toát mồ hôi Khi hết giờ cô chỉ nhắc nhở trẻ đã hết giờ chơi Quan sát xem có bao nhiêu trẻ

tự giác rửa tay và ghi lại

Qua quan sát các hoạt động trong sinh hoạt hàng ngày của trẻ và các tình huống do chúng tôi tổ chức kết quả thu được như sau:

Bảng 6: Kết quả điều tra biểu hiện hành vi ứng xử có văn hóa ở trẻ mẫu giáo lớn