Nhân vật nữ trong truyện cổ tích thần kỳ người việt

Mang trong mình những giá trị tinh thần, những thông điệp về cuộc sống to lớn, truyện cổ tích thần kỳ đã gửi gắm những giá trị ấy qua những triết lý sâu sắc cũng như qua những hình tượng

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian vừa qua nhờ sự quan tâm, giúp

đỡ tận tình của quý thầy cô, những người thân trong gia đình và bạn bè mà tôi đã hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

Tôi xin dành lời cám ơn chân thành đến các Thầy

Cô giáo trong khoa Ngữ văn - Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng, đặc biệt là thầy giáo, Tiến sĩ Lê Đức Luận – người đã trực tiếp hướng dẫn tôi trong quá trình thực hiện khóa luận

Đà Nẵng, ngày 10 tháng 5 năm 2012

Sinh Viên Phạm Thị Thủy

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Lê Đức Luận và chưa từng công bố trong bất cứ công trình nào khác

Tôi xin chịu mọi trách nhiệm về nội dung khoa học của công trình này

Đà Nẵng, ngày 10 tháng 5 năm 2012

Sinh viên

Phạm Thị Thủy

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài .1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

3.1 Đối tượng nghiên cứu 4

3.2 Phạm vi nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu 4

5 Bố cục luận văn 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KỲ VÀ NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH 6

1.1 Khái quát về truyện cổ tích 6

1.1.1 Quan niệm về truyện cổ tích 6

1.1.2 Phân loại truyện cổ tích 8

1.2 Khái quát về truyện cổ tích thần kỳ 9

1.2.1 Nhận diện cổ tích thần kỳ 9

1.2.2 Nội dung phản ánh 13

1.3 Nhân vật nữ trong truyện cổ tích 16

1.3.1 Vai trò của nhân vật nữ trong truyện cổ tích 16

1.3.2 Số phận bất hạnh của những người phụ nữ 18

1.3.3 Những bài học triết lý đạo đức và ước mơ, khát vọng của người phụ nữ 19

CHƯƠNG 2: CÁC KIỂU NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KỲ 22

2.1 Các kiểu nhân vật nữ trong truyện cổ tích thần kỳ 22

2.1.1 Nhân vật chính diện 22

2.1.1.1 Nhận vật nữ mồ côi 22

2.1.1.2 Nhân vật nữ đức hạnh, thủy chung 26

2.1.2.1 Nhân vật người dì ghẻ 34

2.1.2.2 Nhân vật người vợ phụ bạc 38

2.2 Nhân vật nữ xét trên bình diện các mối quan hệ 40

2.2.1 Nhân vật nữ trên bình diện các mối quan hệ gia đình 40

2.2.1.1 Mối quan hệ cha mẹ con cái 40

2.2.1.2 Mối quan hệ chị em 44

2.2.1.3 Mối quan hệ vợ chồng 46

2.2.2 Nhân vật nữ trên bình diện các mối quan hệ xã hội 49

2.2.2.1 Mối quan hệ bạn bè 49

2.2.2.2 Mối quan hệ với các tầng lớp xã hội 50

CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KỲ 53

3.1 Đặc điểm thi pháp xây dựng nhân vật truyện cổ tích 53

3.1.1 Nhân vật cổ tích thần kỳ 53

3.1.2 Nhân vật cổ tích hoang đường 55

3.1.3 Nhân vật cổ tích hóa thân 57

3.2 Thi pháp xây dựng môtip nhân vật 59

3.3 Các biện pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật 63

3.3.1 Nghệ thuật biến hình 63

3.3.2 Nghệ thuật khái quát hóa, lý tưởng hóa, phiếm chỉ hóa 68

KẾT LUẬN 71

TÀI LIỆU THAM KHẢO 73

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Có thể nói, truyện cổ tích là thể loại có khả năng kết nối chúng ta với những di sản văn hóa của quá khứ một cách ưu việt Bởi lẽ, nó có khả năng lưu giữ những tinh hoa truyền thống và bức tranh tín ngưỡng từ thời xa xưa cũng như giúp cho chúng ta phát hiện ra những giá trị nhân văn, nhân bản của con người

Trong dòng chảy của văn học dân gian Việt Nam, truyện cổ tích được xem là thể loại khá phức tạp và được nhiều sự quan tâm, nghiên cứu của các soạn giả Đối với một thể loại sáng tác dân gian vô cùng phong phú về số lượng, đa dạng phức tạp

về nội dung và có một lịch sử phát triển dài lâu như truyện cổ tích thì việc nhận thức không hề đơn giản Truyện cổ tích Việt Nam rất đa dạng và phong phú với nhiều tiểu loại khác nhau, trong số đó truyện cổ tích thần kỳ được xem là “tiểu loại

có số lượng nhiều nhất, có giá trị nghệ thuật cao nhất trong bộ phận truyện dân gian

của mọi dân tộc.” [4, tr 78] Đã từ lâu, những câu chuyện về Sự tích trầu cau, Tấm

Cám, Cây tre trăm đốt, chuyện nàng Tô Thị hóa đá chờ chồng, chuyện anh chồng

tội nghiệp trong Ai mua hành tôi đã trở nên quen thuộc với hầu hết người dân

Việt Mang trong mình những giá trị tinh thần, những thông điệp về cuộc sống to lớn, truyện cổ tích thần kỳ đã gửi gắm những giá trị ấy qua những triết lý sâu sắc cũng như qua những hình tượng nhân vật trong các mối quan hệ xã hội Chính vì điều này đã mang lại sức hấp dẫn và độc đáo của cổ tích thần kỳ

Tính chất độc đáo của truyện cổ tích thần kỳ được thể hiện ở nhiều phương diện, trong đó phải kể đến ở thành phần nhân vật Số lượng và thành phần nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ khá đông đảo, đa dạng và vô cùng phức tạp Việc tìm hiểu đề tài nhân vật nữ trong truyện cổ tích thần kỳ góp phần làm nổi bật bức tranh chung về nhân vật, một bộ phận hết sức quan trọng trong việc phát triển cốt truyện cũng như thể hiện chủ đề của truyện cổ tích

Do đó, trên cơ sở nghiên cứu tài liệu của những người nghiên cứu đi trước,

chúng tôi muốn tìm hiểu, nghiên cứu rõ thêm về đề tài Nhân vật nữ trong truyện

cổ tích thần kỳ người Việt để có thêm một hướng tiếp cận mới, một cái nhìn sâu

sắc hơn về vấn đề Đó là lý do chúng tôi chọn đề tài này cho khóa luận nghiên cứu của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Từ những năm cuối thập niên 50 của thế kỷ trước, ở nước ta, truyện kể dân gian đã được nhìn nhận như một thể loại chuyên biệt và càng được coi trọng Quá trình nghiên cứu sưu tầm truyện kể dân gian đã có những kết quả khả quan với một loạt công trình có tầm cỡ đánh dấu một bước phát triển lớn Đáng chú ý nhất là công trình tuyển chọn, sưu tầm truyện kể mang tính chất khởi đầu và khái quát như

công trình: Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam ( 5 tập) do Nguyễn Đổng Chi sưu tầm, biên soạn Có thể kể đến những công trình chuyên khảo tiêu biểu như: Nghiên cứu

truyện cổ tích nói chung và truyện cổ tích Việt Nam, Nhận định tổng quát về kho tàng truyện cổ tích Việt Nam trong công trình Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam

(1958 – 1982) của Nguyễn Đổng Chi

Chuyên luận Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ tích qua truyện Tấ m

Cám của Đinh Gia Khánh xuất bản năm 1968 là công trình nghiên cứu có tính chất

toàn diện, đề cập đến hầu hết các vấn đề chính trong truyện cổ tích Tấm Cám Trong chuyên luận Truyện cổ tích dưới các mắt nhà khoa học, Giáo sư Chu Xuân Diên đã

tập hợp, phân tích những bài nghiên cứu của nhiều tác giả Đây được xem là một công trình tổng kết các trào lưu nghiên cứu truyện cổ tích của các nhà Folklore thế giới và Việt Nam nhằm khẳng định và hướng tới một cái nhìn toàn diện về lịch sử nghiên cứu và phân loại thể loại này Các vấn đề về truyện cổ tích cũng đã được khái quát trong chuyên luận Các công trình nghiên cứu này bước đầu ít nhiều đã đề cập đến truyện cổ tích với những kiểu nhân vật, kiểu mô típ, chủ đề, thể loại

Việc nghiên cứu tiến trình phát triển của văn học dân gian Việt Nam trên thực

tế đã được xúc tiến thông qua việc xây dựng những bộ giáo trình về văn học dân gian Một số giáo trình đại học và một số công trình nghiên cứu về truyện cổ tích nói chung và truyện cổ tích thần kỳ nói riêng của các tác giả: Đinh Gia Khánh, Cao Huy Đỉnh, Đỗ Bình Trị, Phan Đăng Nhật, Võ Quang Nhơn, Chu Xuân Diên, Lê Chí

Quế, Nguyễn Đổng Chi, Hoàng Tiến Tựu, Tăng Kim Ngân đã giúp ích rất nhiều trong việc nghiên cứu tìm hiểu đề tài của chúng tôi

Bộ giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam - Văn học dân gian của Đinh Gia

Khánh và Chu Xuân Diên ( 1972 – 1973) đã nêu lên được đặc điểm của thể loại truyện cổ tích thông qua việc so sánh truyện thần thoại với truyện cổ tích Qua nghiên cứu, soạn giả đã quan niệm không có thể loại truyền thuyết và coi truyền

thuyết như là một loại truyện cổ tích lịch sử Đó là một quan niệm của soạn giả về

truyện cổ tích trong mối quan hệ với các thể loại khác của truyện kể dân gian

Trong Nghiên cứu tiến trình lịch sử Văn học dân gian Việt Nam (1978) của Đỗ

Bình Trị đã đề cập đến cả một dòng chảy của văn học dân gian Việt Nam trong tiến trình lịch sử và ông còn tiếp tục phát triển rõ thêm quan điểm về phân loại về truyện

kể dân gian Ông chỉ ra truyện kể dân gian bao gồm các thể loại (thần thoại và sử thi anh hùng, truyền thuyết lịch sử, truyện cổ tích, truyện Ngụ ngôn, truyện cười dân gian )

Nói về vấn đề yếu tố thần kỳ trong truyện cổ tích, trong giáo trình Lịch sử văn

học Việt Nam, tập 1, chương IV, Nông Quốc Chấn và Phan Đăng Nhật đã chú ý

nhiều đến các yếu tố thần kỳ (sự hóa thân của các nhân vật, vật thiêng biến hóa ) của truyện cổ tích các dân tộc và cho rằng truyện cổ tích dùng những hình ảnh nghệ thuật thần kỳ làm phương tiện để dẫn đến kết cục có ý nghĩa nhân đạo cao cả: sự chiến thắng của cái thiện Bên cạnh việc cung cấp cho bạn đọc thấy rõ được sự phong phú, đa dạng của các loại nhân vật, mô típ, kiểu truyện của nhiều dân tộc khác nhau, các tác giả còn đề cập đến cách nhìn nhận và phản ánh cuộc sống hiện thực của từng dân tộc

Cùng quan điểm như trên, tác giả Lê Chí Quế trong cuốn Văn học dân gian

Việt Nam (phần truyện cổ tích), cũng nhấn mạnh vai trò của yếu tố thần kỳ Theo Lê

Chí Quế, trong truyện cổ tích thần kỳ, yếu tố này chi phối mọi hành động của cốt truyện còn trong truyện cổ tích thế sự, yếu tố này nhạt dần và mất dần lối kết thúc

có hậu Nó chỉ có ý nghĩa tô đậm cho một yếu tố nào đó trong kết cấu mà thôi

Công trình Cổ tích thần kỳ người Việt, đặc điểm, cấu tạo, cốt truyện của Tăng

Kim Ngân đã giới thiệu một cách chi tiết, cụ thể về tiểu loại cổ tích thần kỳ về mọi mặt Công trình cũng đề cập đến vai trò của yếu tố thần kỳ trong truyện cổ tích và biểu hiện của yếu tố thần kỳ qua một số biện pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật Công trình đã cho người đọc cái nhìn về tiểu loại được xem là khá phức tạp và phong phú trong thể loại truyện cổ tích

Trong phần viết về truyện cổ tích, sách Văn học dân gian tập II, Hoàng Tiến

Tựu cho rằng lực lượng thần kỳ đóng vai trò rất quan trọng trong truyện cổ tích thần

kỳ Nó chi phối và tác động đến cách lý giải cuộc sống của dân gian, biểu hiện cho

lý tưởng thẫm mĩ của nhân dân lao động

Nhìn chung, những vấn đề nghiên cứu về truyện cổ tích nói chung và nhân vật

nữ trong truyện cổ tích thần kỳ nói riêng đã được các nhà nghiên cứu khá quan tâm Phần lớn các bài viết, các công trình nghiên cứu đều ít hoặc nhiều có đề cập đến vấn

đề nhân vật nữ trong truyện cổ tích thần kỳ Song vì chưa được coi là đối tượng nghiên cứu độc lập và chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng nên vấn đề chưa được thực hiện thành một công trình nghiên cứu khoa học hoàn chỉnh, có hệ thống

Do đó trong luận văn của mình, chúng tôi trên cơ sở tham khảo những ý kiến của các nhà nghiên cứu đi trước sẽ cố gắng đưa ra một cái nhìn khái quát nhất trong việc tìm hiểu đề tài

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Nhân vật nữ trong truyện cổ tích thần kỳ người Việt

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Khảo sát cuốn Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi, nhà xuất bản Viện Văn học Hà Nội, 1993 và Tổng tập văn học dân gian người Việt ( tập

6), nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2004

4.Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát, thống kê

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

Chương 2: Các kiểu nhân vật nữ trong truyện cổ tích thần kỳ

Chương 3: Biện pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong truyện cổ tích

thần kỳ

NỘI DUNG

KHÁI QUÁT VỀ TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KỲ VÀ NHÂN VẬT NỮ

TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH 1.1 Khái quát về truyện cổ tích

1.1.1 Quan niệm về truyện cổ tích

Trước đây, danh từ “Truyện cổ tích” (còn được gọi là truyện đời xưa) thường được dùng để chỉ chung hầu như toàn bộ lĩnh vực truyện dân gian truyền miệng kể xuôi (còn được goi là truyện cổ dân gian hay truyện kể dân gian) Về vấn đề này,

nhà nghiên cứu cổ tích Nguyễn Đổng Chi trong lời mở đầu của bộ Kho tàng truyện

cổ tích Việt Nam đã từng nhận xét: “Khi nói đến mấy tiếng “Truyện cổ tích” hay

“truyện đời xưa” chúng ta đều sẵn có quan niệm rằng đó là một danh từ chung bao gồm hết thảy các loại truyện do quần chúng vô danh sáng tác và lưu truyền qua các thời đại Cũng vì thế xác định nội dung của từng loại truyện cổ khác nhau để đi đến phân loại truyện cổ vẫn là một công việc hứng thú và luôn luôn có ý nghĩa ” [1,tr.24] Như vậy, khái niệm “truyện cổ tích” thường được dùng với nghĩa rộng, chỉ cho các loại truyện dân gian, do đó không có sự phân biệt với các khái niệm “truyện đời xưa”, “truyện cổ”, “truyện cổ dân gian”

Đến nay, người ta đã nhận thức và nêu lên được khá nhiều đặc điểm, tính chất khác nhau của truyện cổ tích.Việc đưa ra định nghĩa và đặc điểm của thể loại truyện

cổ tích đã được nhiều soạn giả quan tâm và nghiên cứu Giới nghiên cứu đã đưa ra được những định nghĩa về truyện cổ tích Theo nhà nghiên cứu cổ tích học Nguyễn Đổng Chi thì “Truyện cổ tích là truyện được xây dựng nên bằng trí tưởng tượng nghệ thuật, đặc biệt là những điều tưởng tượng về thế giới thần kỳ, những câu chuyện không có quan hệ với những điều kiện của đời sống thực làm thỏa mãn người nghe thuộc mọi tầng lớp xã hội ngay cả dù cho họ tin hay không tin vào những điều được nghe kể ” [ 18, tr.32]

Các định nghĩa về truyện cổ tích cũng đã được đưa ra khá nhiều trong các giáo

trình của trường đại học Trong giáo trình Văn học dân gian Việt Nam của Giáo sư

Hoàng Tiến Tựu đã đưa ra định nghĩa về truyện cổ tích như sau: “Truyện cổ tích là một loại truyện kể dân gian ra đời từ thời kỳ cổ đại, gắn liền với quá trình tan rã của chế độ công xã nguyên thủy, hình thành của gia đình phụ quyền và phân hóa giai cấp trong xã hội; nó hướng vào những vấn đề cơ bản, những hiện tượng có tính phổ biến trong đời sống nhân dân, đặc biệt là những xung đột có tính chất riêng tư giữa người với người trong phạm vi gia đình và xã hội Nó dùng một thứ tưởng tượng và

hư cấu riêng kết hợp với các thủ pháp nghệ thuật đặc thù khác để phản ánh đời sống

và mơ ước của nhân dân, đáp ứng nhu cầu nhận thức, thẩm mĩ, giáo dục và giải trí của nhân dân trong những thời kỳ những hoàn cảnh lịch sử khác nhau của xã hội có giai cấp.”[ 17, tr.42]

Trong giáo trình Văn học dân gian của trường Đại học Khoa học Xã hội và

Nhân văn cũng đưa ra những tiêu chí để xác định bản chất thể loại của truyện cổ tích Ngoài ra, định nghĩa về truyện cổ tích cũng đã được xuất hiện khá nhiều trong

các công trình nghiên cứu điển hình như: Từ điển văn học, Đỗ Đức Hiểu (chủ biên);

150 thuật ngữ văn học, Lại Nguyên Ân ( biên soạn); Lý luận văn học, Phương Lựu,

Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc Hòa, Thành Thế Thái

Bình Đặc biệt, trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình

Sử, Nguyễn Khắc Phi, các tác giả đưa ra khái niệm truyện cổ tích như sau: “Truyện

cổ tích là một thể loại truyện dân gian nảy sinh từ xã hội nguyên thủy nhưng chủ yếu phát triển trong xã hội có giai cấp với chức năng chủ yếu là phản ánh và lí giải những vấn đề xã hội, những số phận khác nhau của con người trong cuộc sống muôn màu, muôn vẻ khi đã có chế độ tư hữu tài sản, có gia đình riêng (chủ yếu là gia đình phụ quyền), có mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh xã hội quyết liệt Khái niệm truyện cổ tích rất rộng bao gồm nhiều câu chuyện khác nhau về đề tài, về đặc điểm nghệ thuật Có thể phân truyện cổ tích thành ba loại chính: truyện cổ tích thần

kì, truyện cổ tích về loài vật, truyện cổ tích sinh hoạt” [5,tr 311]

Có thể nhận thấy rằng, bản thân thuật ngữ truyện cổ tích khá rộng và việc đưa

ra một khái niệm, một định nghĩa đúng và chuẩn xác về truyện cổ tích thật không dễ dàng Tuy nhiên, qua các cách xác định những đặc trưng của truyện cổ tích, qua các

định nghĩa về truyện cổ tích chúng ta nhận thấy rằng, truyện cổ tích về cơ bản được xây dựng trên những trục cốt truyện, có vai trò quan trọng của sự hư cấu nghệ thuật,

có tính lịch sử của yếu tố thần kỳ trong quá trình phát triển của thể loại Truyện cổ tích hướng vào những vấn đề cơ bản, những số phận, những mối quan hệ và xung đột có tính chất riêng tư và phổ biến trong xã hội có giai cấp Dùng một kiểu tưởng tượng hư cấu riêng kết hợp với các thủ pháp nghệ thuật đặc thù để phản ánh đời sống và khát vọng của nhân dân, đáp ứng nhu cầu nhận thức, giáo dục thẩm mỹ và tiêu khiển của nhân dân

1.1.2 Phân loại truyện cổ tích

Ở nước ta, vấn đề này vẫn chưa có sự thống nhất của các nhà nghiên cứu trong giới học thuật Tuy đã có một số cách phân loại truyện cổ tích Việt được nêu lên nhưng chưa có bảng phân loại nào được thuyết giải đầy đủ trên những tiêu chí rõ ràng và nhất quán

Theo Nguyễn Đổng Chi, một nhà cổ tích học Việt Nam trong công trình Kho

tàng truyện cổ tích Việt Nam đã có sự phân chia truyện cổ tích thành các loại:

Truyện cổ tích thần kỳ, truyện cổ tích thế sự, truyện cổ tích lịch sử

Trong Lịch sử văn học Việt Nam, tập 1, phần 1, các tác giả bộ giáo trình Văn

học dân gian đã chia truyện cổ tích dân gian thành ba loại chính: cổ tích hoang

đường, cổ tích thế sự, cổ tích lịch sử Còn trong Lịch sử văn học Việt Nam của Đinh

Gia Khánh và Chu Xuân Diên lại cho rằng truyện cổ tích có hai loại: truyện cổ tích

thế sự và truyện cổ tích lịch sử Trong cuốn Nghiên cứu tiến trình lịch sử Văn học

dân gian Việt Nam Đỗ Bình Trị đã chia truyện cổ tích ra làm hai loại: truyện cổ tích

thần kỳ và truyện cổ tích sinh hoạt Giáo sư Hoàng Tiến Tựu trong giáo trình Văn

học dân gian Việt Nam và các tác giả Lê Chí Quế, Nguyễn Quang Nhơn, Nguyễn

Hùng Vĩ trong giáo trình Văn học dân gian Việt Nam cùng chung một quan điểm

chia truyện cổ tích thành ba loại: truyện cổ tích loài vật, truyện cổ tích thần kỳ, truyện cổ tích sinh hoạt.[ 17, tr 48]

Theo sự phân chia, đa số các nhà nghiên cứu đều tán thành truyện cổ tích được chia làm ba tiểu loại chính: truyện cổ tích loài vật, truyện cổ tích thần kỳ, truyện cổ tích sinh hoạt

1.2 Khái quát về truyện cổ tích thần kỳ

1.2.1 Nhận diện cổ tích thần kỳ

Truyện cổ tích thần kỳ là một bộ phận cơ bản cổ điển và tiêu biểu nhất của thể loại truyện cổ tích, đồng thời là một trong những bộ phận quan trọng và tiêu biểu của nền văn học dân gian mỗi dân tộc

Về vấn đề nhận diện cổ tích thần kỳ, lâu nay trong cách phân chia truyện cổ tích phần lớn các nhà nghiên cứu văn học dân gian của Việt Nam đều cho rằng có loại truyện cổ tích thần kỳ trong thể loại cổ tích Theo nghiên cứu mới đây của TS

Lê Đức Luận (trường Đại học sư phạm – Đại học Đà Nẵng) trong công trình Nhận

diện cổ tích thần kỳ người Việt đã cho rằng: cổ tích thần kỳ chỉ là một tiểu loại trong

loại cổ tích có yếu tố kỳ ảo Để phân loại truyện cổ tích có yếu tố kỳ ảo (hoang đường, thần kỳ) cần phải có những tiêu chí cụ thể, khoa học Công trình này cũng

đã đề cập và nêu khá rõ ràng những tiêu chí phân loại trong truyện cổ tích có yếu tố

kỳ ảo Đó là: tác động của yếu tố thần kỳ đối với nhân vật chính, có hay không có nhân vật thần kỳ, loại nhân vật chính được xây dựng, đặc điểm cốt truyện, vai trò của yếu tố kỳ ảo đối với chủ đề truyện Căn cứ vào năm tiêu chí trên, công trình nghiên cứu cũng đã đưa ra sự phân chia rạch ròi trong tiểu loại truyện có yếu tố kỳ

ảo Tiểu loại thứ nhất có tên gọi là cổ tích hoang đường, là nhóm truyện nói về ma quỷ, tiên thoại, phật thoại Đây là nhóm truyện thể hiện chủ đề tôn giáo, tín ngưỡng Cốt truyện được xây dựng nhằm mục đích lý giải những chuyện hoang đường như

về ma quỷ, thần tiên, các phép thuật có yếu tố tôn giáo Tác động của yếu tố thần kỳ đối với nhân vật chính theo hướng tôn giáo, mê tín Tiểu loại thứ hai là cổ tích thần

kỳ, cốt truyện xây dựng nhằm mục đích lý tưởng hóa, nhân vật chính có một kết thúc có hậu, nhân vật thần kỳ có tác động làm thay đổi số phận của nhân vật dẫn đến kết thúc tốt đẹp, thực hiện được ước mơ của nhân vật chính Tiểu loại thứ ba được gọi là Cổ tích hóa thân Đây là nhóm truyện thể hiện những vấn đề nhân sinh

thường có tên truyện bắt đầu cụm từ sự tích Nhóm truyện này nói về những vấn đề

đời thường, con người đời thường với những sai lầm rất đời, những nỗi éo le, có cả tốt lẫn xấu

Từ sự lý giải trên, tác giả cho rằng: “Cổ tích thần kỳ có ba tiểu loại: cổ tích hoang đường, cổ tích thần kỳ và cổ tích hóa thân, mỗi tiểu loại có thi pháp riêng Cổ tích thần kỳ mà lâu nay được dùng chung loại cổ tích có yếu tố kỳ ảo, chúng tôi dùng để gọi cho tiểu loại cổ tích có yếu kỳ ảo Chúng tôi dùng để gọi cho tiểu loại

cổ tích nhân vật chính được đổi phận nhờ yếu tố kỳ diệu Như vậy, truyện cổ tích có các loại sau: cổ tích kỳ ảo, cổ tích sinh hoạt hay cổ tích hiện thực, cổ tích động vật Các tác phẩm có sự đan xen, có tác phẩm nằm ở ranh giới giữa hai loại truyện nên phải có sự nghiên cứu riêng” [9, tr.73] Trong đề tài nghiên cứu này chúng tôi đồng tình và thống nhất với quan điểm trên

Xét về đối tượng miêu tả, phản ánh thì bao giờ truyện cổ tích thần kỳ cũng hướng về các nhân vật người và những xung đột xã hội của con người, coi đó là trung tâm là đối tượng chủ yếu Các nhân vật thần kỳ dù nhiều hay ít, mạnh hay yếu đều không phải và không thể là đối tượng chính của truyện cổ tích thần kỳ “Trong

cổ tích nhân vật chính là con người, thậm chí là người đời thường, lực lượng thần

kỳ dù vẫn còn nhưng không bao giờ là nhân vật chính trong cổ tích” [ 4, tr.21] Đặc điểm này vô cùng quan trọng vì nó gắn liền với chức năng cơ bản và đối tượng chủ yếu của thể loại cổ tích Nhưng xét về phương diện nghệ thuật và phương pháp giải quyết những mâu thuẫn, xung đột giữa người và người trong truyện cổ tích thần kỳ thì các lực lượng thần kỳ lại giữ một vai trò quan trọng đặc biệt Yếu tố thần kỳ góp vai trò rất quan trọng trong việc giải quyết những xung đột, mâu thuẫn trong truyện

“Nếu như các yếu tố thần kỳ không tham gia vào giải quyết những xung đột cơ bản

đó mà chỉ góp phần làm tăng thêm tính hấp dẫn của câu chuyện thì đó không còn là

cổ tích thần kỳ nữa” [ 17, tr 59] Vấn đề về vai trò của yếu tố thần kỳ trong truyện

cổ tích thần kỳ chúng ta sẽ tiếp tục tìm hiểu ở đoạn sau

Tính chất độc đáo của truyện cổ tích thần kỳ còn thể hiện ở cơ cấu thành phần nhân vật Không một bộ phận truyện dân gian nào có số lượng và thành phần nhân

vật đông đảo, đa dạng và phức tạp như truyện cổ tích thần kỳ Trong cách phân chia nhân vật của truyện cổ tích thần kỳ cũng có sự chưa thống nhất Đã có nhiều ý kiến tranh luận khác nhau xoay quanh vấn đề phân loại nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ Một số nhà nghiên cứu truyện cổ tích theo quan điểm xã hội học phân loại nhân vật chính của truyện cổ tích được phân thành hai loại: loại có nguồn gốc thần

kỳ và loại có nguồn gốc tầm thường Cách phân loại này có thể giúp ta nhận rõ hơn mối quan hệ giữa nhân vật và kết cấu truyện cổ tích Tuy nhiên, nếu nhìn nhận ở khía cạnh khác thì cách phân loại nói trên không hoàn toàn thích hợp với tư liệu truyện cổ tích Việt Nam Sỡ dĩ như vậy vì nhìn chung trong truyện cổ tích thần kỳ Việt Nam không có sự phân biệt rõ nét hai loại nhân vật cao quý và thấp hèn “Xét đến cùng thì trong thế giới nhân vật cổ tích chỉ có một nhân vật trung tâm đó là nhân vật xuất thân nghèo khổ” [16, tr 12] Đặc điểm này ta có thể nhận rõ khi điểm qua các nhân vật chính truyện cổ tích thần kỳ Có cách phân chia những kiểu nhân vật cổ tích ra làm hai loại: loại nhân vật bất hạnh và loại nhân vật kỳ tài Cách phân chia này có nhiều ứng dụng hơn so với cách phân chia nói trên

Quay lại với vấn đề vai trò của yếu tố thần kỳ trong tiểu loại truyện cổ tích, trước tiên cần phải bàn đến đó là nguồn gốc của yếu tố thần kỳ trong văn học dân gian Việt Nam Yếu tố thần kỳ là sản phẩm của trí tưởng tượng và hư cấu nghệ thuật nhưng nó còn là niềm tin bắt nguồn từ thế giới quan thần thoại Do đó, khi nói đến nguồn gốc của yếu tố thần kỳ trong văn học dân gian trước hết có thể nhận biết

từ thần thoại một thể loại văn học dân gian được coi là “hình thức văn hóa tinh thần đầu tiên của loài người” (C.Mác) Thần thoại Việt Nam là thể loại văn học dân gian

ra đời và phát triển khá sớm Thần thoại chính là sản phẩm tinh thần của người nguyên thủy, ngay trong bản thân nội dung của nó cũng đã mang những tính chất hoang đường ảo tưởng Chính C Mác đã từng nhận định rằng: “Tiền đề của nghệ thuật Hy Lạp là thần thoại Hy Lạp, tức là tự nhiên và bản thân hình thái xã hội đã được trí tưởng tượng của dân gian chế biến đi một cách nghệ thuật và vô ý thức” [17, tr 6] Điều đó có thể hiểu rằng, yếu tố thần kỳ trong thần thoại sinh ra từ tự nhiên và những hình thức xã hội đã được chế tác một cách nghệ thuật vô ý thức

trong trí tưởng tượng dân gian Như vậy, nguồn gốc của yếu tố thần kỳ xuất phát từ thế giới quan thần thoại Trong đó, bằng trí tưởng tượng, bằng sự lý giải có tính chất hoang đường người nguyên thủy hình dung, giải thích và chinh phục thế giới mà sản phẩm tạo ra chính là thần thoại “Thần thoại là một hình thái ý thức nguyên hợp (chưa phân hóa) đa chức năng (là khoa học và nghệ thuật vô ý thức, đồng thời còn

là tín ngưỡng, tôn giáo của người nguyên thủy).”[ 17, tr 6]

Nếu như chức năng chủ yếu của thần thoại là nhận thức và lý giải các hiện tượng tự nhiên thì chức năng chủ yếu của truyện cổ tích chính là “nhận thức con người, nhận thức những quan hệ giữa con người với con người, đồng thời giáo dục con người khát vọng hướng thiện”[4, tr 21] Vai trò của yếu tố thần kỳ trong việc thực hiện chức năng đó của truyện cổ tích được thể hiện khá rõ nét qua nhiều phương diện: kết cấu, xung đột truyện, nhân vật, hình thành thế giới cổ tích Những yếu tố thần kỳ mang vai trò của những yếu tố có tính nhất quyết định đối với quá trình biến các nhân vật Mặt khác, yếu tố thần kỳ còn có vai trò giải quyết các xung đột của truyện Đó là xung đột giữa người tốt và kẻ xấu, giữa người thật thà, lương thiện và kẻ tham lam, độc ác Đây là xung đột có tính phổ biến trong truyện cổ tích thần kỳ Nhờ sự trợ thủ của lực lượng thần kỳ, xung đột được giải quyết bao giờ cũng theo hướng người tốt, thật thà, lương thiện chiến thắng, hạnh phúc; kẻ xấu, tham lam, độc ác thất bại, bị trừng trị đích đáng Khi nói yếu tố thần kỳ có vai trò hình thành thế giới cổ tích, Đỗ Bình Trị đã viết về vai trò ấy như sau: “Thế giới cổ tích là một sáng tạo độc đáo của trí tưởng tượng dân gian Thế giới ấy có mối quan

hệ như thế nào với thực tại ? Ta đều biết “trong mỗi truyện cổ tích đều có những yếu tố của thực tế” Điều này hết sức hiển nhiên không chỉ với truyện cổ tích sinh hoạt mà ngay cả với truyện cổ tích thần kì và truyện cổ tích về loài vật Nhưng

“những yếu tố của thực tế” ấy đã được trí tưởng tượng dân gian cải biến thành một thứ vật liệu, đem nhào nặn trong một chất “phụ gia” đặc biệt gọi là “hư cấu” (hay

“hư cấu kì ảo”), để xây dựng nên một thế giới khác với thế giới thực tại mà ta gọi bằng “thế giới cổ tích” [16, tr 7]

Yếu tố thần kỳ được xem là yếu tố bắt buộc phải có, nó có vai trò quy định đặc trưng chức năng, thi pháp thể loại, quyết định sự tồn tại của tác phẩm truyện cổ tích thần kỳ Còn đối với truyện cổ tích thế sự (cổ tích sinh hoạt), “yếu tố thần kỳ nếu có thì cũng chỉ là một phương tiện nghệ thuật thứ yếu và nhiều khi chỉ được dùng như

những họa tiết hoặc cái đường viền trang trí để làm cho câu chuyện thêm li kì, hấp

dẫn mà thôi” [17,tr 65] Với truyện ngụ ngôn, có thể sử dụng yếu tố kỳ diệu như truyện cổ tích Nhưng ngay trong trường hợp này, “yếu tố kỳ diệu cũng chịu sự hướng dẫn của lí trí, của tinh thần hiện thực Truyện ngụ ngôn không hề có tham vọng khiến người nghe tin rằng sự việc kì diệu là có thực, mà chỉ muốn dùng nó làm phương tiện để đạt tới lời quy châm có tính chất triết học hay luân lí”[7,tr 297] Tóm lại, truyện cổ tích thần kỳ là loại truyện xoay quanh những vấn đề về mối quan hệ nhân sinh trong gia đình và xã hội Yếu tố thần kỳ trong truyện này đóng một vai trò rất quan trọng Nó là yếu tố có tác động mạnh mẽ đến quá trình phát triển của cốt truyện Mọi xung đột và mâu thuẫn được giải quyết trong địa hạt thần

kỳ Truyện thần kỳ không chỉ phê phán những bất công xã hội phong kiến, mang lại những bài học về đạo đức, sự giáo huấn, những lời khuyên răn nhẹ nhàng, thâm thúy, mà còn ca ngợi vẻ đẹp trí tuệ, lòng dũng cảm của con người trong cuộc đấu

tranh chống lại những thế lực bóc lột tàn bạo và những thói xấu trong xã hội

1.2.2 Nội dung phản ánh

Chức năng của cổ tích là nhận thức con người, nhận thức những quan hệ giữa con người với con người, đồng thời giáo dục con người khát vọng hướng thiện Chức năng và đặc điểm nghệ thuật ấy của truyện cổ tích biểu hiện khá rõ trong truyện cổ tích thần kỳ Khi nói đến nội dung được phản ánh trong truyện cổ tích và đặc biệt hơn là cổ tích thần kỳ thì không thể không nhắc đến nội dung vấn đề xoay quanh những xung đột cơ bản trong gia đình và xã hội Lý giải vấn đề này cần phải

có sự gắn kết truyện cổ tích với hoàn cảnh lịch sử hình thành và chức năng cơ bản của nó Truyện cổ tích ra đời và phát triển song song với quá trình tan rã của gia đình mẫu quyền và quá trình phân hóa giai cấp trong xã hội Phản ánh, lý giải những mối quan hệ, những xung đột mâu thuẫn giữa người và người trong các quá

trình lịch sử của gia đình và xã hội nói trên chính là chức năng cơ bản của thể loại truyện cổ tích Phần lớn các đề tài truyện cổ tích xoay quanh những xung đột mâu

thuẫn gia đình có tính chất phổ biến như: giữa anh em trai (Cây khế), giữa chị em gái (Sọ Dừa), giữa dì ghẻ và con chồng hoặc chị em cùng cha khác mẹ (Tấm Cám), giữa con đẻ và con nuôi (Thạch Sanh) hoặc những xung đột có tính chất bi kịch về hôn nhân và gia đình (Sự tích trầu cau, Sự tích ông đầu rau, Đá vọng phu )

Những xung đột mang tính chất gia đình mà truyện cổ tích và đặc biệt là truyện cổ tích thần kỳ đã phản ánh thực chất là xung đột có tính chất giai cấp trong thời kỳ đầu của xã hội đang hình thành giai cấp Truyện cổ tích chú ý đến những tầng lớp người thấp cổ bé họng, những lớp người chịu nhiều thiệt thòi trong gia đình và xã hội Vì thực tế, “truyện cổ tích chưa đi vào số phận riêng của từng cá nhân trong xã hội mà chỉ chú ý đến số phận chung của những lớp, những loại người khác nhau trong hàng ngũ nhân dân Trước hết là những loại người bị đối xử bất công trong gia đình phụ quyền Ở đây sự bênh vực cho những người thiệt thòi, đau khổ gắn liền với sự phản ứng chống lại tôn ti trật tự tập tục bất bình đẳng và vô lí của gia đình phụ quyền”[ 17, tr 70]

Bên cạnh việc thể hiện những vấn đề của hiện thực đời sống, những mâu thuẫn, xung đột trong quan hệ gia đình và xã hội thì truyện cổ tích còn thể hiện những khát vọng và lý tưởng xã hội, thẩm mĩ của nhân dân Trong đa số truyện cổ tích, những nhân vật bề dưới, những nhân vật thấp cổ bé họng thường được miêu tả như những con người đẹp nhất trong gia đình cũng như trong xã hội, những con người mẫu mực lý tưởng của nhân dân Trong gia đình mặc dù phải chịu nhiều thiệt thòi, đau khổ nhưng họ luôn luôn sống có đạo đức, hiền hậu thật thà ngay thẳng, hiếu thảo, chịu thương chịu khó Họ không bao giờ có ý nghĩ sẽ trả thù những kẻ đã

làm cho họ đắng cay, điêu đứng Người em trong truyện Cây khế mặc dù bị người

anh chiếm hết gia tài nhưng sau khi được chim thần đưa đi đảo vàng và trở nên giàu

có vẫn giữ nguyên tình cảm anh em như trước Còn Thạch Sanh thì mặc dù bị Lý Thông lừa đảo, hãm hại năm lần bảy lượt từ tinh vi đến trắng trợn và mặc dù đã có quyền bính trong tay nhưng vẫn sẵn sàng tha bổng cho Lý Thông một cách vui vẻ

Lý tưởng hóa những nhân vật đàn em, nhân vật bề dưới của tác giả dân gian với mục đích củng cố những quan hệ gia đình đang lung lay, rạn nứt Nhưng trong điều kiện xã hội của truyện cổ tích thì việc đưa con người nhất là những người đàn em, những người thấp cổ bé họng ra khỏi những mối quan hệ gia đình, xã hội là điều rất khó khăn dù chỉ trong tưởng tượng Nói đến đây không thể không nói đến vai trò và tính chất khác nhau của những nhân vật phụ gắn chặt với việc thực hiện và thể hiện

lý tưởng thẩm mĩ của nhân dân ở trong truyện cổ tích Các lực lượng thần kỳ (tiên, bụt, rắn thần, chim thần ) được ví như chiếc cầu kỳ diệu nối liền cuộc đời thực với cuộc đời mộng tưởng Ngoài ra, nếu như các lực lượng thần kỳ chủ yếu đóng vai trò giúp cho tác giả dân gian thực hiện lý tưởng thẩm mĩ thì các nhân vật đế vương ở trong truyện vừa là phương tiện nghệ thuật vừa là lý tưởng xã hội được khái quát hóa và hình tượng hóa Những nhân vật đế vương tốt được xây dựng theo quan niệm và mong ước của nhân dân, thường sống giản dị và gần gũi dân chúng Đây là những nhân vật lý tưởng chỉ có trong niềm tin và sự ước mơ của tác giả cổ tích mà thôi Tuy nhiên, niềm tin này cũng có cơ sở hiện thực từ những vị vua anh minh trong lịch sử dựng và giữ nước của dân tộc Việt

Nói đến nội dung phản ánh của truyện cổ tích không thể bỏ qua hoặc coi nhẹ triết lý sống và đạo lý làm người của nhân dân được phản ánh ở trong đó “Tinh thần lạc quan, yêu đời, yêu thương quý trọng con người được xem là phần cốt lõi nhất của triết lý sống và đạo lý làm người của nhân dân ta ở trong truyện cổ tích.”[17, tr 75] Đối với truyện cổ tích sinh hoạt, nhìn chung ít có kết thúc có hậu

Sự kết thúc có hậu thường tập trung chủ yếu ở tiểu loại cổ tích thần kỳ Kết thúc thường gắn liền với sự lý tưởng hóa các nhân vật bề dưới và các nhân vật đế vương

để khẳng định lý tưởng thẩm mĩ của nhân dân Đa số ở các truyện cổ tích đều có mục đích, nội dung và tác dụng giáo dục đạo đức dù ít hay nhiều dù trực tiếp hay

gián tiếp Ngoài ra, niềm tin ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác cũng chính là ước mơ

công lý và đạo lý của nhân dân

Truyện cổ tích chính là tấm gương phản chiếu hiện thực cuộc sống nhân dân lao động trong xã hội phong kiến một cách khá chân thực và sinh động Bên cạnh

việc thể hiện những lý tưởng, ước mơ, khát vọng của nhân dân trong cuộc sống gia đình và xã hội thì việc đưa ra những bài học, triết lý nhân sinh đáng trân trọng đối với mọi người Ở nhiều phương diện, chúng ta có thể thấy rõ rằng truyện cổ tích luôn phản ánh và thực hiện đúng chức năng cơ bản của mình

1.3 Nhân vật nữ trong truyện cổ tích

1.3.1 Vai trò của nhân vật nữ trong truyện cổ tích

Các nhân vật nam trong truyện cổ tích nói chung và truyện cổ tích thần kỳ nói riêng chiếm một số lượng “áp đảo” hơn hẳn so với các nhân vật là nữ giới Tuy nhiên, nhân vật nữ trong truyện cổ tích đóng một vai trò khá quan trọng, được xem

là một trong những thành phần chủ chốt quyết định đến diễn biến cốt truyện cũng như phản ánh chủ đề tư tưởng của truyện

Xem xét chức năng và vị trí của nhân vật trong truyện cổ tích, có thể chia thành các loại nhân vật: nhân vật chính và nhân vật phụ, nhân vật chính diện hay nhân vật phản diện Nhân vật nữ dù đứng ở vị trí nào trong truyện cổ tích thì cũng không thể phủ nhận được tầm quan trọng và vai trò của nó Nếu nhân vật nữ đảm nhận vị trí là nhân vật chính trong truyện thì đó là nhân vật giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức và triển khai tác phẩm Qua nhân vật chính, cốt truyện thường nêu lên những vấn đề và những mâu thuẫn cơ bản và từ đó giải quyết vấn đề, nêu lên chủ đề tư tưởng được đặt ra trong truyện Nhân vật chính là nhân vật trung tâm,

có vai trò quan trọng nhất xuyên suốt toàn bộ câu chuyện Trừ một số nhân vật chính, những nhân vật còn lại đều là nhân vật phụ ở nhiều cấp độ khác nhau Nếu nhân vật nữ đảm nhận vị trí là nhân vật phụ trong truyện thì nhân vật này có vai trò góp phần hỗ trợ, bổ sung, hoặc chỉ làm nền tô vẽ thêm cho nhân vật chính trong quá trình diễn biến của cốt truyện cũng như trong việc thể hiện chủ đề tư tưởng của truyện

Mặc khác, nhân vật trong truyện cổ tích là nhân vật phân tuyến Đặc điểm này được thể hiện rõ nhất trong truyện cổ tích thần kỳ Nhân vật được hình thành theo hai tuyến đối lập nhau: tuyến thiện và tuyến ác, tuyến chính nghĩa và tuyến gian tà, tuyến tốt và tuyến xấu Tuyến thiện là những nhân vật xuất thân từ nông dân nghèo,

những người bất hạnh, thấp cổ bé họng trong xã hội phong kiến Họ thuộc những người chính nghĩa mang đầy đủ những nét đẹp và đặc tính tốt của con người như đẹp trai, xinh gái (dù đội lốt thú nhưng bên trong là lốt người đẹp), cần cù, chăm chỉ, chịu thương chịu khó, nhân hậu, thông minh, giàu lòng vị tha, hiền lành, không tham lam Tuyến ác là những con người nắm quyền kinh tế và chính trị, thường là những anh chị cả đến phú nông, vua quan Họ thuộc những con người phi nghĩa, mang đầy đủ những đặc điểm xấu từ ngoại hình đến nhân cách: xấu trai, xấu gái hoặc không đẹp bằng nhân vật chính nghĩa, lười nhác, ích kỷ, hẹp hòi, đố kỵ, hung

dữ, gian ác, tham lam Do đó, nhân vật nữ trong cổ tích hiện lên với cả hai tuyến đối lập Điều này góp phần làm tô rõ hơn, nổi bật hơn những vấn đề nhân sinh trong việc xây dựng chủ đề tư tưởng của truyện và biện pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật cổ tích thần kỳ Trong vấn đề tìm hiểu thi pháp xây dựng nhân vật, vai trò của nhân vật nữ xuất hiện ở cả hai tuyến nhân vật sẽ giúp cho người đọc có cái nhìn kỹ lưỡng, rạch ròi hơn về thi pháp của hai tuyến nhân vật Từ đó, có thể hiểu thêm về dụng ý nghệ thuật của tác giả dân gian khi xây dựng truyện cổ tích

Đối với nhân vật nữ chính diện thì thường có một kết thúc có hậu Họ thường

có được cuộc sống hạnh phúc, sung sướng bên chồng con của mình Đối với loại cốt truyện phát triển theo logic cuộc sống và kết thúc không có hậu Nhân vật chính được giải thoát khỏi nỗi khổ bằng giải pháp tiêu cực là tìm đến cái chết nhưng họ được dân gian ca ngợi về phẩm chất, đạo đức, tài năng…Còn kết cục của các nhân vật phản diện thường là cái chết hoặc chịu sự thay đổi vị thế của mình trong xã hội: người giàu sang trở nên nghèo khó, kẻ quyền thế trở thành hèn mọn, một số nhân vật phải hóa thân thành những loài vật, đồ vật kinh tởm…Kết cục này là một trong những cách thể hiện niềm tin vào lẽ công bằng và triết lí sống “ở hiền gặp lành, sống ác gặp ác” của dân tộc Việt Nam cũng như quan niệm của dân tộc Việt Nam

và các dân tộc trên thế giới Kiểu nhân vật nữ phản diện sẽ góp phần làm nổi bật lên nhân vật chính diện, làm nổi bật lên quan điểm, lý tưởng thẩm mĩ của nhân dân

Có thể nhìn nhận nhận vật phản diện và nhân vật chính diện trong cổ tích thường là nhân vật được xây dựng để thực hiện ý đồ của tác giả dân gian Do đó,

tuy đa dạng về kiểu loại nhưng nhìn chung tính cách của nhân vật thường nhất quán

và ít phức tạp Mặc dù số lượng nhân vật nữ trong truyện cổ tích có phần khiêm tốn hơn so với nhân vật nam giới nhưng cũng không thể phủ nhận được tầm quan trọng của nhân vật Số lượng nhân vật nữ có vai trò quan trọng trong việc xây dựng cốt truyện và chủ đề tư tưởng Những bài học đạo lý được nhân dân gửi gắm trực tiếp qua hình tượng nhân vật này

1.3.2 Số phận bất hạnh của những người phụ nữ

Có thể nói, kiểu nhân vật nữ bất hạnh trong truyện cổ tích Việt Nam được thể hiện nhiều nhất trong tiểu loại cổ tích thần kỳ Đó là những con người xuất thân từ lao động nghèo khổ nhưng có những phẩm chất đáng trân trọng Họ có bản chất chung là nhân hậu, hiền lành, chịu khó, nghèo nhưng sống trong sạch và không tham lam

Phụ nữ trong xã hội cũ thường là nạn nhân của những định kiến nặng nề, là đối tượng trung tâm, chủ yếu chịu nhiều thiệt thòi trong xã hội Trong đó, người phụ nữ không có quyền được quyết định bất cứ điều gì trong cuộc sống của mình, thậm chí

đó là quyền được sống, được yêu và khát khao hạnh phúc Trong xã hội ấy, họ bị tước đi những quyền lợi cơ bản của con người Họ bị biến thành nô lệ cho những luật lệ, những ràng buộc nghiêm khắc của lễ giáo phong kiến và những quan niệm

cổ hủ lạc hậu Họ không có quyền quyết định số phận mình mà hoàn toàn phụ thuộc

vào người khác bởi quy định tam tòng quá nghiêm khắc của Nho giáo Tại gia tòng

phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử Điều ràng buộc ấy dẫn theo bao nhiêu bất

hạnh của người phụ nữ

Ta thường thấy trong truyện cổ tích, những nhân vật nữ thường được giới thiệu

là những người xinh đẹp nết na, chăm chỉ và giàu lòng vị tha Nhưng số phận của

họ lại luôn phải chịu nhiều thiệt thòi, bất công trong cuộc sống Là những người mồ côi, là những kiếp sống ở đợ, kiếp lấy chồng chung, là người có vẻ bề ngoài dị dạng, xấu xí tất cả họ đều mang trong mình những phẩm chất tốt đẹp nhưng luôn

bị vùi dập, chà đạp Và để có thể chạm tay đến hạnh phúc người phụ nữ trước hết phải vượt qua nhiều đắng cay, trở ngại, thậm chí là những thử thách nghiệt ngã

Nhưng khi đã tìm đến được hạnh phúc trong cuộc sống thì họ vẫn luôn nhìn cuộc đời, đối xử với những người đã từng hãm hại bằng con mắt giàu tình thương, bằng tấm lòng vị tha, nhân ái Một đặc điểm nữa của những người phụ nữ bất hạnh trong

xã hội là họ bị tước đoạt tất cả những giá trị vật chất lẫn tinh thần, cô đơn trơ trọi, trở thành người làm thuê, người nô lệ, người ở ngay trong chính gia đình của mình Người phụ nữ thường bị bóc lột tàn nhẫn, đôi khi còn có những kết cục đáng thương, bi thảm trong cuộc đời

Trong truyện cổ tích, ta thường thấy nhân vật nữ mặc dù có số phận bất hạnh nhưng bản thân họ luôn khao khát hạnh phúc, khát khao yêu thương Họ mong muốn được cùng với người mình yêu hưởng cuộc sống hạnh phúc trọn vẹn, gắn bó lâu dài nhưng luôn vấp phải sự ngăn cản của các thế lực trong gia đình và xã hội Những mối tình tự do, những mong muốn tự chủ trong hôn nhân luôn bị vấp phải những rào cản Thật là đau xót biết bao cho những mối tình tuyệt đẹp Như câu chuyện về mối tình của chàng Ngưu Lang và Chức Nữ hay mối tình trong truyện

“Duyên nợ tái sinh”, “Người cưới ma”

Việc viết về số phận của những người bất hạnh nói chung và những người phụ

nữ nói riêng góp phần gửi gắm thông điệp lý tưởng xã hội của nhân dân lao động

1.3.3 Những bài học triết lý đạo đức và ước mơ, khát vọng của người phụ nữ

Từ xưa đến nay, cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, giữa người tốt với kẻ xấu vô cùng gian nan, phức tạp Đặc biệt, cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác trong bản thân mỗi con người lại càng phức tạp, gian nan Song, kể cả trong xã hội xưa và nay, không phải lúc nào cái thiện cũng chiến thắng cái ác Chính vì vậy mà nhân dân xưa đã đưa những mơ ước, nguyện vọng, lý tưởng xã hội của mình thông qua chiến thắng tất yếu của cái đẹp, cái thiện vào những câu truyện cổ tích

Như đã nói ở trên, niềm tin ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác vừa là triết lý sống

lạc quan tích cực, vừa là ước mơ công lý và đạo lý của nhân dân Việc xây dựng những nhân vật nữ đa dạng trong cốt truyện cổ tích, tác giả dân gian muốn đề cập đến nhiều vấn đề chung xoay quanh mối quan hệ gia đình và xã hội Mặc dù thực trạng xã hội vô cùng đen tối, xấu xa nhưng đối với họ vẫn luôn sống với một tinh

thần lạc quan, yêu đời, có một triết lý sống vững vàng và đạo lý làm người cao đẹp Người phụ nữ luôn có những ước mơ một cuộc sống bình an tốt đẹp, có những khát vọng và niềm tin cháy bỏng trong tình yêu và hạnh phúc gia đình Cô Tấm mặc dù trải qua nhiều bi kịch, bất hạnh, thiệt thòi trong cuộc đời nhưng vẫn luôn luôn sống

có đạo đức: ngay thẳng, hiếu thảo, thủy chung, chịu thương chịu khó Hay nàng Út bất hạnh nhưng vẫn sống tốt và luôn nuôi những ước mơ khát vọng vươn lên trong cuộc sống

Một kết thúc bi thương nhưng vẫn tỏa sáng tinh thần lạc quan của những người

phụ nữ là những người vợ thủy chung, son sắt trong các truyện cổ Sự tích trầu cau,

Đá vọng phu, Nàng Tô Thị đều là những nhân vật như thế Thực tế cho thấy rằng,

không phải truyện cổ tích nào cũng có một kết thúc có hậu, nhưng cũng không vì thế mà có thể cho rằng những truyện không kết thúc “có hậu” là bi quan hay không

có tinh thần lạc quan Tinh thần lạc quan gắn chặt với niềm tin vào con người, sự dũng cảm, dám nhìn thẳng vào hiện thực dù cho hiện thực đen tối Các truyện cổ tích kể trên đều có một kết thúc bi thảm, các nhân vật chính diện đều phải chết nhưng tinh thần lạc quan vẫn tỏa sáng vì những cái chết của họ chỉ càng làm tăng thêm niềm tin và sự khẳng định đối với phẩm chất cao đẹp của những con người chân chính

Bên cạnh đó, việc xây dựng nhân vật phản diện cũng không nằm ngoài mục đích thể hiện ý đồ của tác giả dân gian Khắc họa nhân vật này sẽ góp phần làm nổi bật lên những bản chất tốt đẹp của nhân vật chính diện đồng thời còn tô đậm lên bản chất xấu xa, tàn nhẫn của một kiểu người trong xã hội

Truyện cổ tích là tiếng nói ca ngợi những phẩm chất cao đẹp của những con người lao động hiền lành, chân thật, sống với lòng hiếu thảo, tình yêu tha thiết và sự chung thủy Cổ tích chính là những giấc mơ đẹp của người thời xưa về một xã hội công bằng, con người được sống khỏe mạnh, no ấm và hạnh phúc

Tiểu kết: Trong chương này, chúng tôi xác định đặc trưng truyện cổ tích và

truyện cổ tích thần kỳ Đặc biệt là vấn đề nhận diện cổ tích thần kỳ, vấn đề mà lâu nay trong cách phân chia phần lớn của các nhà nghiên cứu văn học dân gian vẫn

còn chưa có sự thống nhất chung Ngoài ra, chương cũng đề cập đến vai trò của nhân vật nữ trong cổ tích và những vấn đề xoay quanh thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ

CHƯƠNG 2 CÁC KIỂU NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KỲ

2.1 Các kiểu nhân vật nữ trong truyện cổ tích thần kỳ

Nhân vật mồ côi đi vào văn học dân gian gợi nên niềm thương cảm như một quy luật tất yếu, đó là sự lý tưởng hóa của người dân lao động Tất cả đều mang vẻ đẹp chung của những con người lao động hiền lành, chăm chỉ, giàu tình yêu thương Nhân vật mồ côi trong các truyện cổ tích thần kỳ Việt thường là những con người sinh ra trong nghèo khó hoặc sống cô đơn, trơ trọi một mình Họ thường sống trong những gia đình nghèo khổ, một túp lều tồi tàn, rách nát hoặc sống chung với mẹ con dì ghẻ ác độc Để sinh sống họ phải làm việc rất khó khăn và vất vả

Từ lâu, Tấm Cám đã được coi là truyện cổ tích thần kỳ tiêu biểu và hay nhất

Việt Nam Nó đóng một vai trò hết sức quan trọng trong đời sống tinh thần của dân tộc ta Những giá trị đặc sắc về nội dung, những giá trị độc đáo về nghệ thuật cùng với sức biểu cảm to lớn đã tạo nên sức cuốn hút cũng như sức sống vĩnh cửu của

truyện Tấm Cám là câu chuyện kể về hai chị em cùng cha khác mẹ Tấm mồ côi

cha mẹ từ nhỏ, phải ở với dì ghẻ là mẹ của Cám Tấm là một người con gái siêng năng, hiền lành, chăm chỉ và rất hiếu thảo Mặc dù sống trong gia đình luôn phải chịu nhiều thiệt thòi, đau khổ nhưng Tấm vẫn luôn sống có đạo đức, kính trên

nhường dưới, cam chịu tất cả mọi khó khăn, bất hạnh mà không than vãn điều gì

“Hàng ngày Tấm phải làm lụng luôn canh, hết chăn trâu, gánh nước đến thái khoai, vớt bèo; đêm lại còn xay lúa giã gạo mà không hết việc Trong khi đó Cám lại được

mẹ nuông chiều, được ăn trắng mặc trơn, suốt ngày quanh quẩn ở nhà không phải làm việc nặng”.[18, tr 874] Trong bao nỗi đau buồn của một đứa trẻ, có lẽ đau khổ

thiệt thòi nhất là thiếu mẹ Tục ngữ có câu Cha chết ăn cơm với cá, mẹ chết liếm lá

đầu chợ để khái quát nỗi đau khổ, thiệt thòi vô cùng của đứa con mồ côi mẹ Mồ côi

cha đã khổ, mồ côi mẹ còn thiệt thòi, đau khổ hơn nhiều

Hình ảnh cô Mi xuất hiện qua câu chuyện cùng tên cũng là một nhân vật nữ

mồ côi, chịu nhiều bất hạnh trong cuộc sống Không cha không mẹ từ nhỏ, Mi và người bà sống cơ cực nghèo khổ trong một túp lều tranh xơ xác “Bà già lắm chỉ nhờ vào sự làm lụng của cô Mi, cháu bà Cô Mi phải làm thuê cuốc mướn, làm quần quật suốt cả ngày đêm Hai bà cháu không có gì ngoài một con sáo rất khôn, sáo biết nói và có thể đoán trước một việc may rủi sắp xảy đến.”[18, tr 209] Vì gia cảnh nghèo khó phải tất bật làm lụng để kiếm sống nên đã mười tám tuổi, một lứa tuổi đẹp nhất của thời con gái, nhưng Mi ăn mặc quá rách rưới, đầu tóc thì bù xù, một chiếc trâm cài cũng không có Cảm thương cho số phận bất hạnh, nghèo khổ của Mi, một vị thần núi đã ban cho cô một chiếc trâm cài tóc Nhờ có chiếc trâm cài tóc này và con sáo mà Mi đã vượt qua nhiều khó khăn, thử thách

Còn cô Trắng trong truyện cổ tích Quả bí vàng lại có một cuộc đời lao đao, vất

vả không thua kém gì cô Tấm Cô Trắng không mồ côi cả cha lẫn mẹ như Tấm Mẹ

cô mất sớm và vì không chịu nổi sự thiếu thốn của cảnh gà trống nuôi con nên cha

cô đã cưới thêm một người vợ nhỏ với mong muốn chăm sóc và vun vén gia đình Người đàn bà ấy đã có một đứa con riêng vừa xấu vừa đen nên đặt tên cho là Đen Người dì ghẻ vốn có bản tính độc ác, nham hiểm không ưa gì đứa con riêng của chồng nên bà ra sức hành hạ cô Trắng “Vốn lòng dạ sâu hiểm lại không ưa thích gì con chồng nên hằng ngày mụ đánh đập chửi bới Trắng những lúc người cha đi vắng Rồi mụ đày đọa bắt Trắng làm việc đủ điều không được lúc nào ngơi tay.”[18,tr 593]

Không chỉ riêng đối với dân tộc Kinh có kiểu nhân vật mồ côi mà đối với một

số dân tộc khác cùng chung trên dải đất Việt Nam thì hình tượng nhân vật mồ côi

cũng xuất hiện khá nhiều Bản kể Ý Ưởi – Ý Noọng của dân tộc Thái cũng có phần giống với truyện Tấm Cám “Ở bản nọ, xưa có cặp vợ chồng lấy nhau đã lâu mà

chưa có con Người chồng lo không có người nối dõi bèn lấy vợ lẽ Sau khi lấy vợ

lẽ thì cả hai người vợ đều có mang và ít lâu sau cả hai đều sinh con gái, con vợ cả đặt tên là Ý Ưởi Con vợ lẽ đặt tên là Ý Noọng Ngày qua tháng lại, hai cô gái lớn lên Cả hai cô đều xinh đẹp và đặc biệt hai cô giống nhau như hai giọt nước, ít lâu sau mẹ Ý Ưởi chết, mẹ Ý Noọng đối xử với Ý Ưởi rất ác nghiệt Mụ bắt Ý Ưởi làm hết mọi việc nặng nhọc, đã thế Ý Ưởi lại bị mắng nhiếc luôn Còn Ý Noọng lại được nuông chiều suốt ngày chỉ ăn chơi không phải làm việc gì hết Người cha tuy thương Ý Ưởi nhưng nể vợ không nói gì cả.” [ 18, tr 882 – 883] Cùng chung một cốt truyện như trên, các nhân vật Nàng Khao của dân tộc Thái, nàng Tua Gia của dân tộc Tày hay nàng Mùi Mụi của dân tộc Dao cũng có số phận bất hạnh như vậy Hình ảnh những con người thấp hèn, có số phận bất hạnh trong xã hội, đặc biệt

là những con người mồ côi xuất hiện khá nhiều trong các câu chuyện cổ tích của các dân tộc trên khắp đất nước Việt

Một đặc điểm chung có thể nhận thấy qua các câu chuyện cổ tích thần kỳ Việt

đó là mặc dù nhân vật mồ côi trong các câu chuyện cổ tích thần kỳ luôn gặp sự khốn khó về mặt vật chất trong cuộc sống, nhưng họ lại là những con người hiền lành, chăm chỉ, kiên trì, tài năng và giàu tình yêu thương Họ chính là những hình tượng tiêu biểu cho cái đẹp, cái thiện mà nhân dân lao động gửi gắm Cô Trắng mồ

côi trong truyện cổ Quả bí vàng để có được cuộc sống sung sướng hạnh phúc đã

phải chấp nhận vượt qua nhiều khó khăn, thiệt thòi bất hạnh Nhờ sự cứu giúp con chim ưng nên được vật trả ơn và giúp đỡ để có một cuộc sống sung sướng hạnh phúc

Các nhân vật mồ côi luôn sẵn sàng kiên nhẫn, cam chịu những khó khăn vất vả của cuộc sống Chính điều đó đã làm trời đất cảm động và khâm phục đức tính chịu thương chịu khó của các số phận bất hạnh Nhân vật thần kỳ mà đặc biệt thường

thấy ở đây là Bụt thường tìm cách giúp đỡ vượt qua khó khăn, thử thách hoặc giúp người mồ côi trở nên xinh đẹp, giàu có

So với các nhân vật mồ côi là nam giới, đa số họ cứu giúp các con vật bị hại hoặc tha mạng cho chúng và được các con vật đền ơn bằng cách giúp vượt qua khó khăn, thử thách hoặc được trả ơn là tìm vợ và giúp chàng mồ côi trở nên giàu có thì các nhân vật nữ mồ côi thường được sự giúp đỡ bởi các lực lượng thần kỳ chính nhờ vào đức tính chịu thương chịu khó, kiên nhẫn của bản thân mình Nói đến đây không thể không nhắc đến vai trò của yếu tố thần kỳ mà tiêu biểu là lực lượng thần

kỳ Cảm động và khâm phục cho đức tính chịu thương chịu khó, kiên nhẫn của Tấm, Bụt đã ra tay giúp đỡ Tấm mỗi khi Tấm gặp khó khăn trở ngại Chính nhờ có

sự trợ giúp của Bụt mà Tấm đã vượt qua nhiều khó khăn, đau khổ để rồi hưởng một cuộc sống hạnh phúc, ấm êm Nàng Tua gia được sự giúp đỡ của nàng tiên và chính

người mẹ đẻ của mình Con chim ưng trong truyện Quả bí vàng đã giúp cô Trắng

thoát khỏi nguy hiểm và trở nên giàu có, sung túc Các yếu tố thần kỳ không phải là yếu tố quyết định trong các truyện cổ tích thần kỳ nhưng là một yếu tố quan trọng

để giúp cho các nhân vật mồ côi vượt qua được khó khăn thử thách một cách dễ dàng hơn để giành được hạnh phúc Đồng thời, yếu tố này cũng thể hiện được ước vọng, quan niệm đạo đức ở hiền gặp lành của người dân lao động

Các nhân vật mồ côi bao giờ cũng bị các nhân vật phản diện là đại diện cho những con người độc ác, gian xảo luôn tìm cách bóc lột, lừa gạt hay cướp đoạt những thứ của nhân vật mồ côi có được Nhưng bao giờ các nhân vật mồ côi, những con người đại diện cho tầng lớp nhân dân lao động, đại diện cho cái đẹp, cái thiện cũng luôn luôn gặp may mắn, nhận được nhiều sự giúp đỡ, kết thúc luôn gặp điều tốt đẹp và có cuộc sống sung túc, hạnh phúc

Loại truyện những con người bất hạnh mà phổ biến là truyện về những con người mồ côi là loại truyện điển hình cho các dân tộc đang sống ở trên dải đất nước Việt Nam cũng như trên thế giới Hình tượng những con người mồ côi đã đi vào truyện cổ tích với số phận bất hạnh, chịu nhiều thiệt thòi nhưng bản thân luôn mang những đức tính tốt đẹp đã trở thành hình tượng đẹp trong lòng độc giả mọi dân tộc

Mục đích của truyện mồ côi không phải là truyện kể về nỗi khổ của con người mồ côi mà hơn nữa đó chính là qua hình tượng nhân vật mồ côi nhân dân lao động muốn gửi gắm những lý tưởng xã hội, những thông điệp về triết lý cuộc sống

2.1.1.2 Nhân vật nữ đức hạnh, thủy chung

Nhân vật trong truyện cổ tích thường rất đa dạng và phong phú Mọi nhân vật đều là phương tiện để thể hiện quan niệm của tác giả Thông thường, nhân vật

thường được chia làm hai tuyến thiện – ác, tốt – xấu rành mạch “Nhân vật tốt thì tốt

đến mức lý tưởng, bất chấp mọi biến đổi của hoàn cảnh Ngược lại, nhân vật xấu

cũng xấu đến mức lý tưởng Đó là những nhân vật nguyên phiến, bất biến, đảm nhận

chức năng làm biểu tượng cho hai hạng người nghèo – giàu, bị trị - thống trị, thiện – ác trong xã hội.” [ 14, tr.37-38] Đây chính là cách xây dựng nhân vật lý tưởng hóa theo kiểu cực tuyến rõ ràng, không có lẫn lộn tốt xấu

Đối lập với kiểu nhân vật nữ phụ bạc là hình tượng nhân vật nữ thủy chung, đức hạnh Đây được xem là kiểu nhân vật đại diện cho lý tưởng thẩm mỹ của nhân dân lao động Do đó, việc khắc họa nhân vật nữ này cũng nhằm mục đích gửi gắm những giá trị tư tưởng, những bài học đạo đức nhân sinh trong các mối quan hệ gia đình

Hình tượng nhân vật nữ thủy chung, đức hạnh xuất hiện khá nhiều trong các

truyện cổ tích như: người vợ trong Ai mua hành tôi, Duyên nợ tái sinh, Đôi sam,

Hòn trống mái, Lấy chồng rắn, Nàng tiên cua, Nàng Tô Thị, Người cưới ma, Người học trò với con rùa, Sao mai và sao hôm, Đá vọng phu, Sự tích tháp báo ân Có

thể nói, so với nhân vật đối lập là nhân vật nữ phụ bạc thì hình ảnh nhân vật nữ thủy chung, đức hạnh có số lượng áp đảo hơn nhiều Một đặc điểm chung có thể nhận thấy qua các nhân vật nữ trong các truyện kể trên là họ đều là những người phụ nữ với ngoại hình xinh đẹp nết na, thùy mị, hoặc là những người con gái xinh đẹp như tiên giáng trần sau khi thoát lốt vật Họ đều là những người phụ nữ, người vợ siêng năng, cần cù, biết hi sinh, chia sẻ cùng chồng Đặc biệt, họ luôn là những người giữ trọn lời thề thủy chung, son sắt cùng với chồng dù phải trải qua nhiều khó khăn hay gặp phải những hoàn cảnh ác nghiệt nào

Người vợ trong truyện Ai mua hành tôi ban đầu truyện được giới thiệu là một

người con nhà nông, quanh năm chân lấm tay bùn nên đen đủi xấu xí Mặc dù sống trong cảnh nghèo đói, kham khổ nhưng hai vợ chồng hết mực yêu thương nhau Sau khi tình cờ tắm gội bằng lọ nước thần cô vợ lại trở nên “xinh xắn trắng trẻo, nhan sắc mĩ miều không ai sánh kịp”.[ 18, tr 53] Từ ngày có nhan sắc xinh đẹp người vợ cũng không hề thay đổi thái độ hoặc cách cư xử với chồng, vẫn hết lòng với chồng của mình Biến cố xảy ra, vì nhan sắc quá tuyệt trần như vậy, người vợ bị bắt vào cung làm vợ vua Lẽ ra, trước sự xa hoa, tráng lệ, trước cuộc sống giàu sang, phú quý và đầy quyền lực như vậy người vợ sẽ phải tuân theo, chiều ý vua bằng bất cứ mọi giá nhưng người vợ trong truyện không phải như vậy “Từ ngày bắt vào cung, người đàn bà này không cười không nói, áo đẹp cũng không mặc, đầu tóc cũng

không chải, không cho một ai đến gần.”[ 18, tr 55] Nếu như người vợ trong Sự tích

con muỗi bất chấp và đánh đổi mọi thứ để có được một cuộc sống xa hoa, sung

sướng thì người vợ trong Ai mua hành tôi lại bất cần Trước cuộc sống sung sướng

trong cung, nàng chỉ im lặng, buồn rầu, thờ ơ với tất cả mọi thứ Đến khi thấy được mặt chồng thì nàng mới cười lên một tiếng Type truyện này cũng có trong các câu

chuyện của các dân tộc khác như: Nàng Kháy của dân tộc Tày, Chiếc áo lông chim

của dân tộc Nùng Với nội dung tương tự như bản kể của người Kinh, hình ảnh

nàng Kháy và cô gái trong Chiếc áo lông chim cũng là nhân vật với ngoại hình xinh

đẹp và giàu lòng thủy chung son sắt

Những câu chuyện cảm động về tình cảm vợ chồng, tình yêu trai gái bị cản trở

chia lìa luôn mang đến cho người đọc những xúc động mạnh Duyên nợ tái sinh là

câu chuyện kể về tình yêu của một đôi nam nữ Chàng trai là một anh học trò hiền lành, nghèo khổ còn cô gái là một người xinh đẹp và lại là con của một lão phú ông giàu có Từ ngày có anh học trò tới ở, cô con gái của lão phú ông đã có cảm tình Mặc dù ăn ở cách biệt nhưng hai người vẫn nhiều phen gặp gỡ Hai người yêu nhau tha thiết và mối tình vụng trộm cứ thế mỗi ngày lại trở nên keo sơn, không thể gỡ ra được nữa Vì một lòng một dạ chung tình với chàng học trò nghèo nên bao nhiêu đám tới hỏi cô đều khăng khăng từ chối Đến khi không thể từ chối được nữa và

trước sự ép buộc của gia đình, họ hàng cô gái đã quyết định tự liều tấm thân để giữ trọn sự thủy chung, son sắt, giữ trọn tình yêu của mình Hay, mối tình của một anh

đồ họ Lê và cô gái con phú ông cũng là một mối tình như vậy Vì yêu say đắm anh chàng họ Lê nên trước sự can ngăn của cha, cô gái thấy lòng đau như cắt, suốt ngày chỉ ngồi khóc một mình Xa người yêu, cô sinh ra tương tư, sầu não và đổ bệnh nặng, chẳng bao lâu thì mất Hình ảnh hai nhân vật nữ trong hai câu chuyện nói trên

đã phần nào nói lên được tấm lòng kiên trinh, thủy chung và sự khát khao có được tình yêu cũng như hạnh phúc trong cuộc sống của người phụ nữ trong xã hội cũ Khi nói đến mối tình vợ chồng chúng thủy, gắn bó sắt son có lẽ chúng ta không thể không liên tưởng đến mối tình bất duyệt đó là tình cảm vợ chồng được ví như hình ảnh đôi sam ngàn đời gắn chặt với nhau trong truyện cổ tích cùng tên

Truyện cổ tích Sự tích con sam là một truyện có dung lượng rất ngắn gọn nhưng nội

dung tư tưởng lại vô cùng to lớn Câu chuyện được mở đầu bằng việc người vợ mong ngóng tin chồng sau cơn bão biển: “Xưa, có hai vợ chồng người chài kia rất nghèo khổ Một hôm, người chồng ra biển khơi đánh cá, gặp biển động, thuyền chìm Người vợ trông mãi tin chồng không được Bèn bỏ nhà đi tìm.”[ 18, tr 254] Với tình yêu thương chồng vô hạn, người vợ đã không ngại những khó khăn, thử thách mong tìm được người chồng của mình Tình cảm ấy thật đáng ghi nhận và cảm phục biết bao Cũng như những type truyện trên, thông thường những con người hiền lành, đức hạnh luôn luôn nhận được sự trợ giúp của lực lượng thần kỳ khi gặp phải khó khăn nào đó Được sự giúp đỡ của một vị thần, người vợ được biết tin chồng mình vẫn còn sống Ngoài ra, vị thần còn giúp cho nàng có viên ngọc quý

để ngậm bay qua sông cứu chồng với điều kiện: “trong khi bay, nên nhắm mắt và chẳng nên làm rơi viên ngọc Nếu không nhớ lời sẽ nguy đến tính mạng”[18,tr.254] Tuy nhiên, sau khi được gặp chồng, vì sung sướng hạnh phúc nên nàng quên lời thần dặn dò Chính vì điều đó mà hai vợ chồng ấy sa xuống biển và chết Cặp vợ chồng hóa thành đôi sam ở dưới biển Câu chuyện kết thúc bi kịch nhưng lại chứa đựng nhiều triết lý đạo đức sâu sắc Ngoài việc thể hiện tấm lòng thủy chung son sắt của người vợ còn thể hiện được tình cảm vợ chồng thắm thiết, gắn bó yêu thương

nhau trong mọi hoàn cảnh Cũng có lẽ vì thế mà dân gian thường có câu: Thương

như sam để biểu dương, đề cao tình cảm của hai vợ chồng

Thực tế cho thấy, trong một số truyện cổ tích đặc biệt là cổ tích thần kỳ các nhân vật phản diện thường bị biến hình vì bị trừng phạt hoặc trả giá cho hành động sai trái của mình Nhưng bên cạnh đó, truyện cổ tích cũng có xây dựng nhân vật chính diện có kết thúc theo kiểu biến hình, hóa thân Có thể thấy qua các truyện

như: Đá vọng phu, Hòn trống mái, Sao mai, sao hôm Như vậy, trường hợp biến

hình đều tồn tại ở hai tuyến nhân vật Do đó, chúng ta phải căn cứ vào mục đích biến hình để xác định tuyến nhân vật

Nhân vật nữ trong các truyện vừa kể trên là đại diện cho tuyến nhân vật chính diện, là những người phụ nữ hiền lành, thủy chung đức hạnh Đó là câu chuyện về

Hòn trống mái kể về hai vợ chồng có xuất thân đối lập nhau Người vợ được sinh ra

trong một gia đình giàu có Cha nàng là một tên chúa đất nổi tiếng tham lam và tàn

ác Vì nàng là người con gái độc nhất của hắn nên hắn rất cưng chiều Người chồng lại sinh ra trong một gia đình nghèo khổ, mồ côi cả cha lẫn mẹ Hai người gặp nhau, yêu nhau và họ ước mơ có được một cuộc sống hạnh phúc trọn vẹn Nhưng mọi việc không như mong muốn, cha nàng là một người hết sức tham lam và tàn ác nên nhất định không thể cho nàng lấy một người nghèo hèn như chàng Cô gái trong truyện không ngại khó khăn, không có sự phân biệt giàu nghèo, tình yêu mà cô giành cho chàng trai thật trong sáng và cao cả Trước sự can ngăn quyết liệt của cha, nàng van xin thảm thiết và càng uất ức trước hành động vu khống của cha mình Nàng quyết định ra đi, nàng đã đến bên chàng Hai người từ đó có cuộc sống yên bình, vui tươi bên xóm làng Sau khi chết đi, hai người hóa thành đôi chim hải âu một trống một mái đậu xuống phần mộ của mình và hóa thành hai hòn đá to ôm lấy nhau Do đó, về sau để trân trọng và biểu dương tình cảm sắt son của đôi vợ chồng, người dân đặt tên cho hòn đá đó là hòn trống mái Xét trên bình diện mối quan hệ

vợ chồng, người con gái trong câu chuyện là một người giàu tình thương, ân tình,

thủy chung với chồng của mình

Mặc dù nhân vật chính diện trong một số truyện phải có một kết thúc bi thương, các nhân vật đều phải chết hoặc hóa thân thành các vật nhưng tinh thần lạc quan vẫn tỏa sáng vì những cái chết hoặc sự hóa thân đó chỉ làm tăng thêm niềm tin

và sự khẳng định đối với phẩm chất cao đẹp của con người chân chính

Như vậy, việc tìm hiểu một số truyện tiêu biểu trên cho ta cái nhìn tổng quan hơn về những người phụ nữ, những người vợ trong xã hội cũ Họ đều là những con người sống có tình nghĩa, đạo đức Biết quan tâm, yêu thương chồng con và sẵn sàng đánh đổi tất cả để được gần chồng gần con Bên cạnh đó, ta còn chứng kiến được những mối tình đẹp giữa các đôi trai gái Mặc dù bị ngăn cách bởi nhiều lý do nhưng họ vẫn vượt qua tất cả để đến với nhau cho dù ở cõi trần hoặc cõi âm Trên hết, nổi bật lên tất cả ta cảm nhận được sự thủy chung, đức hạnh, son sắt của những người vợ trong xã hội cũ Xây dựng nhân vật phụ nữ này có phần đối lập với nhân vật nữ tham lam, bội bạc cũng phần nào nói lên được những bài học, những triết lý đạo đức của nhân dân lao động

nữ chẳng may được sinh ra với ngoại hình đội lốt thú vật, đó cũng được xem là những bất hạnh đối với họ Chẳng hạn như nàng Út trong truyện cổ tích cùng tên là một cô con gái có ngoại hình kỳ quái, hình dáng cô bé tí, bé đến nỗi chỉ bằng ngón tay Vì thấy ngoại hình của cô như vậy nên cha mẹ cô đã quyết định thả cô vào rừng

và không còn muốn gặp cô nữa Nàng Út bé xíu phải tự nuôi sống bản thân mình nơi rừng sâu hiu quạnh Nhưng số phận bất hạnh của cô không dừng lại ở đó Một dịp tình cờ, hoàng tử vào rừng đi săn, chàng nhìn thấy những quả dưa hấu ngon quá nên hái ăn và vứt vỏ lại Nàng Út ăn chỗ vỏ dưa ấy và bỗng nhiên có thai và sinh được đứa con trai kháu khỉnh Hoàng tử đưa hai mẹ con về cung để sống chung

nhưng vua cha tỏ ra không hài lòng về nàng Út Vua cho ra nhiều bài thi để kén vợ cho hoàng tử Nàng Út đều vượt qua tất cả những cuộc tuyển chọn ấy Nhưng cuối cùng, vua cha đưa ra một yêu cầu hết sức khó khăn đối với cô Đó là: “cô gái vợ hoàng tử phải là một người đẹp nhất, tóc dài nhất và da trắng nhất trong vương quốc.” [ 18, tr 386] Thông thường, trong truyện cổ tích thần kỳ, các nhân vật chính diện luôn luôn có sự trợ giúp của lực lượng thần kỳ để vượt qua thử thách Lần này, nàng Út đã nhận được sự giúp đỡ của lực lượng thần kỳ Cuối cùng, lời cầu nguyện cũng được chấp thuận, nàng Út trở thành một người xinh đẹp như tiên nữ và kết duyên cùng hoàng tử Như vậy, qua câu chuyện có thể thấy, nàng Út khi sinh ra đã mang nỗi bất hạnh là một người xấu xí, dị dạng Vì ngoại hình như vậy nên mọi người càng xa lánh Ngay chính cha mẹ sinh ra cô cũng muốn vức bỏ cô trong rừng

Để có được cuộc sống hạnh phúc trọn vẹn, nàng Út đã phải vượt qua nhiều khó khăn, thử thách Cảm thương cho số phận của nàng, trời ban phép cho nàng có được một ngoại hình xinh đẹp và có cuộc sống hạnh phúc cùng hoàng tử

Type truyện nhân vật nữ với ngoại hình đội lốt thú xuất hiện khá nhiều ở trong

truyện cổ tích thần kỳ như: Nàng tiên cua và chàng đánh cá, Nàng tiên ốc, Nàng

cóc, Người học trò với con rùa Họ đều là những con người có bề ngoài xấu xí, đội

lốt vật nhưng bản chất bên trong là những con người hiền lành, tốt bụng, tài hoa Bên trong lốt vật xấu xí là những cô gái xinh đẹp đáng yêu, tài năng và có tâm hồn cao thượng Họ bỏ được lốt thú và trở thành những cô gái xinh đẹp có cuộc sống hạnh phúc, lấy chồng giỏi, làm quan Đấy chính là lý tưởng xã hội của nhân dân muốn những người có hoàn cảnh bất hạnh phải được sống hạnh phúc, phải được hưởng mọi quyền lợi như những người bình thường, thậm chí còn được ưu ái hơn Đặc trưng chung cho các nhân vật nữ kể trên họ là những nàng công chúa, nàng tiên biến hình thành những con vật Những nàng công chúa con vua thủy tề thường hóa thành vật để với mục đích rong chơi, du ngoạn Sau đó có thể biến

thành người và có cuộc sống hạnh phúc với người Câu chuyện Anh đánh cá và

công chú thủy tề kể về nàng công chúa vì thích ham chơi du ngoạn nên biến thành

cá để du ngoạn Vì mải mê cảnh đẹp, công chúa con vua thủy tề bị lọt vào trong

lưới của nhà thuyền chài Nàng công chúa bị thả vào gầm thuyền phải nhịn đói Vào một dịp tình cờ, người con trai của lão thuyền chài trong một lần ăn cơm làm rớt cơm xuống gầm thuyền Nhờ vậy mà nàng công chú thoát khỏi cái chết Sau khi thoát chết trở về thủy cung, nàng đâm ra tương tư anh con trai lão thuyền chài Dần dần công chúa lâm bệnh nặng, vua cha lo ngại hỏi thăm nàng và nàng đã kể hết đầu đuôi câu chuyện cho cha nghe Công chúa chủ động xin vua cha cho kết hôn với chàng trai Vua thủy tề vì muốn cho con hết bệnh nên phải bằng lòng Công chúa tìm đến nơi ở và kết hôn với chàng trai thuyền chài Từ đó, hai người sống yêu thương hòa thuận hạnh phúc bên nhau Mặc dù với danh phận, địa vị và môi trường sống khác nhau Một người cõi trần một người cõi thủy cung nhưng vì tình yêu nàng công chúa bất chấp tất cả để được sống chung với người mình yêu Câu chuyện nhằm đề cao, biểu dương tình yêu trong sáng của nàng công chúa con thủy

tề và chàng trai làng chài

Nàng công chúa con vua thủy tề trong truyện Duyên tiên lại gặp nhiều khó

khăn thử thách rồi mới có được hạnh phúc trọn vẹn Câu chuyện được giới thiệu về hai cha con dân chài họ Lý Trong một đêm ra khơi, hai cha con đánh được nửa khoang thuyền cá Khi người cha gánh cá đi chợ thì Lý Lâm con trai lão lại đi chữa thuyền Tát cạn được nửa thuyền nước Lý Lâm trông thấy một con cá nằm chẹt giữa khe thuyền Chàng càng ngắm thấy cá càng đẹp Chàng quyết định mang cá về nhà thả vào chậu nước và cứ mỗi bữa ăn thì chàng không bao giờ để phần cơm cho cá Trong một lần tranh chấp giữa Lý Lâm và tên chủ sông đã làm chậu cá vỡ tan, con

cá quẫy đuôi đi mất con cá đẹp ấy chính là nàng công chúa con vua thủy tề vì bị giam cầm quá lâu nên nàng trốn đi chơi Từ ngày về lại nơi thân thuộc, nàng lại nhớ đến những ngày sống ở trần gian, nhớ đến tấm chân tình của Lý Lâm, nàng sinh ra tương tư rồi phát bệnh Trong một lần thổ lộ tâm tình cùng vua cha nàng chỉ mong cha cho nàng được kết duyên cùng Lý Lâm Vua cha chẳng những không cho mà còn ra lệnh giam công chúa vào cấm cung Nàng công chúa tìm mọi cách mới gặp được Lý Lâm và sau đó hai người đã kết duyên vợ chồng Là công chúa, nàng thừa hưởng được cuộc sống sung túc kẻ hầu người hạ nhưng sống trên trần gian nàng

phải lao động vất vả, phải giải nắng dầm sương cùng chồng Mặc dù vậy nhưng nàng vẫn thấy hạnh phúc vì được sống với người mình thương yêu Câu chuyện không dừng lại ở đó, sau khi công chú trốn đi vua cha cho Thuồng luồng và Ba ba lên đưa công chúa trở về Nhưng trước sự thương yêu và giúp đỡ của dân làng, hai người cũng đã vượt qua mọi rào cản để có được một cuộc sống hạnh phúc trọn vẹn Hai nhân vật nữ trên đều là những nàng công chúa xinh đẹp xuất thân cao sang nhưng không bao giờ phân biệt địa vị, danh vọng giàu sang Họ đến với con người, đến với cuộc sống trần gian để có được một cuộc sống hạnh phúc với người mình yêu

Còn câu chuyện về Nàng tiên cua và chàng đánh cá kể về một mối tình đẹp

của cô gái đội lốt cua và anh chàng đánh cá mồ côi nghèo khổ Chuyện kể rằng:

“Một hôm đang câu cá, chàng đánh cá thấy một con cua có bộ cánh vàng óng và chiếc gộp màu hoa đá rất đẹp, bơi lơ lửng trước mặt chàng Ngồi trên thuyền, chàng say sưa ngắm cua quên cả việc câu cá Rồi như thường lệ, hôm nào con cua cũng bơi quẩn quanh bên chiếc thuyền câu của chàng Cuối cùng, chàng đưa cua đá vào nuôi trong một chiếc vại nước bằng sành đặt ngay ở góc nhà Từ đấy, cua đã trở thành nguồn vui, nguồn tình cảm thiêng liêng của chàng.”[ 18, tr 373] Mối tình của nàng cua và anh chàng đánh cá đã trở nên thân thiết không thể tách rời Thiếu vắng nàng cua, chàng đánh cá lại ảm thấy buồn và nhớ da diết Trong một lần không thấy cua đâu, chàng đánh cá khóc thảm thiết Vì thương tình chàng mồ côi cần mẫn lao động và sống lương thiện nên Bụt đã dấu bộ áo của người bạn gái yêu quý để nàng có thể trở thành người và ban phép cho hai người trở thành vợ chồng Chàng không biết rằng bên trong lốt cua là người con gái xinh đẹp Họ bắt đầu trở thành vợ chồng ngày hôm đó hai người ăn ở với nhau thật đầm ấm và hạnh phúc Nhưng mọi việc không dừng lại ở đó, vì có người vợ quá xinh đẹp nên tên nhà giàu làng bên tìm mọi cách hãm hại muốn chiếm đoạt nàng Hai vợ chồng chàng đánh cá nghe theo lời Bụt, người vợ mang bộ áo lốt cua để trở lại nguyên hình cua đá, còn người chồng thì được Bụt làm phép biến thành một cụ già Hai người đến một vùng đất mới sinh sống Họ trở thành đôi trai gái xinh đẹp sống hạnh phúc bên nhau Như

vậy, nhân vật nữ đội lốt cua trong truyện này không chỉ là một người vợ xinh đẹp

mà còn thủy chung Từ khi vứt bỏ lốt vật đi, nàng đã trở thành một người vợ xinh

đẹp, tốt bụng và luôn yêu thương chồng Câu chuyện về Nàng tiên ốc và Nàng cóc

cũng có chung cốt truyện như câu chuyện trên Đó đều là những câu chuyện kể về mối tình của chàng trai nghèo và người con gái đội lốt vật Ban đầu họ đều có ngoại hình là lốt vật như vỏ ốc, cua, cóc nhưng sau đó nàng biến thành những người con gái xinh đẹp tuyệt trần Họ chính là món quà dành cho những con người hiền lành, tốt bụng Trong văn học dân gian đó chẳng qua chỉ là mơ ước, tưởng tượng của con người, một hình thức ban thưởng cho nhân vật chính diện Đó chính là phần thưởng xứng đáng mà tác giả dân gian muốn tạo ra để ban tặng cho những con người mồ côi, hiền lành, nghèo khổ trong cuộc sống

Kiểu nhân vật dị dạng, xấu xí trong truyện cổ tích Việt Nam được thể hiện nhiều nhất trong tiểu loại cổ tích thần kỳ Đó là những con người có ngoại hình xấu

xí, đội lốt vật nhưng có những phẩm chất đáng trân trọng Miêu tả loại nhân vật này, các tác giả dân gian mơ ước hướng đến một cuộc sống công bằng, đầy đủ hơn cho người lao động trong xã hội phong kiến đang phân chia đẳng cấp gay gắt Truyện cổ tích là những giấc mơ đẹp của người xưa Trong đó có giấc mơ được tự do hạnh

phúc trong hôn nhân Ngày xưa hôn nhân phải môn đăng hộ đối, cha mẹ đặt đâu con

ngồi đấy vì thế cho nên người bình dân mơ ước người con mồ côi cưới được công chúa, cô gái nghèo được làm hoàng hậu là vì lẽ đó

2.1.2 Nhân vật phản diện

2.1.2.1 Nhân vật người dì ghẻ

Phần lớn những truyện cổ tích tiêu biểu và quen thuộc đối với quảng đại nhân dân đều xoay quanh đề tài sinh hoạt gia đình, phản ánh và lý giải những xung đột, mâu thuẫn có tính chất riêng tư nhưng phổ biến của xã hội Khi nói đến mối quan gia đình, ngoài mối quan hệ anh chị em, vợ chồng thì không thể không nhắc đến mối quan hệ phổ biến tiêu biểu đó là giữa dì ghẻ và con chồng Nổi bật lên trên hết

đó chính là hình ảnh nhân vật phản diện người dì ghẻ với đầy đủ những đặc điểm, tính cách tiêu biểu đại diện chung cho một kiểu nhân vật tương đối đặc biệt trong