Nghệ thuật truyện ngắn bùi hiển qua tập truyện nằm vạ

Điểm lại có các bài viết tiêu biểu sau: Trong cuốn Lược sử văn nghệ Việt Nam, tập 1, nhà văn tiền chiến 1930 – 1945 tác giả Thế Phong 1959, đã giới thiệu sơ qua về tiểu sử tác giả Bùi

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

4 Phương pháp nghiên cứu 11

5 Bố cục đề tài 12

CHƯƠNG 1: BÙI HIỂN VÀ TẬP TRUYỆN NGẮN “NẰM VẠ” 13

1.1 Cuộc đời và sự nghiệp văn học của Bùi Hiển 13

1.2 “Nằm vạ” - tập truyện ngắn tiêu biểu của Bùi Hiển 19

CHƯƠNG 2: NÉT ĐẶC SẮC CỦA HÌNH TƯỢNG NGHỆ THUẬT TRONG “NẰM VẠ” 24

2.1 Hình tượng nhân vật trong Nằm vạ 24

2.2 Hình tượng không - thời gian trong Nằm vạ 33

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ THỦ PHÁP NGHỆ THUẬT ĐẶC SẮC TRONG “NẰM VẠ” 42

3.1 Nghệ thuật dựng truyện 42

3.2 Ngôn từ nghệ thuật 47

3.3 Nghệ thuật trần thuật 58

KẾT LUẬN 67

TÀI LIỆU THAM KHẢO 69

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong lịch sử văn học Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945, thể loại truyện ngắn phát triển một cách rực rỡ nhiều tác giả nổi tiếng như Thạch Lam, Nguyễn Công Hoan, Thanh Tịnh, Tô Hoài, Kim Lâm…xuất hiện Trong đó không thể không kể đến nhà văn Bùi Hiển

Bùi Hiển đã để lại rất nhiều ấn tượng trong lòng bạn đọc ở mọi lứa tuổi với thể loại truyện ngắn Truyện ngắn của ông được đưa vào chương trình sách giáo khoa lớp 7 với tác phẩm “Ngày công đầu tiên của cu Tý”, cũng từ đây tên tuổi của ông được độc giả biết đến nhiều hơn

Phải nói rằng Bùi Hiển viết nhiều thể loại nhưng thành công nhất với thể loại truyện ngắn Truyện ngắn của ông mang đậm tình đời, tình người Ông đã khắc họa chân thực đời sống gian khổ, nhiều thử thách của những người dân vùng biển Đồng thời ông cũng khắc họa thành công cuộc sống tẻ nhạt, mòn mỏi của những viên chức nghèo thành thị và những anh học trò nghèo Các nhân vật hiện lên một cách chân thực nhất không màu mè, qua giọng văn ấm áp tình người, gần gũi và sự cảm thông của nhà văn Bùi Hiển Lối viết rất cẩn thận và thận trọng của nhà văn đã thể hiện một tình cảm chân thành đối với người dân quê ở quê hương mình được sinh ra

Nằm vạ là tập truyện ngắn đầu tay của Bùi Hiển Nó đã đem lại nhiều

thành công trong sự nghiệp sáng tác của ông Góp phần tạo một chỗ đứng vững vàng cho Bùi Hiển trên diễn đàn văn học Việt Nam

Chính vì vậy chúng tôi đi vào tìm hiểu và nghiên cứu đề tài “Nghệ

thuật truyện ngắn Bùi Hiển qua tập truyện Nằm vạ” Qua đây có thể thấy

được tài năng, sở trường của nhà văn trong việc viết truyện ngắn Cũng từ đề tài này sẽ hiểu hơn về cuộc đời, con người, tư tưởng, phong cách của nhà văn,

những đóng góp của nhà văn vào sự nghiệp chung của văn học nước nhà

2 Lịch sử vấn đề

Bùi Hiển là cây bút viết truyện ngắn tiêu biểu trong giai đoạn 1930 –

1945 Phong cách của ông được đánh dấu từ tập truyện Nằm vạ Chính vì vậy

có rất nhiều công trình nghiên cứu về Bùi Hiển và xoay quanh tập Nằm vạ

ngay khi nó ra đời Điểm lại có các bài viết tiêu biểu sau:

Trong cuốn Lược sử văn nghệ Việt Nam, tập 1, nhà văn tiền chiến 1930

– 1945 tác giả Thế Phong (1959), đã giới thiệu sơ qua về tiểu sử tác giả Bùi

Hiển, bên cạnh đó có một nhận định về truyện ngắn trước 1945 của Bùi Hiển như sau: “Truyện ngắn trước tiền chiến của ông có tính cách địa phương, viết rặt hình ảnh quê hương nơi ông sinh trưởng, cho nên Vũ Ngọc Phan cho rằng

đọc Nằm vạ của Bùi Hiển âm hưởng như Eugène Roy của Pháp, tả người dân

quê miền Nantes, những nét đậm đà như Chateaubriand viết La Brière hoặc Joseph de Pesquidoux trong Chez nous sur la glebe.”[21, tr.77]

Trong cuốn Tác gia văn xuôi Việt Nam hiện đại (từ sau 1975), do nhà xuất bản Khoa học xã hội (1977), Chu Nga với bài viết “Những chặng đường

sáng tác của Bùi Hiển” đã nêu lên những bước tiến trong sự nghiệp sáng tác

của Bùi Hiển qua các tập truyện ngắn như Nằm vạ, Ánh mắt, Trong gió

cát…Nhưng đồng thời cũng đưa ra những cảm nhận của tác giả: “Bùi Hiển

sinh ra ở Nghệ An, cho nên những truyện ngắn đầu tay của anh thường gắn liền với những nét đặc điểm của phong tục tập quán người dân xứ Nghệ Điển

hình là hai truyện ngắn Nằm vạ và Ma đậu Những truyện ngắn này mang

phong cách hài hước và nhẹ nhàng, gây được những nụ cười tinh nghịch, dí dỏm, biểu hiện một khả năng miêu tả tâm lý nhân vật khá sắc sảo và một nghệ thuật vận dụng ngôn ngữ địa phương tương đối sinh động và nhuần nhuyễn.” [24, tr.140] Và tác giả cũng chỉ ra hướng nhân vật mà Bùi Hiển xây dựng

trong truyện ngắn của mình “Ngoài hai truyện Nằm vạ và Ma đậu viết về

nông thôn trước cách mạng Bùi Hiển còn viết về những người tiểu tư sản lớp

dưới Đó là mấy truyện Cái đồng hồ, Ốm, Hai anh học trò có vợ…” [24,

tr.140] Ngoài ra tác giả còn đưa ra nhận định của mình về nhà văn Bùi Hiển:

“Bùi Hiển là một nhà văn viết truyện ngắn có nhiều kinh nghiệm Anh rất thận trọng và có tinh thần trách nhiệm Ít khi anh viết nhanh, viết vội, lấy tay nghề thay cho chất sống Anh không có gan viết một vấn đề gì mà anh chưa

“thuộc” lắm,…” [24, tr 149]

Trong cuốn Hồi kí những năm tháng ấy, nhà xuất bản Hội nhà văn

(1987) của nhà phê bình văn học Vũ Ngọc Phan đã nói về Bùi Hiển như sau:

“Bùi Hiển được bạn đọc chú ý từ những truyện về phong tục, về mê tín dị đoan của người dân quê Nghệ Tĩnh…” [18, tr.207]

Khi Tuyển tập Bùi Hiển ra đời do nhà xuất bản Văn học, Hà Nội (1997), nhà thơ Hoàng Trung Thông với bài viết Thay lời bạt với Bùi Hiển đã đưa ra cảm nhận riêng của mình và chia sẻ với độc giả như “Hãy đọc lại Nằm

vạ, giọng văn rất rất Nghệ Tĩnh mà sao người Bắc Hạ vẫn thích thú Có phải

vì cái thị hiếu xa lạ (Gout exotique) hay còn là do chất văn học nằm sẵn trong đó……, lại bắt được vào mạch đời sống dân chài với nhiều vẻ khá độc đáo, những vất vả gian lao hòa trộn chất thô lậu, chất khỏe khoắn và gân guốc.” [9, tr.606] “Bình thường Bùi Hiển gây ấn tượng một con người điềm tĩnh mực thước hơn là con người “bốc” (có phải do đó mà văn anh phần nào có chất bay bổng?) Riêng tôi chỉ chứng kiến một lần duy nhất anh có vẻ hưng phấn đặc biệt trong khi ngồi viết ngay ở trụ sở hội nhà văn, ở phố Nguyễn Du.” [9, tr.612]

Trong cuốn Tổng tập văn học Việt Nam, tập 32, do Nhà xuất bản Khoa

học xã hội, Hà Nội (2000), Trần Đăng Mạnh đã viết: “Trước hết phải kể đến truyện ngắn Bùi Hiển Truyện ngắn của ông trước cách mạng phần lớn được

tập hợp trong tập Nằm vạ Một số khác đăng rải rác trên Tiểu thuyết thứ 7, Hà

Nội Tân Văn, nhất là Trung Bắc Chủ Nhật.” [14, tr.46] Ngoài ra tác giả còn chỉ rất rõ đề tài mà Bùi Hiển hay viết đó là: “Bùi Hiển có một số viết truyện ngắn về người tiểu tư sản Đề tài và khuynh hướng tư tưởng có gì nối tiếp

Thạch Lam: Làm cha, Cái đồng hồ, Hai anh học trò có vợ, Ốm…Ông thường

kể những câu chuyện vụn vặt về những con người tầm thường phần lớn là viên chức, học sinh…,Phần lớn đóng góp mới mẻ, độc đáo hơn của Bùi Hiển

là những truyện ngắn viết về người dân chài vùng biển Thanh Nghệ Tĩnh Phải là con người có sự am hiểu và tình yêu mến thật sự lắm phong cách và

vùng quê của mình mới có thể viết được như vậy như Chiều sương, Nằm vạ,

Ma đậu, Thằng Xin, Chuyện ông Ba Bị dân chài…” [14, tr.46]

Năm 2001 sau khi nhà xuất bản Đồng Nai phát hành cuốn Nằm vạ - tập

truyện ngắn thì trong bài giới thiệu về tác giả - tác phẩm Phan Cự Đệ đã đưa

ra những cảm nhận riêng của mình về tập truyện Nằm vạ “ Tôi đọc nằm vạ từ

những ngày còn ngồi trên ghế nhà trường trung học Ngày đó, chiều hè nào tôi cũng ra đứng sau lũy tre làng hóng những làn gió mát rượi, mang hơi thở

xa xăm của biển” [10, tr.118] Tác giả có cái nhìn khái quát về con người Bùi

Hiển và ông nhận định rằng “Ngay từ tác phẩm đầu tay (Nằn vạ), Bùi Hiển đã

đứng vững như một phong cách riêng trong vòng văn học hiện thực công khai

1940 – 1945….[10, tr.125] Nêu lên điểm riêng của Bùi Hiển so với các nhà văn khác cùng thời Chẳng hạn cùng một đề tài người tiểu trí thức tư sản Nam Cao tả khác, Bùi Hiển tả khác “Bùi Hiển ít khi tự đặt mình vào tâm trạng của

người trong cuộc, mặc dầu cuộc đời những người viên chức tỉnh lẻ trong Nằm

vạ ít nhiều gần gũi với cuộc đời anh trước cách mạng, anh viết về họ với một

sự gần gũi cảm thông và thấp thoáng trong mỗi họ là một cuộc đời châm biếm nhẹ nhàng hoặc đùa vui hóm hỉnh, có khả năng cảm hóa thuyết phục người đọc.”[10, tr.125] Ở bài viết này tác giả cũng chỉ ra một vài nhược điểm chưa đạt trong quá trình sáng tác của Bùi Hiển Một lần nữa Phan Cự Đệ lại khẳng

định phong cách viết truyện của Bùi Hiển: “Phong cách truyện ngắn của Bùi Hiển đã có những nét ổn định và bền vững, tuy nhiên vẫn luôn luôn mở ra những hướng tìm tòi, trăn chở, khám phá.” [10, tr.130] Với bài viết này đã giúp người đọc có cái nhìn chung về con người Bùi Hiển, đồng thời nắm bắt được những nét chính trong phong cách của Bùi Hiển

Một số cuốn sách khác như Văn học Việt Nam thế kỉ XX, quyển 2, tập

VII, của Phan Cự Đệ (2000), và Văn học Việt Nam thế kỉ XX, quyển 2, tập III,

của Hà Minh Đức(2001) Hai cuốn này cũng chỉ phác thảo sơ qua về cuộc đời tác giả Bùi Hiển, cùng các tác phẩm chính trong sự nghiệp sáng tác của ông Nhìn chung hai cuốn sách này mới chỉ dừng ở mức độ khái quát về tác giả

Đến khi cuốn Từ điển tác giả tác phẩm văn học Việt Nam dùng trong

nhà trường, do nhà xuất bản Đại học sư phạm (2004) của nhiều tác giả biên

soạn được phát hành, các tác giả đã dành những trang viết giới thiệu rất cụ thể

về cuộc đời cũng như sự nghiệp sáng tác của Bùi Hiển Đồng thời cũng nêu lên đề tài, tư tưởng trong sáng tác của Bùi Hiển Các tác giả đưa ra những nhận xét đúng đắn sau: “Bùi Hiển có truyện được đăng báo từ những năm

1940 và được dư luận bạn đọc chú ý từ tập truyện ngắn Nằm vạ (Nxb Đời nay

– 1941).” [15, tr.29] Các tác giả còn chỉ ra thể loại thàng công nhất của Bùi Hiển và gắn liền trên con đường văn chương Bùi Hiển là thể loại truyện ngắn

“Nổi bật nhất trong sáng tác của Bùi Hiển là truyện ngắn Cho đến nay ông vẫn là cây bút viết truyện ngắn tiêu biểu của nền văn xuôi Việt Nam hiện đại.” [15, tr.30] Bài viết này một lần nữa đưa ra cái nhìn toàn diện về cuộc đời, sự nghiệp của Bùi Hiển

Trong cuốn Nhà văn hiện đại, tập 2 do nhà xuất bản Văn học củaVũ

Ngọc Phan (2005), khi giới thiệu về nhà văn Bùi Hiển ông đã đưa ra những cảm nhận của mình về Bùi Hiển, về cách viết truyện của nhà văn Bùi Hiển chủ yếu là những truyện ngắn tả về phong tục tập quán của người dân Nghệ

Tĩnh : “Tôi nhận thấy Bùi Hiển cũng có tài ấy, nhưng đến nay ông chỉ mới tả

cho ta biết về phong tục dân quê miền ông ở nhữn truyện ngắn trong tập Nằm

vạ (Đời nay – Hà Nội, 1941), ngoài những truyện ngắn về thanh niên hầu hết

đều thường thường, ông có viết ba truyện ngắn về dân quê vùng Nghệ Tĩnh

rất đặc sắc Ba truyện ấy là Nằm vạ, Thằng Xin, và Ma đậu… [19, tr.245 -

246] Bên cạnh đó tác giả còn đưa ra nhận định về truyện ngắn của Bùi Hiển

có những nét đặc sắc như: “Những nhân vật đều dùng tiếng thổ âm làm cho những truyện của ông không giống một nhà văn nào khác Ngôn ngữ và cử chỉ của họ tạo nên dấu ấn riêng, không ai nhầm lẫn được” [19, tr.246] Nhìn chung thì ở bài viết này cũng đã chỉ ra những nét độc đáo của truyện ngắn Bùi Hiển về cả nội dung và nghệ thuật

Trong cuốn Những gương mặt văn chương hiện đại do nhà xuất bản Thanh Niên (2008), Võ Văn Trực với bài viết “Bùi Hiển từ tốn và độ lượng”

Tác giả đã bày tỏ những cảm nhận của mình khi viết về nhà văn Bùi Hiển, một người luôn luôn theo sát thực tế để lấy nó làm nguồn cảm hứng cho những sáng tác của mình Đồng thời tác giả chỉ ra những yếu tố đưa Bùi Hiển đến với nghiệp văn chương như thế nào “Riêng Bùi Hiển, may mắn được ở trọ cùng nhà với một người bạn mê đọc văn học Pháp, tên là Hồ Phi Thức Anh ta thức rất khuya, đọc mê mải, thỉnh thoảng lại cười rung cả giường, làm cho Bùi Hiển tỉnh dậy Dần dần Bùi Hiển cũng mê lây và cảm thấy được cái

ma lực của văn chương Từ chỗ mê văn chương nói chung, anh mê quốc văn Trong thời gian ấy, văn học Việt Nam đang cách tân mạnh mẽ và nở rộ với nhiều sắc thái mới mẻ Bùi Hiển hăm hở tìm đọc Nguyễn Công Hoan, Thạch Lam, Thế Lữ, Khái Hưng, Vũ Trọng Phụng ” [23, tr.132] Và nguồn cảm hứng vô tận trong sáng tác của Bùi Hiển để xây dựng nên những nhân vật điển hình trong tác phẩm của mình “Có thể nói làng biển Phú Nghĩa Hạ là nơi khởi thủy nguồn cảm hứng bất tận của Bùi Hiển Từ những người nghèo

của làng quê mình đến với những người nghèo của nhiều vùng quê khác, nguồn cảm hứng luôn luôn được tiếp sức và mở dòng dào dạt Ngòi bút của anh hướng về họ với nỗi cảm thông sâu sắc.” [23, tr.135] Mặt khác Võ Văn Trực nhận định rằng: “Con người Bùi Hiển trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày…… độ lượng.”[23, tr.140] Và tác giả đưa ra một nhận xét khác “Trong truyện, Bùi Hiển không tạo nên những tình tiết gay cấn, ly kỳ; mà cốt truyện được mở ra theo diễn biến tâm lý nhân vật một cách từ tốn, tinh tế”

Trong cuốn Giáo trình lịch sử văn học Việt Nam 1930 – 1945 do nhà

xuất bản Đại học Huế (2010) mới phát hành được GS.Trần Đăng Mạnh biên soạn, tác giả có một nhận xét về nhà văn Bùi Hiển như sau: “Bùi Hiển chuyên viết truyện ngắn Ông viết rất hay về những người dân chài ở bờ biển Quỳnh Lưu (Nghệ An), quê ông những con người hồn nhiên, chất phác, yêu đời, tuy kiếm sống hết sức vất vả, nhiều khi phải vật lộn dưới giông bão giữa biển

khơi, đánh đổi cả tính mạng để giành miếng cơm manh áo cho vợ con (Nằm

vạ, Chiều sương…) [16, tr.56]

Nhìn chung tất cả các công trình nghiên cứu trên chỉ mới đề cập đến cuộc đời, con người, tư tưởng, phong cách viết của Bùi Hiển và giới thiệu tập

truyện Nằm vạ, số ít đã chạm đến những khía cạnh trong nghệ thuật truyện

ngắn của nhà văn như cách xây dựng nhân vật, khả năng miêu tả tâm lý, giọng điệu, cốt truyện…nhưng các công trình vẫn chưa đi sâu và có hệ thống

về nghệ thuật truyện ngắn Bùi Hiển qua tập truyện Nằm vạ Tuy nhiên việc

nghiên cứu về Bùi Hiển vẫn chưa dừng lại ở đó, các nhà nghiên cứu vẫn đang tiếp tục tìm hiểu và đi sâu vào nghiên cứu về Bùi Hiển để cho độc giả có cái nhìn khái quát về nhà văn cả đời viết truyện ngắn này

Thời gian gần đây cũng có rất nhiều bài viết trên tạp chí hay các báo

điện tử trên mạng viết về Bùi Hiển Trên Tạp chí Hồn Việt, số 27 ra ngày

13/5/2010 có bài viết “Làng quê với Bùi Hiển – ba tôi” Đây là bài viết của

chính người con trai cả của Bùi Hiển tên là Bùi Quang Tú Trong bài tác giả

đã chia sẻ với bạn đọc những tâm sự, cùng sự kính trọng về người cha của mình Tác giả chia sẻ rằng: “Sức hấp dẫn của các truyện viết về làng quê còn nằm ở bút pháp của ba tôi Thật bất ngờ vào độ tuổi hai mươi mà ba tôi đã viết được những truyện ngắn xuất sắc như vậy Chỉ một nhân vật thằng ăn trộm cũng đã thấy sự tài tình trong sử dụng tình tiết và phân tích tâm lý nhân vật.” [25, tr.21]

Trên một số trang báo mạng điện tử khác như Báo cand.com Có một

bài viết mà tác giả là con trai của cố nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, tên là

Nguyễn Huy Thắng với nhan đề “Nhớ nhà văn Bùi Hiển” ra ngày

23/03/2009, tác giả đã nêu lên những cảm nhận của mình về nhà văn Bùi Hiển đặc biệt là tình bạn của nhà văn với người cha của mình là nhà văn Nguyễn Huy Tưởng Qua đó nói lên tính cách và con người cả một đời cống hiến cho cách mạng và sự nghiệp văn học “Nếu như nhà văn Nguyễn Minh Châu có ví nhà văn Nguyên Hồng là một cái "Hỏa Diệm Sơn của tình cảm", thì thiết nghĩ, nhà văn Bùi Hiển cũng giống như một mạch nước ngầm ấm nóng, lúc lúc lại dâng trào những dòng tình cảm không kém nồng hậu Đó là điều tôi cảm nhận được từ tình bạn của bác Bùi Hiển với cha tôi, nhà văn Nguyễn Huy Tưởng.”[30] Đó là toàn bộ những tình cảm và cảm nhận riêng của tác giả dành cho nhà văn Bùi Hiển Báo Văn hóa online có bài viết của Anh Thu, ra

ngày 12/10/2011 với nhan đề “nhà văn Bùi Hiển – tiếng vang lặng lẽ” Tác

giả nhận xét về truyện ngắn của Bùi Hiển như sau: “Truyện ngắn của ông đã ghi lại một cách trung thực đời sống đầy vật lộn gian lao của người dân vùng biển quê ông cũng như cuộc sống nhỏ nhoi, mòn mỏi và bế tắc, tẻ nhạt của giới viên chức nghèo thành thị Những nhân vật ấy đều xuất hiện trong giọng văn ấm áp, gần gũi, cảm thông và đôn hậu của ông.”[26] Phạm Đình Ân có

bài viết “Bùi Hiển – cả đời viết truyện ngắn” ra ngày 11/02/2010, đã có một

nhận định rằng: “Truyện ngắn của Bùi Hiển thường thường gọn, linh hoạt Ông viết kỹ lưỡng và thận trọng Tác phong điềm đạm, mực thước, cái duyên, cái hóm, cái đôn hậu của con người ông từ lâu đã có ảnh hưởng tích cực đến văn của ông.”[27]

Có thể thấy nghiên cứu về nghệ thuật truyện ngắn Bùi Hiển là một vấn

đề khá rộng, nhiều nhà nghiên cứu đã đi vào khám phá những khía cạnh khác nhau về Bùi Hiển Nhìn chung các nhà nghiên cứu đã nhận định tập truyện

ngắn đầu tay Nằm vạ là tập truyện ngắn xuất sắc, đánh dấu phong cách viết

truyện của ông Bên cạnh đó các công trình cũng đi vào tìm hiểu thế giới nhân

vật, giọng điệu, cốt truyện Tuy nhiên bàn riêng về “Nghệ thuật truyện ngắn

Bùi Hiển qua tập truyện Nằm vạ” thì hầu như chưa có công trình nào nghiên

cứu một cách cụ thể có hệ thống Tiếp thu ý kiến từ các công trình nghiên cứu

đi trước, chúng tôi mạnh dạn tiếp tục đi vào nghiên cứu và tìm hiển kĩ hơn về

Nghệ thuật truyện ngắn Bùi Hiển qua tập truyện Nằm vạ

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là Nghệ thuật truyện ngắn Bùi Hiển;

cụ thể là những nét đặc sắc như hình tượng nghệ thuật, một số thủ pháp nghệ thuật như nghệ thuật dựng truyện, ngôn từ nghệ thuật, nghệ thuật trần thuật

Phạm vi nghiên cứu của đề tài chủ yếu xoay quanh tập truyện ngắn Nằm vạ của tác giả Bùi Hiển, do nhà xuất bản Văn học Hà Nội, năm 1984

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình khai thác đề tài chúng tôi sử dụng một số phương pháp sau:

Phương pháp khảo sát và phân tích tư liệu

Bên cạnh đó sử dụng phương pháp so sánh, đối chiếu để làm nổi bật nét độc đáo của nhà văn

Ngoài ra sử dụng phương pháp thống kê, tổng hợp nhằm cho quá trình

nghiên cứu đề tài có cái nhìn toàn diện nhất

5 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, khóa luận có ba chương:

Chương 1: Bùi Hiển và tập truyện ngắn “Nằm vạ”

Chương 2: Nét đặc sắc của hình tượng nghệ thuật trong “Nằm vạ” Chương 3: Một số thủ pháp nghệ thuật đặc sắc trong “Nằm vạ”

CHƯƠNG 1 BÙI HIỂN VÀ TẬP TRUYỆN NGẮN “NẰM VẠ”

1.1 Cuộc đời và sự nghiệp văn học của Bùi Hiển

1.1.1 Vài nét về con người Bùi Hiển

Bùi Hiển là một trong số các nhà văn thuộc trào lưu văn học hiện thực xuất hiện vào những năm 40, trước cách mạng tháng Tám năm 1945 Ông nổi

tiếng trên văn đàn và được nhiều người biết tới với tập truyện ngắn Nằm Vạ

Bùi Hiển sinh ngày 22.11.1919 Quê gốc là làng Phú Nghĩa Hạ, xã Tiến Thủy, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An (nhưng nay là xã Quỳnh Tiên, Quỳnh Lưu, Nghệ An)

Sinh trưởng trong một gia đình vốn khá giả, ông có điều kiện học tập tốt Ngay từ thời trẻ ông đã được tiếp xúc với các nền văn hóa phương tây, do trọ cùng người bạn mê đọc văn học Pháp là Hồ Phi Thức nên ông ít nhiều đã ảnh hưởng vào mình và một phần từ nhóm Tự Lực Văn Đoàn Lúc nhỏ gia đình ông sống ở Vinh, ông học tiểu học ở Vinh nhưng sau đó lại theo gia đình

về quê, rồi lại chuyển về Vinh học trung học (Nay là trường Huỳnh Thúc Kháng)

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc Bùi Hiển trở thành nhà văn đó là: Bùi Hiển được sinh ra ở mảnh đất Quỳnh Lưu thuộc tỉnh Nghệ An, nơi có truyền thống hiếu học và giàu truyền thống văn hóa đã nuôi dưỡng tâm hồn nhà văn ngay từ nhỏ Và chính vùng đất đó cũng là nguồn cảm hứng cho những sáng tác đầu tay của Bùi Hiển Sớm tiếp xúc với sách vở, trong đó có sách của các nhà văn hào Pháp Thời gian dạy học ở trường tư đã giúp Bùi Hiển có điều kiện mở rộng sự đọc và học hỏi Ông dần dần ngưỡng mộ và yêu mến Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, nhà thơ Huy Cận, Xuân Diệu Về văn học nước ngoài ông tìm đọc các tác giả như Tchekhov, Gorki…Từ đó Bùi Hiển dần dần bộc lộ thiên hướng muốn đi vào sáng tác văn chương ở những

năm đầu đời chưa đến tuổi hai mươi đó

Tốt nghiệp trung học Bùi Hiển bắt đầu đi làm công chức và những lúc rảnh rỗi vào mỗi buổi tối ông bắt đầu tập viết văn Những tác phẩm đầu tiên

của ông được đăng trên tạp chí Hà Nội Tân Văn của Vũ Ngọc Phan như Nằm

Vạ (1940), Ma Đậu (1940), Chiều Sương, Thuốc Độc…Truyện Nằm Vạ được

đăng trên báo Ngày Nay tháng 9 năm 1940, là truyện được đăng đầu tiên của Bùi Hiển

Ông còn cộng tác với nhiều tờ báo khác như Thanh Nghị, Bạn Đường, Chủ Nhật…Trong kháng chiến chống Pháp ông làm báo và tham gia các hoạt động văn nghệ

Từ 1939 đến 1940 Bùi Hiển làm công chức cho tòa sứ ở Vinh, người ta thường gọi là ông phán Hiển

Trong suốt giai đoạn 1945 đến 1960, ông tham gia công tác văn nghệ

và giữ chức chủ tịch Hội văn nghệ tỉnh Nghệ An, thời gian này ông ít sáng tác, một phần thời gian dành cho dịch thuật

Năm 1956, ông giới thiệu tuyển tập truyện ngắn, dịch của Anton Antonov Năm 1957 ông gia nhập Hội nhà văn và giữ cương vị Ủy viên ban chấp hành Hội nhà văn Việt Nam liên tục các khóa I (1958 – 1961), khóa II (1962 -1972), khóa III ( 1973 – 1982)

Năm 1975, ông là trưởng đoàn Hội nhà văn theo chân quân đội miền Bắc vào Huế và Đà Nẵng Tuy nhiên khi vào Huế, ông đã chấp thuận giải tán các đoàn để các văn nghệ sĩ có thể tự đi vào sâu hơn Bùi Hiển vẫn tiếp tục công tác trong hội nhà văn Việt Nam và giữ chức vụ quan trọng là chủ tịch Hội đồng văn xuôi Hội nhà văn Việt Nam khóa IV

Năm 2001, ông được trao giải thưởng nhà nước về văn học nghệ thuật

cho các tác phẩm Bạn bè một thưở, tuyển tập Bùi Hiển, Ánh mắt, Ngơ ngẩn

mùa xuân Ngoài ra ông còn được đề nghị xét tặng giải thưởng Hồ Chí Minh

về lĩnh vực văn học cho tác phẩm Hướng về đâu của văn học (hồi kí và tiểu

luận, 1996)

Bùi Hiển có thói quen đọc sách và ghi chép lại rất cẩn thận Một người rất ham học hỏi, cần mẫn và chịu khó Ông thường xuyên đọc sách và tham khảo văn học nước ngoài Ông luôn nghĩ rằng phải chăm chỉ trau rồi những kinh nghiệm của người đi trước, để hoàn thiện mình hơn và tạo một chỗ đứng vững vàng cho các sáng tác của mình

Bằng tấm lòng yêu nghề và nhiệt huyết của mình Bùi Hiển đã lăn lội thực tế để có những trang viết chân thực và sống động Ông len lỏi vào những chiến trường ác liệt nhất để viết về những con người cách mạng với tinh thần chiến đấu vì tổ quốc Viết về những người dân chài, Bùi Hiển đã bỏ thời gian

để đi thực tế, tham gia trực tiếp vào buổi đánh cá cùng những người dân chài quê mình để có cái nhìn chân thực về cuộc sống gian lao vất vả của người dân chài như thế nào, từ đó khắc họa tính cách và số phận của họ một cách độc đáo nhất

Như vậy chúng ta có thể thấy rằng nhà văn Bùi Hiển trong gia đình là một người chồng, người cha rất mực yêu thương vợ con, với bạn bè là người góp ý thẳng thắn và chân thành, không xu nịnh hay chê bai Nhất là trong công việc Bùi Hiển là người chăm chỉ cần mẫn, góp nhặt những kinh nghiệm

từ trải nghiệm cuộc sống, từ bạn bè xung quanh, từ những người đi trước Và

là người rất cẩn thận trong mọi việc, Bùi Hiển với suy nghĩ tiến chậm nhưng chắc để có những trang viết hay nhất đến với bạn đọc

Là người con xứ Nghệ cũng như các nhà văn khác nhà văn Bùi Hiển đã dành những trang văn của mình để viết về những con người ở quê hương ông Những người dân chài chịu thương chịu khó, vất vả đối mặt với khắc nghiệt của cuộc sống để mưu sinh

Tuy không được nổi tiếng như các nhà văn cùng thời nhưng các tác

phẩm của Bùi Hiển như một “tiếng vang mà lặng lẽ” (lời của nhà thơ Hoàng Minh Châu khi nói về nhà văn Bùi Hiển đã dùng ý tứ như vậy) Bùi Hiển luôn luôn như vậy cả trong cuộc đời lẫn những áng văn chương, luôn luôn lặng lẽ

và khiêm nhường Sau mỗi trang viết của mình Bùi Hiển đã để lại những dấu

ấn đáng nhớ trong lòng độc giả

Nhà văn Bùi Hiển tác giả của những truyện ngắn nổi tiếng đậm chất xứ Nghệ, sau một thời gian lâm bệnh đã từ trần sau một tháng nằm viện, lúc 7 giờ sáng ngày 11/3/2009, tại bệnh viện Hữu Nghị Hà Nội, thọ 91 tuổi

Suốt thời gian hoạt động cách mạng và sáng tác của mình, Bùi Hiển đã

để lại nhiều ấn tượng cho bạn bè và độc giả Ông mất nhưng những gì mà ông

để lại vẫn còn đó Vì ông đã tạo cho mình một chỗ đứng vững vàng trên văn đàn với một phong cách rất riêng biệt Khi người ta nhắc đến Bùi Hiển là nhớ

ngay đến tập truyện ngắn Nằm vạ

1.1.2 Những chặng đường sáng tác của Bùi Hiển

Sự nghiệp sáng tác của ông cũng gắn liền với những thăng trầm của lịch sử, bởi lẽ ông sinh ra trong cái thời kì tối tăm của lịch sử, nhân dân ta phải đấu tranh gian khổ giành chính quyền từ tay giặc

Có thể nói sự nghiệp sáng tác của ông được chia làm hai thời kì:

Trước cách mạng tháng Tám, Bùi Hiển sáng tác không nhiều Truyện

ngắn đầu tiên mang tên Hương tình, đậm chất lãng mạn và hồn nhiên Mãi đến năm 1941 thì Bùi Hiển đã hoàn thành tập truyện ngắn Nằm vạ Nó đã

đánh dấu con đường tiến tới thành công bước đầu nghệ thuật của Bùi Hiển Ở tập truyện này chủ yếu viết về người dân chài ở quê hương ông, bên cạnh đó còn viết về những người tri thức tiểu tư sản với cuộc sống quẩn quanh và bế tắc Nhìn chung thời kì đầu này Bùi Hiển mới chỉ có cái nhìn khách quan, chưa thực sự thấy được nguyên nhân sâu xa của sự thối nát của xã hội, nên chưa giải thoát cho nhân vật mình một con đường sống tươi sáng hơn Ngòi

bút của ông mang nhiều yếu tố tự nhiên chủ nghĩa

Sau cách mạng tháng Tám, khi bước vào hai cuộc kháng chiến lớn lao của dân tộc, được tiếp xúc với thực tế nhiều hơn Bùi Hiển đã tìm ra cho mình một hướng đi đúng đắn, và chứng tỏ mình là cây bút chững trạc, viết một cách thận trọng, có trách nhiệm và sâu sắc hơn Bùi Hiển đã vào những chiến khu

ác liệt để trải nghiệm, thấy được sự ác liệt của chiến tranh thế nào Và rồi ông

đã phản ánh vào những trang viết của mình Chuyện giành giật với địch từng

hạt thóc trong chiến tranh như Đánh trận giặc lúa (1951), là câu chuyện cảm động trong khung cảnh gặp gỡ của hai vợ chồng cán bộ kháng chiến như Gặp

gỡ (1953),…

Khoảng từ 1958 Bùi Hiển bắt đầu viết về đề tài xây dựng cuộc sống mới, con người mới Có thể nói đây là thời kì trưởng thành của cây bút Bùi

Hiển Tiêu biểu là tập truyện Ánh mắt (1961), Đường vui xứ bạn (kí sự, 1967)

Nét đặc biệt của giai đoạn này là Bùi Hiển đã từ bỏ cái bi quan, phảng phất trong một vài tác phẩm mấy năm trước Bùi Hiển đã nhìn cuộc sống bằng con mắt lành mạnh và khỏe khoắn hơn Suốt mấy năm kháng chiến chống Mỹ Bùi Hiển vẫn luôn luôn sống ở nơi mũi nhọn của chiến tranh: Khu Bốn, Bình Trị Thiên, nhờ thế mà Bùi Hiển đã chứng kiến những gì ác liệt nhất của chiến tranh, và chứng kiến tinh thần chiến đấu dũng cảm của nhân dân Ông đã lấy

nó vào trong những sáng tác của mình Cũng trong năm 1958 ông viết truyện

ngắn Ngày công đầu tiên của cuTí để cổ vũ phong trào Hợp Tác Xã Truyện

ngắn này được sử dụng trong chương trình văn học phổ thông trong nhiều năm

Càng về sau cây bút Bùi Hiển ngày một trưởng thành hơn, ông viết nhiều các thể loại khác nữa như bút kí, truyện kí nhằm ghi chép nhanh phản ánh hiện thực cuộc sống của cá nhân và các đơn vị anh hùng Các tác phẩm

tiêu biểu như Đường lớn (bút kí – 1966), Hoa và thép ( truyện ngắn – 1972),

Cao Bá Tuyết và đồng đội, Người mẹ trẻ, Một cuộc đời (truyện kí), Ý nghĩ ban mai, Tâm tưởng, và cho ra đời tuyển tập Bùi Hiển (1987) Từ năm 1990 trở đi

Bùi Hiển đã sáng tác truyện ngắn Ngơ ngẩn mùa xuân (1992), Hướng về đâu

của văn học (tiểu luận – 1996)

Nhìn chung thì qua mỗi giai đoạn Bùi Hiển đã tự hoàn thiện mình Giai đoạn trước cách mạng tháng Tám, Bùi Hiển có cái nhìn non nớt, nhưng sau đó bằng sự nỗ lực của bản thân Bùi Hiển đã có cái nhìn khác trong quá trình trải nghiệm thực tế, đã tự tạo lập cho mình một chỗ đứng vững vàng Bước tiến của Bùi Hiển: “Là từ những tác phẩm đầu tay điển hình là tập truyện ngắn

Nằm vạ, đến những sáng tác gần đây là một bước dài cả về mặt tư tưởng và

nghệ thuật Song có điều đáng chú ý là: Ở mỗi chặng đường anh đi, chúng ta lại thấy còn những vết gợn, mà những vết gợn ấy đôi khi không phải là không đậm nét, làm cho người đọc dễ dàng nhận thấy.” [ 24, tr.151]

Bên cạnh những sáng tác cho độc giả người lớn, thì Bùi Hiển cũng đã dành không ít những trang viết của mình cho độc giả là những em thiếu nhi

Trước cách mạng là Con chuột mù, Phép lạ Sau cách mạng là Bên đồn địch,

Quỳnh xóm cháy…ngoài ra Bùi Hiển còn dành ít thời gian cho việc dịch thuật

như Truyện ngắn Antonop (1956), Đội cận về thanh niên Phađêép (1960)…

Điểm qua chặng đường dài sáng tác của Bùi Hiển, ông đã để lại cho chúng ta cả một khối lượng lớn các tác phẩm ở nhiều thể loại Nhưng có thể nói ấn tượng nhất là truyện ngắn Người đọc sẽ nhớ mãi về Bùi Hiển, ông được coi là cây bút viết truyện ngắn tiêu biểu, và được xếp vào hàng ngũ các nhà văn tiền chiến trong giai đoạn 1930 – 1945 Bùi Hiển không chỉ đáp ứng cho độc giả mà ông đã góp vào kho tàng chung của nền văn học Việt Nam nữa Ông mất đi nhưng tài sản ông để lại sẽ còn được mãi mãi lưu giữ trong lòng bạn đọc qua bao thế hệ

1.2 “Nằm vạ” - tập truyện ngắn tiêu biểu của Bùi Hiển

1.2.1 Đặc điểm truyện ngắn của Bùi Hiển

Trong tất cả các thể loại mà Bùi Hiển đã sáng tác thì phải khẳng định một điều rằng Bùi Hiển thành công nhất với thể loại truyện ngắn Ông đã dành nhiều tâm huyết của mình để viết lên những truyện ngắn tiêu biểu như

tập truyện ngắn Nằm vạ, Chiếc lá, Cái bóng cọc, Ngơ ngẩn mùa xuân…Ông

được coi là một trong những cây truyện ngắn tiêu biểu của nền văn xuôi Việt Nam

Về nội dung thì hướng theo trào lưu văn học cùng thời, Bùi Hiển chủ yếu viết về những người nông dân ở chính trên mảnh đất quê hương mình Đó

là những chú, những dì, người thân Bùi Hiển đã từng tiếp xúc Điển hình là những người dân chài trên mảnh đất Quỳnh Lưu – Nghệ An Một bộ phận khác là tầng lớp tiểu tư sản trong trong một cuộc sống quẩn quanh, bế tắc mà không tìm ra lối thoát cho mình

Truyện ngắn của Bùi Hiển ghi lại chân thực cuộc sống gian lao, vất vả của những người dân chài Bên cạnh đó cho độc giả thấy được những phong tục tập quán của người dân xứ Nghệ Chất Nghệ Tĩnh được thể hiện rất nhiều

trong những sáng tác của ông Điển hình là tập truyện Nằm vạ

Càng về sau thì Bùi Hiển trưởng thành hơn, nên các truyện ngắn của ông có phần khác trước nhiều Sau 1975 thì các truyện ngắn của Bùi Hiển tập chung vào miêu tả tâm lý bên trong của các nhân vật, giàu chất suy tư, chiêm

nghiệm và triết lý Người đọc thấy được điều đó trong các tác phẩm như Tâm

tưởng (1985), Ngơ ngẩn mùa xuân (1992) Bùi Hiển đã đưa truyện ngắn của

mình vào quỹ đạo chung của nền văn học lúc bấy giờ Bích Thu trên bài viết của mình đã từng nói về nhà văn Bùi Hiển như sau: “Không sốt ruột, không chạy theo thời thượng, chỉ viết về những gì mình thuộc hiểu và gắn bó mà vẫn cập nhật, Bùi Hiển đã bộc lộ bản lĩnh, tự làm mới mình Các truyện ngắn của

ông từ thập niên bốn mươi đến những năm chín mươi của thế kỷ trước “văn không bị một nếp nhăn nào” hoặc nói như Ma Văn Kháng: “Vẫn là những truyện ngắn hay của ngày hôm nay, hiện đại, không hề xưa cũ” [ 31]

Truyện ngắn của Bùi Hiển mang những nét riêng biệt so với các nhà văn cũng viết về truyện ngắn cùng thời với ông Truyện ngắn của Bùi Hiển mang một phong cách riêng ở nghệ thuật phân tích tâm lý theo hướng hiện đại, nghệ thuật xây dựng chi tiết, sử dụng hiệu quả yếu tố hài hước với “một chút duyên kín đáo”, “một nụ cười hóm hỉnh”, ở nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ địa phương một cách đắc địa Ngoài ra Bùi Hiển còn sử dụng dòng ý thức, giấc mơ trong bút pháp sáng tạo khiến tác phẩm của ông giàu sức biểu đạt, đa

tầng nghĩa như trong Kẻ hô hoán, Người từng điều khiển được chiêm bao, Kỷ

niệm về người con đi xa, Sai phạm cuối đời, Là nhà văn có ý thức tìm tòi,

thể nghiệm, bước vào tuổi “cổ lai hy”, Bùi Hiển vẫn nỗ lực tự đổi mới ngòi bút để theo kịp xu hướng chung của nền văn học Việt Nam Ông đã đặt ra những vấn đề khá lý thú khi nhìn nhận con người và mối quan hệ giữa con người với con người trong bối cảnh của cuộc sống đương đại chẳng hạn trong

truyện ngắn Tâm tưởng Truyện ngắn của Bùi Hiển là những bài học quý báu,

dung dị không thể thiếu trong cuộc sống

Vương Trí Nhàn trong cuốn Sổ tay truyện ngắn đã sưu tầm một bài viết

của Bùi Hiển về quan niệm viết truyện ngắn Ông nói rằng: “Nói chung những nhân vật của tôi đều có nguyên mẫu trong đời sống Đó là những con người mà tôi quen biết, tôi hiểu họ đến một mức nào đó khiến có thể dựng, không những cái nét bề ngoài mà cái tâm lý cốt yếu bên trong, và khi đặt họ vào một tình huống mới do mình tưởng tượng, thì tôi có thể đoán biết họ sẽ

ăn nói, xử sự ra sao.” [ 17, tr.17]

Phạm Đình Ân với bài viết “Bùi Hiển – nhà văn một đời viết truyện

ngắn” đã nhận xét rằng “Truyện ngắn của Bùi Hiển thường gọn và linh hoạt

Ông viết rất kĩ lưỡng và thận trọng” [27]

Thật vậy Bùi Hiển với một tấm lòng yêu nghề và nhiệt huyết với công việc sáng tác của mình đã bỏ không ít công sức của mình để nói lên tiếng nói của quê hương mình một cách sâu sắc và độc đáo Những truyện ngắn trước cách mạng của ông thường vậy Và những truyện ngắn sau này ông cũng dành những tình cảm của mình ca ngợi tinh thần đấu tranh của dân tộc ta trong hai cuộc kháng chiến Đúng như nhà nghiên cứu Phạm Đình Ân đã nói Bùi Hiển nhà văn cả đời viết truyện ngắn Với thể loại này ngòi bút Bùi Hiển luôn tinh

tế, cái nhìn hóm hỉnh nhân hậu tạo được dư vị Đúng như ông đã viết: “Khi cần phê phán ai tôi thích dùng lối văn châm biếm nhẹ nhàng, chen tí hài hước khoan dung, nhằm đánh thức cái lương chi, thiên lương sẵn có trong con người,

nó đang ngủ gà ngủ gật vì kém nội lực bản thân hoặc bị khỏa lấp do eo sèo của cuộc sống và nhằm đừng trượt dần dù là vô tình cái ác hay cái xấu” [15, tr.30]

1.2.2 “Nằm vạ” một dấu mốc trên con đường nghệ thuật của nhà văn

Kể đến khối lượng truyện ngắn mà Bùi Hiển đóng góp vào kho tàng văn học Việt Nam thì rất nhiều nhưng để lại ấn tượng sâu sắc nhất trong lòng

bạn đọc đó là tập truyện ngắn Nằm vạ Đây là tập hợp tất cả các truyện ngắn

trước cách mạng tháng Tám Mặc dù không phải là tập truyện đầu tiên nhưng

nó lại là tập truyện đem lại nhiều thành công và đưa Bùi Hiển đứng vào hàng ngũ các nhà văn viết truyện ngắn hay thời bấy giờ Từ tập truyện này Bùi Hiển đã tạo được một chỗ đứng cho mình

Tập truyện Nằm vạ được in đi in lại nhiều lần Tháng 8 /1940 Bùi Hiển gửi một truyện ngắn ra báo Ngày Nay của Tự Lực Văn Đoàn đó là truyện

Nằm vạ một trong tám truyện mà Bùi Hiển hoàn thành trong thời gian này

Ngay sau khi nó được in nhà văn Thạch Lam đã viết một lời giới thiệu: “Nằm

vạ đã phác họa rất đúng một vài nhân vật thôn quê Đó là bức tranh có giá trị

về cảnh sinh hoạt làng xóm…” Tháng 7 năm 1941 nhà xuất bản Đời Nay đã

in lại tập truyện ngắn này Năm 1969 một nhà xuất bản tư nhân ở Sài Gòn cũng in lại tập truyện này nhưng vẫn giống bản in của nhà xuất bản Đời Nay

Từ 1940 đến 1945, Bùi Hiển đã in được 40 truyện ngắn, năm 1957 nhà xuất

bản Hội nhà văn in lại tập truyện Nằm vạ nhưng chỉ có 8 truyện Năm 1984

nhà xuất bản Văn Học in lại sách được bổ xung thêm là 17 truyện ngắn Sau

này nhà xuất bản Đồng Nai in lại lấy tên sách là Kẻ hô hoán cũng được 20 tác

phẩm

Tập truyện ngắn Nằm vạ đã đưa tên tuổi của Bùi Hiển đến với bạn đọc

ngay sau khi nó ra đời Và quan trọng hơn nó đã đánh dấu con đường nghệ thuật của Bùi Hiển từ đấy

Ở tập truyện Nằm vạ này nhà văn đã viết về làng quê mình với những

dân chài nghèo khổ, phải lăn lội với thời tiết khắc nghiệt để có được miếng cơm manh áo Những nhân vật trong tập truyện là Bùi Hiển cũng lấy từ nguyên mẫu những người thân của Bùi Hiển Phải chăng vì tình yêu quê hương, yêu chính cái mảnh đất mình được sinh ra và trưởng thành mà Bùi Hiển đã dành những tình cảm chân thành nhất để gửi vào những truyện ngắn

của mình như Nằm vạ, Chiều sương, Ma đậu, Thằng Xin… ngoài ra ông còn

viết về những người viên chức, những anh học trò tỉnh lẻ với lối sống tẻ nhạt,

còm cõi đơn điệu như Hai anh trò có vợ, Ốm, Cái đồng hồ, Làm cha…

Cả tập truyện Nằm vạ đã thể hiện một bút pháp tài tình của Bùi Hiển

được vận dụng trong đó Chỉ với những chi tiết rất nhỏ đã tạo nên một tình huống truyện độc đáo, hấp dẫn người đọc Chẳng hạn chi tiết con chuột bò lên bụng chị Đỏ đã tạo nên một tình tiết gây hài và rất lạ Hay chi tiết thằng ăn trộm vừa ăn cướp vừa la làng vv…

Bùi Hiển cũng sử dụng những lối châm biếm hay mà khéo léo tạo nên một cách nói ngộ nghĩnh, hài hước Chính những chi tiết đó đã tạo nên sức hấp dẫn cho các truyện ngắn của Bùi Hiển Và tạo nên một phong cách rất

riêng của Bùi Hiển Một số nhà văn cho rằng truyện ngắn trong tập Nằm vạ là

những truyện phong tục về quê hương xứ Nghệ, mang một nét văn hóa lớn

“Hãy đọc lại Nằm vạ giọng văn rất Nghệ Tĩnh thế mà người Bắc Hà vẫn thích

thú Có phải vì cái thị hiếu xa lạ hay còn là do chất văn học còn nằm sâu trong

đó Đây là truyện phong tục chỉ là phong tục thôi ư? Hay có cái gì khác nữa hấp dẫn người đọc Tôi nghĩ rằng “bí quyết” ở chỗ là cây bút trẻ Bùi Hiển đã bắt được vào cái dòng hiện thực miêu tả những con người bình thường, thế rồi lại bắt được vào mạch đời sống dân chài với nhiều vẻ khá độc đáo, những vất vả gian lao hòa trộn với chất thô lậu, chất khỏe khoắn và gân guốc.” [13, tr.293]

Bên cạnh đó trong tập truyện ngắn này Bùi Hiển đã sử dụng rất nhiều tiếng địa phương của quê hương mình, tạo nên một phong cách riêng nổi bật cho các nhân vật trong truyện nhưng quan trọng hơn là tạo một phong cách cho Bùi Hiển, nhà văn chuyên viết truyện ngắn

Khác với các nhà văn khác tập truyện đầu tiên của mình Bùi Hiển đã dành những tình cảm sâu sắc nhất của mình để viết về quê hương, con người

ở mảnh đất xứ Nghệ Ông gần gũi và cảm thông cho họ, thấu hiểu cuộc sống

và tâm hồn họ Cái hiện thực của vùng chài ven biển có cái khác so với cuộc sống làng quê đồng ruộng của Nguyễn Công Hoan, Nam Cao Cuộc vật lộn với thiên nhiên đó có phần nào dữ dội và mãnh liệt hơn Nhưng nó lại làm cho con người đoàn kết hơn để vượt qua sóng gió Chính vì vậy Bùi Hiển đã không bỏ qua nó mà đưa nó vào những sáng tác của mình

Qua tập truyện ta thấy được phong cách viết truyện ngắn của Bùi Hiển, tuy bước đầu còn mới chập chững nhưng cũng đã tạo cho mình một chỗ đứng vững vàng trên văn đàn, trở thành một cây bút viết truyện ngắn xuất sắc thời bấy giờ Các truyện ngắn của ông đã theo kịp xu thế của thời đại, nhưng vẫn tạo cho mình một nét riêng biệt về đề tài, về phong cách nghệ thuật Quan trọng hơn nó đã đánh dấu con đường nghệ thuật viết văn từ ấy

CHƯƠNG 2 NÉT ĐẶC SẮC CỦA HÌNH TƯỢNG NGHỆ THUẬT

TRONG “NẰM VẠ”

2.1 Hình tượng nhân vật trong Nằm vạ

2.1.1 Đặc điểm chân dung nhân vật

Trong Nằm vạ Bùi Hiển đã xây dựng được một hệ thống nhân vật đa

dạng Họ là những người dân chài ven biển, hay là những anh viên chức tiểu

tư sản, hay những anh học trò nghèo Tất cả các nhân vật hiện lên với một tính cách và số phận riêng biệt Để lại nhiều ấn tượng trong lòng người đọc với niềm cảm thông cho hoàn cảnh, số phận của các nhân vật một cách sâu sắc Bùi Hiển không tô vẽ màu mè các nhân vật của mình Nhưng chỉ qua vài nét về ngoại hình, tích cách thì chúng ta có thể thấy được trọn vẹn con người

họ Đấy mới là sáng tạo của Bùi Hiển

Thường thì khi xây dựng các nhân vật, các nhà văn đều chú ý miêu tả ngoại hình, để làm nổi bật nên tích cách nhân vật Bùi Hiển cũng không ngoài

số đó Chỉ bằng một vài nét chấm phá thôi cũng đủ để các nhân vật của Bùi Hiển hiện lên một cách rõ mồn một trước mắt người đọc, để từ chân dung đó, người đọc nhìn thấu một cách sinh động, trọn vẹn tính cách nhân vật

Bùi Hiển chú ý đến dáng vẻ, cử chỉ của các nhân vật Cuộc sống của những người dân chài khổ cực được bộc lộ qua dáng vẻ, cử chỉ của các nhân vật

Các nhân vật của Bùi Hiển từ trẻ đến già ai cũng là nhân vật bất hạnh

Họ là những người dân chài với cuộc sống nghèo khổ, và phải luôn đấu tranh với những khắc nghiệt của biển cả để có được miếng cơm manh áo Vì thế khi phác họa ngoại hình của các nhân vật, Bùi Hiển đã không để nhân vật nào trùng khít với nhân vật nào, mỗi người một vẻ Nhưng họ đều có điểm chung

là khát khao cuộc sống tốt đẹp Những người đàn ông vùng chài với một thân

hình vạm vỡ, có thể do trải qua nhiều sóng gió của biển cả, đối mặt với những

cái nắng cái gió mà giờ đã in hằn trên những thân hình họ Anh Đỏ trong Nằm

vạ với “Cái áo lương tưởng như sắp bật tung trên thân hình vạm vỡ của anh

dân chài Ống áo chịt vào hai cổ tay đen, và tà ngắn dập cún cỡn trên đầu

gối.” [ 6, tr16] Trong Chiều sương hình ảnh Lão Nhiệm Bình với “dáng điệu

giản dị của những người chất phác”, cùng nụ cười đôn hậu nhuốm vẻ độ

lượng của kẻ không biết từ chối bao giờ Trong Chuyện ông Ba Bị dân chài

Anh Can cũng với một thân hình vạm vỡ, có thể nói là khác người, anh được coi là “ông hộ pháp”, bởi thân hình anh to lớn, hơn cả người bình thường

“Con Xin hình dung lại bóng dáng anh dân chài bước lừ lừ trong ngõ hẻm như con voi: khi đi cạnh nó phải ngước nhìn lên mới thấy mặt được.” [6,

tr33] Trong Thằng Xin hình ảnh bác dân chài với tư thế “Đứng chạng trên sạp

thuyền, mình hơi lùn, ngực căng vồng rám đỏ”, và giọng nói thì oang oang của những bộ ngực quen hò hét giữa sóng gió

Bùi Hiển xây dựng hình ảnh những người đàn ông dân chài với những nét thô kệch như vậy, nhưng bên trong họ lại chứa đựng cả một tình thương, tình người và khát khao được hạnh phúc Họ đều có một điểm chung là tính cách lạnh lùng, ít nói, thật thà, nhưng bên trong là một tâm hồn yếu đuối Họ cũng mong muốn hạnh phúc nhưng không biết cách thể hiện Anh Đỏ trong

Ma Đậu là nhân vật điển hình hơn cả “Mặt anh sôn si những mụn, mụn chưa

nặn thì đỏ, mụn nặn rồi thì bầm tím Lông mày sâu róm, rậm và ngắn một cách trơ chẽn; mũi sư tử; răng tróc thuốc nhuộm, vàng luôm luôm” [6, tr.63] Anh yêu vợ nhưng vì mặc cảm với ngoại hình của mình mà không dám gần

vợ, người vợ cũng có khoảng cách với anh Nhưng rồi cũng vì tấm lòng chân thành và yêu thương vợ anh đã lấy được tình cảm của vợ mình

Đấy là hình ảnh những anh dân chài chất phác, chịu thương chịu khó để chăm lo vun đắp gia đình mình Còn những người vợ thì sao? Bùi Hiển cũng

đã xây dựng hình ảnh những người vợ cam chịu cho số phận của mình để hướng tới một hạnh phúc nhỏ nhoi Họ cùng có chung dáng vẻ khổ sở, chanh chua, biết nhẫn nhịn nhưng phải chăng đó là vì cuộc sống khổ sở đã đeo bám

họ Nói đến tính cách của họ Bùi Hiển chủ yếu đặt các nhân vật này trong một tình huống nhất định Với tình huống chồng dẫn gái về nhà khi nghe mẹ chồng xui làm bùa ngải để giải yêu, Ả Đỏ lúc đầu còn lưỡng lự nhưng sau đã hành động “Ả Đỏ vội vàng vào buồng cởi ở mình cái yếm bẩn sắp dùng để ấp hơi mồ hôi của ả vào nhúm lá mồng tơi dành nấu canh cho chồng để giải bùa”[6, tr.51], người đọc thấy được tình yêu của Ả Đỏ với chồng lớn như thế

nào Chị Đỏ trong Nằm vạ, thì nằm vạ mấy ngày nhưng sau khi thấy chồng

cũng cư xử tốt với mình cũng đã chịu làm lành; chị Đỏ Câu mặc cảm với chồng vì chồng xấu không bao giờ ngủ cùng nhưng trong tình huống giả mà người chồng với người bạn bày ra dọa ma đậu sẽ bắt chị, chị Đỏ sợ quá phải vào ngủ với chồng thấy được sự an toàn trong vòng tay che chở của chồng mình chị đã nhận ra được hạnh phúc Bùi Hiển đã đặt họ vào những tình huống để người đọc thấy được sự cam chịu, nhẫn nại, tình yêu thương chồng con là rất lớn Như vậy tình huống truyện không chỉ là chất xúc tác để xây dựng cốt truyện mà nó còn là thứ nước rửa ảnh để từ đó nhà văn tái hiện rõ nét tính cách, bản chất của các nhân vật

Để thấy được tính cách nhân vật Bùi Hiển còn mô tả các hành động của các nhân vật Thể hiện tính cách nhân vật qua miêu tả hành động là một thủ pháp cơ bản trong nghệ thuật xây dựng nhân vật “Hành động là những việc làm cụ thể của nhân vật trong các quan hệ ứng xử với các cá nhân vật khác nhau và trong những tình huống khác nhau của cuộc sống’’ Hành động được xem như là kết quả cuối cùng của quá trình nhận thức, quá trình tâm lý, quá trình tình cảm Thằng Xin chỉ vì bị mất mấy đồng tiền mà “phăm phăm đi ra” cầm con dao và đẩy cả mụ Xin khi ngăn hắn chạy sang nhà thằng Năm và

chửi bới, rồi chặt đứt tay hắn Để lấy lại những đồng tiền mồ hôi nước mắt mà hắn đã kiếm ra Hành động đó cho thấy thằng Xin là người quí trọng đồng

tiền mà hắn vất vả kiếm ra Anh Can trong Chuyện ông Ba Bị dân chài với

hành động “Đan cái lúp” cho chị Ngò cũng cho ta thấy được bản chất tốt bụng của anh Can mặc dù bên ngoài anh là một người lạnh lùng và thô kệch

Nhìn vào hình ảnh những người dân chài của Bùi Hiển, ta dễ dàng thấy đặc trưng riêng của từng nhân vật Tuy nhiên toát nên từ tất cả, từ trẻ đến già

ai cũng mang trên mình đặc điểm chung, cái nét chung của người nông dân miền Trung cơ cực nghèo khổ lam lũ vất vả nhưng giàu tình yêu thương

Bên cạnh những người nông dân chài ven biển, Bùi Hiển còn viết về những viên chức nghèo tỉnh lẻ, những anh học trò Nhà văn cũng đã khắc họa đầy đủ bức chân dung các nhân vật của mình qua ngoại hình, hành động để làm nổi bật nên tính cách các nhân vật

Cuộc sống của họ cũng phải chạy theo từng ngày để kiếm bữa ăn, không khác gì những người nông dân chài ven biển chỉ khác là được sống an

nhàn hơn Nhân vật Bân trong Người chồng được ví như một cây đóm “ Có

thể dùng làm cây đóm châm thuốc được”, Bân “gầy ốm thực, gầy như người

ta không thể nào gầy hơn, gầy đến nỗi xưa nay thợ nào may áo cho anh ta cũng đều may quá rộng Mặt anh gồ ghề những xương, hai con ngươi lồi nổi hòn đảo trong vòm mắt trũng nhìn lơ láo dễ sợ.”[6, tr.103] Trái lại vợ anh ta lại béo tốt “chị Bân vốn béo tốt, má chị phúng phính, cánh tay tròn lặn, ngực

và hông nở nang ” [6, tr.110] Vì thế mà anh Bân rất ghen tỵ với sức khỏe của chị Ở cơ quan bị bắt nạt là về đổ hết lên đầu vợ Chúng ta có thể thấy được tính ích kỉ của anh ta, tính tình thay đổi theo hoàn cảnh lúc ở sở thì nhút nhát, nhân nhượng, về nhà thì hung hăng, ích kỉ, hạch xách bắt nạt vợ Còn người vợ thì cam chịu, không dám phản kháng đến khi chịu không nổi mới

phản kháng lại Hình ảnh những anh học trò trong Những nỗi lòng diện “quần

trúc bâu trắng buông dài tới gót” [6, tr.112] ,tóc tai thì được sức dầu thơm

“chải rẽ tinh tươm” Họ thay đổi để hợp với môi trường mới Vịnh trong Hai

anh học trò có vợ là người hiểu biết, hiểu chuyện đời, khi vợ Cần lên chơi

trong khi Cần thờ ơ, vì ngại thì Vịnh lại nhã nhặn, tận tình chỉ cho vợ cần hiểu khi chị ta tò mò đủ thứ khi đi ở ngoài chợ Anh là người tốt bụng, và luôn luôn gìn giữ một tình bạn chân thành Vợ Vịnh thì “trẻ, đẹp, có đôi mắt đen láy và hàm răng trắng nhưng nhức Ngược lại vợ Cần thì xấu “má gồ, cổ đen, môi vẩu điểm cho miệng một vẻ chua ngoa” [6, tr.129]

Bên cạnh việc miêu tả ngoại hình, hành động của các nhân vật để thấy được tính cách các nhân vật của mình Từ đó cho người đọc hình dung được chân dung các nhân vật một cách rõ nét Thì Bùi Hiển còn xây dựng một số nhân vật hiện lên qua dòng hổi tưởng cũng với những nét chấm phá đó Anh

Đỏ Bàu trong truyện Chuyện ông Ba Bị dân chài hiện lên với dáng vẻ to lớn,

được mọi người gọi là “ ông khổng lồ” Qua lời kể của mụ Xin, mẹ thằng Xin thì hình ảnh người cha hiện lên rõ nét “đôi mắt lằm lằm đỏ ngầu, cũng vẻ mặt cảu rảu, cũng đôi môi dày hằn học mím chặt của người chồng xưa” [6, tr.41],

tất cả đều in hằn trong trí nhớ của mụ Xin Qua hồi tưởng của Mân trong Ác

cảm nhân vật Bạc hói hiện lên với một con người gian xảo, ngay cả cái tên đã

nói lên điều đó “Có những cái tên hình như tiền định Hắn hói mất nửa đầu, nên có biệt danh ấy Tên Bạc cũng chẳng hay ho gì, khi nó dùng để ghép những chữ kép như: bạc ác, bạc bẽo, bội bạc” [6, tr.72] Hình ảnh hai chị em

“nhị kiều” qua lời kể của mấy cậu học trò trong Những nỗi lòng, lúc nào cũng

buồn, ít nói Cô chị thì “răng đen, má gầy, quần áo màu thấm ảm đạm; cô em chừng mười sáu tuổi “lẳn béo nhưng da xanh, đôi môi dày bờm bợt, ăn mặc cũng toàn đen” [6, tr.113] Dường như tất cả các nhân vật qua lời kể cũng mang những nét khổ cực, khắc khổ, nét buồn bã, phải chăng vì họ sống trong một cuộc sống nặng nề, mòn mỏi bế tắc

Như vậy bằng vài nét chấm phá Bùi Hiển cũng đã xây dựng được một

hệ thống nhân vật đa dạng Mỗi người một nét, nhất là hình ảnh những người dân chài mang đậm nét của người dân miền Trung chắt chiu, chịu thương chịu khó để lăn lội với cuộc sống khắc nghiệt hàng ngày Những viên chức, anh học trò tỉnh lẻ thì đối mặt với một cuộc sống tẻ nhạt, nặng nề, mòn mỏi Việc đặt nhân vật vào trong các tình huống có vấn đề, từ việc miêu tả ngoại hình,

mô tả hành động, Bùi Hiển đã xây dựng lại những hình tượng nhân vật của mình trong tính toàn vẹn nhất trước mắt người đọc Thật vậy, từ thế giới nhân vật của mình, Bùi Hiển đã dễ dàng chuyển tải được toàn bộ những ý đồ nghệ thuật sâu xa của mình

2.1.2 Đặc điểm tâm lý nhân vật

Để xây dựng lên hình tượng nhân vật thì Bùi Hiển cũng rất chú trọng việc miêu tả nội tâm nhân vật Nội tâm là khái niệm chỉ toàn bộ những trạng thái, suy nghĩ, cảm xúc, cảm giác, nhưng phản ứng tâm lý của bản thân nhân vật trước cảnh ngộ và tình huống mà nhân vật chứng kiến trên bước đường đời của mình Yếu tố tâm lý thường được nhà văn xem là một đối tượng nghiên cứu trực tiếp của mình

Trong tập truyện Nằm vạ, Bùi Hiển khi xây dựng hình tượng nhân vật

của mình ông cũng chú trọng đến việc miêu tả tâm lý nhân vật Đó là những trạng thái, suy nghĩ trăn trở về cuộc sống, về cuộc đời của các nhân vật Các nhân vật trong tập truyện đều có tâm trạng buồn, mệt mỏi và bế tắc về một

vấn đề trong cuộc sống Nhân vật Sinh trong Nắng mới cho ta thấy rõ điều đó

Sinh mang trong mình một tân trạng lớn, anh không đau thể xác mà đau ở tâm hồn Sinh có cảm giác “mệt nhọc, nặng nề”, “đầu chàng nặng trĩu trên gối, óc đắm trong một trống rỗng đen tối”, khi nhìn thấy ánh nắng dường như Sinh thấy trong người thoải mãi hơn Phải chăng anh đã dần dần trút bỏ những kỉ niệm buồn đã qua đi “Lòng Sinh rộn rã khát khao khoảng rộng, sau mấy

tháng tù ngục trong buồng kín ủ bóng tối” [6, tr.152] Chàng nhớ lại những chuyện trước kia và cảm thấy óc mình nặng trĩu Sinh là một người đa tình, yếu đuối Chàng nhớ lại người yêu đầu của mình, cô ấy tên là Nga Trong suy nghĩ của Sinh, Nga là cô gái đẹp, có sức hút mê người, vốn là người đa tình Sinh đã rơi vào bẫy tình Nhưng cuộc tình đó cũng chưa đi đến đâu vì bị gia đình ngăn cấm Chàng đã phản kháng nhưng cũng không đi được đến đâu Chỉ có mình chàng ôm nỗi buồn giấu kín vì sự bội bạc của người mình yêu Không biết chia sẻ cùng ai, chàng tự sống với những suy nghĩ liên miên về quá khứ, tự thấy lòng mình vui vui khi nhìn thấy những kỉ niện trước “Chợt chàng đứng lặng : tưởng ngột thở trong ngạc nhiên vui sướng: tại đáy hang, làn cát sồi lên, còn giữ nguyên vẹn những nét chữ mà chàng đã vạch ra bằng

đá nhọn cách đây bốn tháng” [6, tr.166] Sau buổi chiều dạo quanh bãi biển, khi trở về Sinh đã cảm thấy thoải mãi và lòng mình như ấm lên Phải chăng, Sinh đã suy nghĩ thoáng ra và chôn vùi những kỉ niệm đã qua

Bùi Hiển đã đi sâu vào suy nghĩ của từng nhân vật, để thấy được bản chất con người họ Chính vì vậy mà Bùi Hiển đã sử dụng hình thức trần thuật theo ngôi thứ ba, là người dẫn dắt vào câu chuyện và trong đó đã miêu tả mọi suy nghĩ trăn trở của các nhân vật Các nhân vật qua lời kể tự bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc của mình Bùi Hiển đã phân tích thành công cái tâm lý của một anh công chức nghèo, thân hình khọm rọm, ở sở thì bị ức hiếp nín lặng, nhưng về nhà thì hống hách, nạt nộ vợ con “Giữa những bức tường thép bằng giấy quét màu vàng sáng, anh thở một không khí lạ lẫm; nền gạch hoa trơn bóng quá ư sạch sẽ; mùi giấy thơm và mực nhạt, sự gần gũi một vài đồng nghiệp có tính châm biếm nét mặt nghiêm khắc của ông chủ với đôi lông mày rậm rì, tiếng giày chủ thỉnh thoảng nện cồm cộp, tất cả những thứ ấy gộp nhau lại để gây cho anh nỗi khó chịu, tuy mơ hồ nhưng liên miên, làm cho tất cả con người anh mềm nhũn, nhút nhát sợ sệt, lo lắng Nhưng khi bước chân về nhà thì

con người anh bỗng trở nên nổ bùng, hơi thở nhẹ nhõm hẳn đi; anh thấy mình làm chủ, anh biết mình có thể làm bất cứ mọi thứ, nói bất cứ điều gì, và có thể

mở toang cửa cho những tức giận, càng dữ dội bởi đã bị đè nén.” (Người

chồng) Việc chị Đỏ nằm vạ, khi biết được tin đó mẹ chồng chị đã đùng đùng

bỏ bán hàng ngoài chợ để đi về và mắng cho chị một trận, nhưng đó cũng chỉ

là một cách tức giận nhất thời Mẹ chồng chị vẫn tìm cách giải hòa cho hai vợ chồng Qua đó ta thấy được bản chất của những người mẹ, luôn luôn muốn con mình giữ được hạnh phúc, gia đình hòa thuận Hay mụ Xin, mẹ thằng Xin

đã rất đau lòng và tìm cách ngăn cản thằng Xin đi chém thằng Năm Chột vì tội ăn trộm tiền “mụ Xin run lên cầm cập, không nói được nên lời” [6, tr.45]

Mụ Xin không biết làm gì vì thương con, vẻ mặt sợ hãi hiện lên khuôn mặt nhăn nheo của người mẹ già

Nhân vật Mân trong Ác cảm luôn mang trong mình những ác cảm về

một người hàng xóm mà anh ta cho là giống với người đã lừa anh trước kia Anh phủ định những việc tốt của người hàng xóm “Anh nuôi sâu cái định kiến vô lý rằng hắn chỉ có thể là đứa gian tham anh cảm thấy lo ngại , lo ngại cho lòng tự ái, như khi nghe tin ai đưa lý lẽ để đánh đổ một niềm tin tưởng hồn nhiên nhưng sâu sắc của mình.” [6, tr.75] Trong đầu Mân luôn luôn suy nghĩ đến người hàng xóm, tự đặt những câu hỏi vì sao mà mình ác cảm với hắn Phải chăng vì vết thương quá lớn của quá khứ mà anh không thể nào không có định kiến với người hàng xóm “Mân nhận thấy mình vô lý Anh đã bất công với Tạo Hắn có làm gì anh đâu? Trái lại hắn lịch thiệp và ân cần với anh” [6, tr.76] Qua đây ta thấy Mân hiện lên là một người ích kỉ, không chấp nhận sự thật, anh quá đa nghi với người hàng xóm khi mọi chuyện chưa rõ

ràng Hay diễn biến tâm trạng của Thảo trong Làm cha, anh hồi hộp từng

ngày để đón chờ sự ra đời của đứa con của mình “Thảo tưởng tượng ra dáng điệu co quắp của đứa bé đang thành hình trong lòng mẹ Chàng đã bắt đầu có

cảm tình với cái mẩu người nho nhỏ, gần chàng lắm lắm mà vẫn còn xa chàng bao nhiêu!” [6, tr.142]

Bùi Hiển đã phân tích tâm lý các nhân vật một cách sắc sảo Chỉ với

một thằng ăn trộm trong Kẻ hô hoán thôi, cũng đủ để cho ta thấy điều đó

Thằng ăn trộm lẩn vào đám đông đuổi bắt kẻ trộm và căng lồng ngực cất tiếng

vờ hô hoán “Ối làng nước ôi! Bắt lấy thằng kẻ trộm Nó chạy đằng kia!”, hắn

la xong mà trong lòng hắn cảm thấy nhẹ nhõm, con người thanh thoát hẳn Và hắn thấy khoái trí vô cùng Hắn đã hòa chung vào những con người lương thiện khác Bùi Hiển đã đi sâu vào phân tích tâm lý nhân vật này để toát lên tính cách nhân vật Đồng thời thấy được một nghịch lý còn tồn tại trong vùng quê này Do cuộc sống khó khăn nên không thể tránh khỏi những việc tham

lam ăn cắp, từ việc hôi cá đến chuyện ăn trộm vậy Các trong truyện Hai anh

học trò có vợ, Thế sự thăng trầm cũng vậy

Cũng để miêu tả tâm lý nhân vật của mình, Bùi Hiển cũng dùng thủ pháp độc thoại nội tâm để khám phá sâu vào bên trong nhân vật, từ đó giúp người đọc thấy được bản chất, thế giới tâm hồn, diễn biến tâm lý nhân vật không bộc lộ ra ngoài Tuy không phải là thủ pháp mà Bùi Hiển sử dụng nhiều nhưng nó cũng góp phần cho việc miêu tả tâm lý nhân vật để người đọc thấy được tính cách con người của các nhân vật trong truyện của ông Đó là

đoạn đối thoại của chính nhân vật Sinh trong Nắng mới Khi đi ở bờ biển dạo

anh nhớ lại quá khứ về một mối tình đầu dở dang và để lại nhiều cay đắng

“Chàng tự nhủ, yêu không bao giờ là một sự dại khờ, một sự thả buông và mất mát, khi nó là một niềm yêu chân thành tha thiết Và cho dù được đáp ứng lại bằng sự tha thiết chân thành hay bằng điều tráo trở thì chẳng ai , có thể cướp đi vẻ vẹn toàn trong trắng của nó”[6, tr.165] Sinh tự phủ nhận sự thật phũ phàng để vượt qua quá khứ cay đắng Hay nỗi niềm làm cha của

Thảo trong Làm cha, Thảo có nhiều suy nghĩ, vì từ giờ Thảo thấy mình phải

có trách nhiệm hơn với gia đình nhất là với đứa con của mình “Chàng nghe

rõ lòng cha thức dậy dần dần đã sẵn sàng che chở Chàng chưa nghĩ hẳn đến việc nuôi dạy con chàng đã tự hỏi thầm : “nó sau này rồi sao nhỉ?”[6, tr.148] Qua đây cũng cho ta thấy Thảo đã dành hết tình cảm của mình cho con, chàng tự thấy mình phải có trách nhiệm hơn nữa Đó chính là tình cảm

yêu thương con tha thiết của Thảo Hay nhân vật tôi trong Những nỗi lòng đã

day dứt về những truyện quá khứ trước kia đã làm tổn thương tâm hồn hai con người Sau này anh tự hỏi không biết họ giờ ra sao, sống thế nào, và cũng có nhiều suy nghĩ về những người thân xung quanh “ Và lan man tôi nghĩ đến sự

vị kỉ của lòng người Người ta sống co quắp, cuộn tròn mình tròn mình như một chiếc lá khô tâm hồn tôi đã trở nên lo lắng Tôi sống chăm chú ” [6, tr.121]

Miêu tả thành công tâm lý nhân vật Bùi Hiển đã dễ dàng nhập thẳng, khám phá nội tâm từng nhân vật để người đọc cảm thông và thấu hiểu những con người đó Qua việc đi sâu vào khám phá nội tâm nhân vật, Bùi Hiển như muốn cho người đọc có cái nhìn bình quân hơn trong cuộc sống này Từ việc miêu tả ngoại hình, hành động của các nhân vật, đặc biệt là việc khám phá nội tâm của các nhân vật, Bùi Hiển đã xây dựng hình tượng nhân vật của mình trong tính toàn vẹn nhất trước mắt người đọc

2.2 Hình tượng không - thời gian trong Nằm vạ

2.2.1 Không – thời gian hiện thực

Bất kì một nhà văn khi sáng tác đều chú ý đến hình tượng không – thời

gian “Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu

hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống” [5, tr.88 -

89] Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Không gian nghệ thuật là hình thức

bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó”

[4.tr.160] Và sự miêu tả, trần thuật bên trong tác phẩm văn học bao giờ cũng

xuất phát từ một điểm nhìn, ta xác định được vị trí của chủ thể trong không - thời gian, thể hiện ở phương hướng nhìn, diễn ra trong một trường nhìn nhất định Căn cứ vào điểm nhìn mà xác định được vị trí của chủ thể trong không - thời gian, thể hiện ở phương hướng nhìn, khoảng cách nhìn, ở đặc điểm của

khách thể được nhìn Còn thời gian nghệ thuật cũng là “Hình thức nội tại của

hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó” [4, tr.322], thời gian

nghệ thuật có thể đảo ngược, quay về quá khứ, có thể bay vượt tới tương lai

xa xôi, có thể dồn nén trong khoảng thời gian chốc lát, lại có thể kéo dài chốc lát thành vô tận Không - thời gian là hai phạm trù chỉ hình thức tồn tại của mọi thực thể Vì thế cả không gian và thời gian đều là yếu tố không thể thiếu trong một tác phẩm được

Không gian và thời gian được kết hợp một cách chặt chẽ tác động đến nhân vật, người này tác động lên người kia, số phận của người này chi phối lên số phận của người khác Dựa vào những ưu điểm đó Bùi Hiển khi sáng tác cũng đã chú ý xây dựng hình tượng không – thời gian để làm nền nổi bật cho nhân vật, và gửi gắm những giá trị nhân sinh mà tác giả muốn gửi gắm đến

người đọc Trong tập truyện Nằm vạ hình tượng không – thời gian gắn liền

với mọi hoạt động của con người, làm nền cho các nhân vật bộc lộ những suy nghĩ, trăn trở của mình Và không gian đó còn phản ánh cuộc sống nghèo khổ,

tù túng của những người nông dân chài ven biển hay những anh viên chức nghèo

Chú ý đến không gian nghệ thuật trong tập truyện Nằm vạ, ta thấy chủ yếu là không gian hiện thực Không gian sinh hoạt của các nhân vật, nó bó hẹp trong không gian gian buồng “căn buồng hẹp tối” nơi chị Đỏ nằm vạ, chỉ cảm thấy buồn và bực bội với mọi thứ xung quanh Hay không gian ngõ hẻm trong làng cũng làm cho nhân vật thấy buồn và trong lòng nhiều tâm trạng Không gian làng quê vùng chài cũng được tác giả đưa vào để thây được cuộc