Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh lớp 4, 5 có ý thức bảo vệ môi trường qua chủ đề “vật chất và năng lượng” môn khoa học

Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu những nội dung về kỹ năng sống trong chủ đề “Vật chất và năng lượng” môn Khoa học lớp 4, 5, các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học để xây dựng các k

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC – MẦM NON

- -

LÊ THỊ ANH

Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh lớp 4, 5

có ý thức bảo vệ môi trường qua chủ đề

“Vật chất và năng lượng” môn Khoa học

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

- Vai trò của giáo dục bậc học Tiểu học trong giáo dục KNS

Giáo dục Tiểu học là bậc học nền tảng của hệ thống giáo dục quốc dân, là bậc học đầu tiên trong hệ thống giáo dục có nhiệm vụ đào tạo những cơ sở ban đầu cơ bản và bền vững cho trẻ tiếp tục học lên những bậc học cao hơn, giúp trẻ hình thành những đường nét cơ bản của nhân cách

Người Việt Nam chúng ta thường nói, giáo dục phải đồng thời dạy chữ đi đôi với dạy người Dạy người phải hướng tới tạo cho người học khả năng thích ứng với xã hội, ứng xử tích cực trong các mối quan hệ

xã hội, được hiểu là quan hệ giữa con người với xã hội, con người với môi trường thiên nhiên Dó chính là dạy kỹ năng sống, được hiểu là những khả năng tâm lí xã hội của mỗi cá nhân thể hiện trong hành vi thích nghi tích cực để xử lí một cách hiệu quả các đòi hỏi và thử thách trong cuộc sống thường ng.ày

- Thực tiễn xã hội ngày nay về vấn đề môi trường và KNS của con người

Ngày nay, cùng với sự phát triển của đời sống kinh tế – xã hội, trình độ khoa học – kĩ thuật ngày càng nâng cao, của cải vật chất được tạo ra nhiều hơn tuy nhiên kéo theo đó là những hậu quả nghiêm trọng ảnh hưởng đến môi trường Ô nhiễm môi trường đã trở thành một trong những vấn đề quan trọng bậc nhất của toàn cầu Từ nạn lũ lụt,

hạn hán, động đất, sự nóng lên của trái đất, băng tan ở hai cực, nước biển dâng cao…đã gây ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống con người và gây nhiều thiệt hại lớn cho con người cũng như mọi sinh vật trên trái đất Môi trường đang ngày càng ô nhiễm bởi chất thải công nghiêp, chất thải nông nghiệp, chất thải sinh hoạt, tác động của các khu công

nghiệp, đô thị…

Cùng với sự tiến bộ của xã hội, giới trẻ ngày nay may mắn được sống và phát triển trong những điểu kiện ngày một tốt hơn về chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục,… Bên cạnh đó, được nhà trường cung cấp một lượng những kiến thức lớn để làm nền tảng tri thức phục vụ cho quá trình phấn đấu, vươn lên của các em Đối lập với điều kiện tốt đẹp

đó, hiện nay, các em còn đang phải sống và học tập trong một môi trường bị ô nhiễm, lại luôn có những diễn biến phức tạp Ô nhiễm, biến đổi khí hậu, lũ lụt,… không còn là vấn đề cho một riêng cá nhân, hay tổ chức nào, mà là vấn đề chung cho cả toàn xã hội Ý thức bảo vệ môi trường đòi hỏi sự chung tay của tất cả mọi người, trong đó có cả các em nhỏ

- Đặc điểm HS Tiểu học

Đối với lứa tuổi Tiểu học, đặc biệt là lứa tuổi học sinh lớp 4, 5, các em còn những nét vô tư, hồn nhiên nhưng các em đang trong giai đoạn chuẩn bị học hết cấp I lên học cấp II, nên bắt đầu có sự chuyển biến về tâm sinh lí, điều đó dẫn đến những suy nghĩ và hành động của các em khác với trước đó

- Khả năng giáo dục KNS cho HSTH qua chủ đề “vật chất và năng lượng” trong môn Khoa học lớp 4, 5

Hiện nay, giáo dục kỹ năng sống đã được đưa và lồng ghép trong các môn học, để giúp các em có những cách ứng xử đúng đắn trong cuộc sống Khoa học là môn học mà học sinh có nhiều điều kiện để tiếp xúc với các vấn đề về thiên nhiên, môi trường Nó cung cấp cho học sinh các hiểu biết về khoa học tự nhiên, môi trường và sức khỏe giúp học sinh khai thác được kiến thức và kỹ năng để bổ sung cho nhau Trong đó, chủ đề “Vật chất và năng lượng” là chủ đề mang nhiều nội dung có thể giáo dục cho học sinh các KNS để có ý thức bảo

vệ môi trường

Trước những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài Giáo dục kỹ năng

sống cho học sinh lớp 4, 5 có ý thức bảo vệ môi trường qua chủ đề

“Vật chất và năng lượng” môn Khoa học

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu những nội dung về kỹ năng sống trong chủ đề “Vật chất và năng lượng” môn Khoa học lớp 4, 5, các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học để xây dựng các kế hoạch dạy học nhằm giúp học sinh có ý thức bảo vệ môi trường Từ đó, đề xuất một số ý kiến góp phần nâng cao hiệu quả việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh lớp 4, 5 có ý thức bảo vệ môi trường qua môn Khoa học

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học những bài học có nội dung giáo dục kĩ năng sống trong chủ đề “Vật chất và năng lượng” môn Khoa học lớp 4, 5

3.2 Đối tượng nghiên cứu

- Các bài học có nội dung giáo dục kĩ năng sống trong chủ đề “Vật chất và năng lượng” môn Khoa học lớp 4, 5

- Các phương pháp dạy học và hình thức dạy học để giáo dục kĩ năng sống trong chủ đề “Vật chất và năng lượng” môn Khoa học lớp

4, 5

- Giáo viên và học sinh trường Tiểu học Trần Cao Vân, khối lớp 4, 5

4 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu những vấn đề lí luận và thực tiễn về tầm quan trọng của việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh Tiểu học trong quá trình dạy học môn Khoa học lớp 4, 5

- Tìm hiểu kỹ năng bảo vệ môi trường của học sinh lớp 4, 5

- Xây dựng một số hoạt động dạy học để giáo dục kỹ năng sống cho học sinh lớp 4, 5 có ý thức bảo vệ môi trường qua chủ đề “Vật chất và năng lượng” môn Khoa học

- Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng hiệu quả việc giáo dục

kỹ năng sống cho học sinh lớp 4, 5 có ý thức bảo vệ môi trường qua chủ đề “Vật chất và năng lượng” trong môn Khoa học

- Đề xuất một số ý kiến nhằm nâng cao hiệu quả việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh lớp 4, 5 có ý thức bảo vệ môi trường qua chủ

đề “Vật chất và năng lượng” trong môn Khoa học

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Do thời gian, điều kiện còn hạn chế nên tôi chỉ nghiên cứu việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh lớp 4, 5 có ý thức bảo vệ môi trường qua chủ đề “Vật chất và năng lượng” trong môn Khoa học

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Đọc tài liệu và tổng hợp các thông tin cần thiết cho đề tài

5.2 Phương pháp quan sát

Quan sát các giờ dạy mẫu môn Khoa học ở trường tiểu học và khả năng vận dụng các kĩ năng của học sinh để bảo vệ môi trường trong và ngoài giờ học

5.3 Phương pháp khảo sát thống kê – phân loại

Thống kê và phân loại kết quả điều tra ở lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

5.4 Phương pháp điều tra bằng Anket

Dùng hệ thống câu hỏi để thu thập thông tin, làm cơ sở lí luận cho đề tài

5.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Xây dựng giáo án và thực nghiệm giảng dạy các bài học có nội dung về giáo dục kĩ năng sống qua chủ đề “Vật chất và năng lượng” cho học sinh lớp 4, 5 có ý thức bảo vệ môi trường

5.6 Phương pháp phân tích – tổng hợp

Phân tích và tổng hợp các kết quả thu được sau khi thực nghiệm

và đưa ra các kết luận cần thiết

6 Kết cấu Khóa luận: gồm 3 phần

Phần mở đầu

Lí do chọn đề tài

Mục đích nghiên cứu

Đối tượng và khách thể nghiên cứu

Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu

Kết cấu Khóa luận

Phần nội dung

Chương 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh lớp 4, 5 có ý thức bảo vệ môi trường qua chủ

đề “Vật chất và năng lượng” trong môn Khoa học

Chương 2: Các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học để giáo dục kỹ năng sống cho học sinh lớp 4, 5 có ý thức bảo vệ môi trường qua chủ đề “Vật chất và năng lượng” trong môn Khoa học

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Phần kết luận và kiến nghị

B PHẦN NỘI DUNG Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN ĐỀ TÀI 1.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

1.1.1 Tổng quan về kỹ năng sống

1.1.1.1 Khái niệm kỹ năng và kỹ năng sống

a Khái niệm kỹ năng

Kỹ năng là năng lực thực hiện một hành động hay một hoạt động nào đó bằng cách lựa chọn và vận dụng tri thức, cách thức hoạt động đúng đắn để đạt mục đích đề ra

b Khái niệm kĩ năng sống

Kỹ năng sống bao gồm các loạt kỹ năng cụ thể, cần thiết cho cuộc sống hàng ngày của con người Bản chất của kỹ năng sống là kỹ năng

tự quản bản thân và kỹ năng xã hội cần thiết để cá nhân tự lực trong cuộc sống, học tập và làm việc hiệu quả Nói cách khác, KNS là khả năng làm chủ bản thân của mỗi người, khả năng ứng xử phù hợp với những người khác và xã hội, khả năng ứng phó tích cực trước các tình huống của cuộc sống”

1.1.1.2 Vai trò của kỹ năng sống

a Kỹ năng sống giúp con người ứng phó được với những sự thay đổi toàn diện về kinh tế, văn hóa, xã hội

b Kỹ năng sống là cần thiết cho con người, đặc biệt là những người trẻ tuổi

c Kỹ năng sống giúp học sinh Tiểu học có những ứng xử chuẩn mực trong cuộc sống

1.1.1.3 Phân loại kỹ năng sống

Có nhiều cách phân loại kỹ năng sống, tùy theo quan niệm về kỹ năng sống

* Theo UNESCO, WHO, UNICEF, có thể xem KNS gồm các kỹ năng

cốt lõi sau:

- Kỹ năng giải quyết vấn đề

- Kỹ năng suy nghĩ, tư duy phân tích có phê phán

- Kỹ năng giao tiếp hiệu quả

- Kỹ năng ra quyết định

- Kỹ năng tư duy sáng tạo

- Kỹ năng giao tiếp ứng xử cá nhân

- Kỹ năng tự nhận thức, tự trọng và tự tin của bản thân, xác định giá trị

- Kĩ năng thể hiện sự cảm thông

- Kỹ năng ứng phó với căng thẳng và cảm xúc

* Trong giáo dục Anh quốc, KNS được chia thành 6 nhóm chính là:

a Hợp tác nhóm

b Tự quản

c Tham gia hiệu quả

d Suy nghĩ, tư duy bình luận phê phán

e Suy nghĩ sáng tạo

g Nêu vấn đề và giải quyết vấn đề

* Trong giáo dục chính quy ở nước ta những năm vừa qua, KNS thường được phân loại theo các mối quan hệ, bao gồm các nhóm sau:

a Nhóm kỹ năng nhận biết và sống với chính mình

b Nhóm các kỹ năng nhận biết và sống với người khác

c Nhóm các kỹ năng ra quyết định một cách có hiệu quả

1.1.2 Tầm quan trọng của việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh Tiểu học

1.1.2.1 Kỹ năng sống thúc đẩy sự phát triển cá nhân và xã hội 1.1.2.2 Giáo dục kỹ năng sống là yêu cầu cấp thiết đối với thế

1.1.3 Môi trường và các vấn đề môi trường hiện nay

1.1.3.1 Khái niệm môi trường

Môi trường là tập hợp các yếu tố tự nhiên và xã hội bao quanh con người có ảnh hưởng tới con người và tác động qua lại với các hoạt động sống của con người như: không khí, nước, đất, sinh vật, xã hội loài người,…

1.1.3.2 Vấn đề môi trường hiện nay và sự ô nhiễm môi trường

a) Khí hậu toàn cầu biến đổi và tần suất thiên tai gia tăng

b) Sự suy giảm tầng Ôzôn

c) Hiệu ứng nhà kính đang gia tăng

d) Tài nguyên suy thoái

e) Ô nhiễm môi trường đang xảy ra ở quy mô rộng

g) Sự gia tăng dân số

h) Sự suy giảm về tính đa dạng sinh học

1.1.4 Đặc điểm tâm lí và nhận thức học sinh Tiểu học

1.2.2 Nội dung chương trình môn Khoa học ở Tiểu học

1.2.3 Nội dung chủ đề “ Vật chất và năng lượng” trong môn Khoa học ở Tiểu học

* Về nội dung chủ đề “ Vật chất và năng lượng” môn Khoa học lớp 4

* Về nội dung chủ đề “ Vật chất và năng lượng” môn Khoa học lớp 5

1.2.4 Mục tiêu việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh lớp 4,

5 có ý thức bảo vệ môi trường trong dạy học chủ đề “ Vật chất và

năng lượng” môn Khoa học (1, tr30)

1.2.4.1 Về kiến thức

1.2.4.2 Về kĩ năng, hành vi

1.2.5 Tìm hiểu thực tế việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh lớp 4, 5 có ý thức bảo vệ môi trường trong dạy học chủ đề “Vật chất và năng lượng” môn Khoa học

1.2.5.1 Đối tượng điều tra

1.2.5.2 Nội dung điều tra

1.2.5.3 Phương pháp điều tra

1.2.5.4 Kết quả điều tra

Chương 2: CÁC PHƯƠNG PHÁP VÀ HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC

2.1 HỆ THỐNG CÁC BÀI HỌC CÓ NỘI DUNG VỀ KỸ NĂNG SỐNG ĐỂ GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH LỚP

4, 5 CÓ Ý THỨC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG” QUA MÔN KHOA HỌC

2.1.1 Bảng 1: Hệ thống các học có nội dung về kỹ năng sống để giáo dụcý thức bảo vệ môi trường trong dạy học chủ đề “Vật chất

và năng lượng” ở lớp 4

Tên bài

học Các KNS cơ bản được giáo dục

Phương pháp dạy học có thể sử dụng Chủ đề: VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG

- Kỹ năng trình bày thông tin về nguyên nhân làm nước bị ô nhiễm

- Kỹ năng bình luận, đánh giá về các hành động làm nước bị ô nhiễm

- Quan sát và thảo luận theo nhóm nhỏ

- Kỹ năng đảm nhận trách nhiệm trong việc tiết kiệm, tránh lãng phí nước

- Kỹ năng bình luận về việc sử dụng nước

- Vẽ tranh cổ động

- Thảo luận theo nhóm nhỏ

- Kỹ năng phân tích, phán đoán, so sánh, đối chiếu

- Thí nghiệm theo nhóm nhỏ

- Kỹ năng quản lý thời gian trong quá trình tiến hành thí nghiệm

- Kỹ năng xác định giá trị bản thân qua đánh giá các hành động liên quan đến ô nhiễm không khí

- Động não (theo nhóm)

- Quan sát theo nhóm nhỏ

- Kỹ thuật hỏi, trả lời

- Động não (theo nhóm)

- Quan sát theo nhóm nhỏ

- Kỹ thuật hỏi, trả lời

- Thảo luận theo nhóm nhỏ

- Kỹ năng nêu vấn đề liên quan tới

sử dụng năng lượng chất đốt và ô nhiễm môi trường

- Kỹ năng xác định và lựa chọn về các nguồn nhiệt được sử dụng

- Kỹ năng tìm kiếm và xử lí thông tin về việc sử dụng các nguồn nhiệt

- Thảo luận nhóm về sử dụng an toàn tiết kiệm các nguồn nhiệt

- Điều tra tìm hiểu về vấn đề

nguồn nhiệt ở gia đình và

xung quanh

2.1.2 Bảng 2: Hệ thống các học có nội dung về kỹ năng sống

để giáo dục ý thức bảo vệ môi trường trong dạy học chủ đề “Vật chất và năng lượng” ở lớp 5

Tên bài

học Các KNS cơ bản dược giáo dục

Phương pháp dạy học có thể sử dụng Chủ đề: VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG

Bài 36

Hỗn hợp

- Kỹ năng tìm giải để giải quyết vấn

đề (tạo hỗn hợp và tách các chất ra khổi hỗn hợp)

- Kỹ năng lựa chọn phương án thích hợp

- Kỹ năng bình luận đánh giá về các phương án đã thực hiện

- Quan sát và trao đổi theo nhóm nhỏ

- Kỹ năng bình luận đánh giá về các

- Động não

- Quan sát và thảo luận

- Điều tra

- Kỹ năng đánh giá về việc khai thác, sử dụng các nguồn năng lượng khác nhau

- Liên hệ thực

tế, thảo luận

về sử dụng năng kượng gió và nước chảy

- Thực hành

2.1.3 Bảng 3: Bảng thống kê tóm tắt các bài học có nội dung

về kỹ năng sống để giáo dục ý thức bảo vệ môi trường

2.2 CÁC BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH LỚP 4, 5 CÓ Ý THỨC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG” QUA MÔN KHOA HỌC

2.2.1 Giáo dục kỹ năng tự nhận thức

2.2.2 Kỹ năng giao tiếp và hợp tác

2.2.3 Kỹ năng tư duy bình luận

2.2.4 Kỹ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề

2.2.5 Kỹ năng làm chủ bản thân

2.3 CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ĐƯỢC SỬ DỤNG ĐỂ DẠY HỌC NHẰM GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH LỚP 4, 5 CÓ Ý THỨC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG QUA CHỦ ĐỀ VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG MÔN KHOA HỌC

ĐỂ GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH LỚP 4, 5 CÓ

Ý THỨC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG QUA CHỦ ĐỀ VẬT CHẤT

VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG MÔN KHOA HỌC

2.4.1 Dạy học trên lớp

2.4.1.1 Dạy học đồng loạt

2.4.1.2 Dạy học cá nhân

2.1.4.3 Dạy học theo nhóm

2.4.2 Dạy học ngoài thiên nhiên

2.4.2.1 Dạy học tại hiện trường

và năng lượng” môn Khoa học

- Xác định tính hiệu quả của việc giáo dục kỹ năng sống để giáo dục ý thức bảo vệ môi trường qua môn Khoa học

3.2 CHUẨN BỊ THỰC NGHIỆM

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm

Thực nghiệm được tiến hành tại trường Tiểu học Trần cao Vân – quận Thanh Khê – thành phố Đà Nẵng Sau một thời gian tìm hiểu, dự giờ, nghiên cứu sổ điểm và xin ý kiến các giáo viên, tôi chọn lớp: 5/6, 5/7 và 4/2, 4/3 của trường Tiểu học Trần Cao Vân cho việc tiến hành thực nghiệm

3.2.2 Nội dung thực nghiệm

Tôi tiến hành tổ chức thực nghiệm môn Khoa học ở 2 khối lớp 4, 5 trên 2 bài:

Lớp 4: Bài 53 – Các nguồn nhiệt

Lớp 5: Bài 48 – An toàn và tránh lãng phí khi sử dụng điện

3.3 TIẾN HÀNH THỰC NGHIỆM

- Phát phiếu khảo sát chất lượng học sinh trước khi thực nghiệm