Luận văn thạc sĩ kế toán kiểm toán (FULL) áp dụng hệ số f SCORE để dự báo sai sót trên báo cáo tài chính của các doanh nghiệp niêm yết

BỘGIÁODỤCVÀĐÀOTẠOTRƯỜNGĐ ẠIHỌCKINHTẾTP.HỒCHÍMINHTRẦNTHỊĐOANTRÂM SCOREĐỂDỰBÁOSAISÓTTRÊNBÁOCÁOTÀIC HÍNHCỦACÁCDOANHNGHIỆPNIÊMYẾTỞSÀN GIAODỊCHCHỨNGKHOÁNTHÀNHPHỐHỒCHÍ ÁPDỤNGHỆSỐF-MINH... BỘG

BỘGIÁODỤCVÀĐÀOTẠOTRƯỜNGĐ ẠIHỌCKINHTẾTP.HỒCHÍMINH

TRẦNTHỊĐOANTRÂM

SCOREĐỂDỰBÁOSAISÓTTRÊNBÁOCÁOTÀIC HÍNHCỦACÁCDOANHNGHIỆPNIÊMYẾTỞSÀN GIAODỊCHCHỨNGKHOÁNTHÀNHPHỐHỒCHÍ

ÁPDỤNGHỆSỐF-MINH.

LUẬNVĂNTHẠCSĨKINHTẾ

TP HồChíMinh-Năm2015

BỘGIÁODỤCVÀĐÀOTẠOTRƯỜNGĐ ẠIHỌCKINHTẾTP.HỒCHÍMINH

TRẦNTHỊĐOANTRÂM

SCOREĐỂDỰBÁOSAISÓTTRÊNBÁOCÁOTÀIC HÍNHCỦACÁCDOANHNGHIỆPNIÊMYẾTỞSÀN GIAODỊCHCHỨNGKHOÁNTHÀNHPHỐHỒCHÍ

scoređểdựbáosaisóttrênbáocáotàichínhcủacácdoanhnghiệpniêmyếttrênsàngi aodịchchứngk h o á n HồChíMinh(HOSE)”làcôngtrìnhnghiêncứucủariêngtôi.

Cácthôngtindữliệuđượcsửdụngtrongluậnvănlàtrungthựcvàcáckếtqu ảtrìnhbàytrongluậnvănchưađượccôngbốtạibấtkỳcôngtrìnhnghiêncứunàot r ư

ớ c đây.N ế u p h á t h i ệ n c ó b ấ t kỳg i a n l ậ n n à o , t ô i x i n c h ị u t o à n b ộ t r á c h nhiệmtrướcHộiđồng

TP.HCM,tháng

năm2015Tácgiảluậnvăn

TrầnThịĐoanTrâm

ACFE AssociationofCertifiedFraudEx

aminers

HiệphộicácđiềutraviêncôngchứngHoaKỳ

AAER AccountingandAuditingE

nforcementRelease Bảnthihànhkếtoán–kiểmtoánBCTC FinancialStatement Báocáotàichính

CFEs CertifiedFraudExaminers Cácnhàđiềutragianlận

IIA TheInstitudeofInternalAuditors Hiệphộikiểmtoánviênnộibộ

Bảng2.1: Thốngkêcáctrườnghợpgianlậndocácphòng banthựchiện 24

Bảng2.2:Thống kêcácđốitượngthựchiệngianlận 26

Bảng2.3:Thống kêcácloạigianlậnđượcthựchiện 27

Bảng3.1:Môtảcácbiếntrongnghiêncứu 53

Bảng3.2:Tómtắtkết quảchọnmẫutrong4năm 56

Bảng3.3:Thốngkêngànhmẫunghiêncứu 57

Bảng4.1:Thống kêmôtảcácbiếntrong mô hình 61

Bảng4.2:Matrậntươngquangiữacácbiếntrongmô 63

Bảng4.3:KếtquảkiểmđịnhPairedt-test 64

Bảng4 4 : K ếtq u ảk i ểmđ ị nhWilcoxonm a t c h e d p a i r s s i g n e d -r a n k s t e s t v à k i ểmđịnhA-rbuthnott(1970)–signtest 66

Bảng4.5:Kếtquảkiểmđịnhhệsốhồiquytheobốnphươngpháp 71

Bảng4.6:Kếtquảphântíchhồiquy 74

Bảng4.7:Kếtquảxâydựngmôhìnhdựbáo 76

Bảng4.8:Kếtquảkiểmđịnhmôhìnhdựbáo 77

Phụlục11:PhươngphápkiểmđịnhhệsốhồiquytheomôhìnhLogitPARobust(bảng4.5)

Phụlục12:Kếtquảphântíchmôhìnhhồiquyvớihiệuứngngẫunhiênđãloạiđinhữngbiếnphụthuộckhôngcóýnghĩathốngkê(bảng4.6)

Phụlục13:Kếtquảphântíchdựbáo(bảng4.7)Phụlục1

4:MôhìnhLogit

Phụlục15:Kếtquảkiểmđịnhmôhìnhdựbáovớidữliệumẫutronghainăm

2012và2013(bảng4.8)

LỜICAMĐOAN

MỤCLỤC

DANHMỤCCHỮVIẾTTẮTD

ANHMỤCBẢNGBIỂUDAN

HMỤCPHỤLỤC

MỤCLỤC

CHƯƠNG1.PHẦN MỞĐẦU 1

1 Lýdochọnđềtài 1

2 Mụctiêu nghiên cứu 3

3 Câuhỏinghiêncứu 3

4 Phạmvinghiên cứuvàdữliệunghiêncứu 4

5 Phươngphápnghiêncứu 4

6 Tómtắtkết quảnghiên cứucủađềtài 4

7 Nhữngđónggópchínhcủađềtài 5

8 Kếtcấucủađềtài 5

CHƯƠNG2.TỔNGQUANCÁCLÝTHUYẾTNỀNTẢNG,CÁCNGHIÊNCỨUVỀ SAISÓTTRÊNBÁOCÁO TÀI CHÍNH 6

2.1 Cơsởlýthuyết 6

2.1.1 Kháiniệmsaisót 6

2.1.2 Phân loạihànhvi gianlậntrênBáocáotàichính 9

2.1.3 CácphươngthứcthựchiệngianlậnphổbiếntrênBCTC 11

2.1.4 TổngquanvềtráchnhiệmcủaKiểmtoánviênđốivớigianlậnvànhầmlẫn 13

2.1.4.1 TráchnhiệmcủaKiểmtoánviênđốivớigianlậnvànhầmlẫntheochuẩnmựcki ểmtoánquốctế 14

2.1.4.2 Cácthủtụcpháthiệngianlậnđượcquyđịnhtrongcácchuẩnmựcquốctếcóliên quan 15 2.2 Cáclýthuyếtnềntảnggiảithíchchohành vigianlậntrênBCTC 19

2.2.1 Lýthuyếtgiảithíchhànhvigianlận 19

2.2.1.1 LýthuyếtủynhiệmcủaJensenvà Meckling(1976) 19

2.2.1.2 LýthuyếtcácđốitượngcóliênquancủaFreeman(1984) 19

2.2.2 Lýthuyếtnghiêncứuhànhvigianlận 20

2.2.2.1 LýthuyếtvềphânloạixãhộicủaEdwinH.Sutherland(1883-1950) .20

2.2.2.2 LýthuyếtvềtamgiácgianlậncủaDonaldR.Cressey(1919-1987) 21 2.2.2.3 LýthuyếtvềbàncângianlậncủaD.W.StevenAlbrecht 22

2.3 Cáccôngtrìnhnghiêncứutrướcđâyvềgianlậntrênbáocáotàichính 22

2.3.1 CôngtrìnhnghiêncứugianlậncủaHiệphộicácnhàđiềutragianlậnHoaKỳ(ACFE ) 23 2.3.2 Cáccôngtrìnhnghiêncứuđộclậpvềgianlậnởnước ngoài 27

2.3.2.1 CácnghiêncứuvềsửdụngcácthướcđotàichínhđểdựbáogianlậntrênBCTC 28 2.3.2.2 CácnghiêncứuvềsửdụngcácthướcđophitàichínhđểdựbáogianlậntrênBCT C 30 2.3.2.3 Cácnghiêncứuvềxâydựngcácmôhìnhgiúpdựbáogianlậntrênbáocáotàich ính 31 2.3.3 Sửdụngcôngcụphântíchvàdựđoánkhảnăngdoanhnghiệpxảyrasaisótdựavào hệsốFraud-score(F-score) 36

2.3.4 Cáccôngtrìnhnghiêncứuởtrongnước 38

Tómtắtchương2 40

CHƯƠNG3.NGHIÊNCỨUTHỰCNGHIỆMVỀVIỆCÁPDỤNGHỆSỐF-S C O R E TRONGVIỆCDỰBÁOCHƯƠNG3.NGHIÊNCỨUTHỰCNGHIỆMVỀVIỆCÁPDỤNGHỆSỐF-SAICHƯƠNG3.NGHIÊNCỨUTHỰCNGHIỆMVỀVIỆCÁPDỤNGHỆSỐF-SÓTTRÊNBÁOCÁOTÀICHÍNHCỦACÁC DOANHNGHIỆPNIÊMYẾTỞSÀNGIAODỊCHCHỨNGK H OÁ N H C M 41

3.1 MôHìnhNghiênCứu 41

3.1.1 LựachọnmôhìnhnghiêncứutạiViệtNam 41

3.1.2 Mô hìnhnghiêncứuvàgiảthiếtnghiêncứu 42

3.2 Cácbiếnnghiêncứu 42

3.2.1 Biếnphụthuộc 42

3.2.2 Cácbiếnđộclập 43

3.2.2.1 Cácbiếnliênquanđếnchấtlượngcáckhoảnkếtoándồntích 43

3.2.2.2 Cácbiếnliênquanđếnhiệuquảtàichính 51

3.2.2.3 Biếnliênquanđếnthịtrườngchứngkhoán 53

3.3 Dữliệunghiêncứu 55

3.3.1 Xácđịnhmẫunghiêncứu 55

3.3.2 Quytrìnhchọn mẫunghiêncứu 56

3.3.3 Môtảcụthểmẫunghiêncứu 57

3.4 Thiếtkếdữliệunghiêncứu 58

3.5 Quytrìnhthựchiệnnghiêncứu 59

Tómtắtchương3 62

CHƯƠNG4.KẾTQỦANGHIÊNCỨUVÀTHẢO LUẬN 63

4.1 Kếtquảnghiêncứu: 63

4.1.1 Phântíchthốngkêmôtảđặcđiểmcủamẫunghiêncứu 63

4.1.2 Kiểmđịnhviphạmgiảthuyếtcủamôhìnhhồiquy 64

4.1.3 Kiểmđịnhsựkhácbiệtgiữahainhómmẫuquansátsaisótvàkhôngsaisót 66

4.1.3.1 KiểmđịnhPairedt-test 66

4.1.3.2 KiểmđịnhWilcoxonmatched-pairs signed-rankstest 67

4.1.3.3 KiểmđịnhArbuthnott(1970) -signtest 69

4.1.4 Kiểmđịnhhệsốhồiquy 70

4.1.4.1 Phươngphápkiểmđịnh 70

4.1.4.2 Kết quảkiểmđịnh 73

4.1.5 Xâydựngmôhìnhhồiquy 76

4.1.6 Phân tíchdựbáo 78

Tómtắtchương4 81

CHƯƠNG5.KẾTLUẬN,GIẢIPHÁPNÂNGCAOKHẢNĂNGPHÁTHIỆNSAIS ÓTTRÊNBÁOCÁOTÀICHÍNHCÁCCÔNGTYNIÊMYẾT, VÀGỢIÝHƯỚNG NGHIÊN CỨUTIẾPTHEO 82

5.1 Kếtluận 82

5.2 Giảiphápnhằmnângcaokhảnăngpháthiệnsaisóttrênbáocáotàichínhcủacácdoanh nghiệpniêmyết 83

5.2.1 Đối vớicácKTV 83

5.2.2 Đối vớicácnhàđầutư 87

5.3 Hạnchếbàinghiêncứuvàđịnhhướngnghiêncứutrongtươnglai 89

5.3.1 Hạnchếbàinghiêncứu 89

5.3.2 Địnhhướngnghiêncứutrongtươnglai 90

TÀILIỆUTHAMKHẢOPHỤL ỤC

CHƯƠNG1.PHẦNMỞĐẦU

1 Lýdochọnđềtài

Thờigianqua,nềnkinhtếthếgiớikhôngchỉchaođảobởicuộckhủnghoảngk i n h tếtoàncầu,màcònchấnđộngbởihàngloạtcácvụkinhtếlừađảotàichínhvớimứcđộnghiêmtrọng.Quảthậtpháthiệngianlậntrongcôngbốthôngtintrênb á o cáotàichính(BCTC)luônlàmộtbàitoánkhó,vàchưabaogiờcóthểtìmramộtgiảiđápchínhxácngaycảđốivớingườilàmnghềkiểmtoánvànhữngbêncól i ê n quan.Đặcbiệtlàmứcđộgianlậnngàycànggiatăngthôngquanhữnghìnhthứchếtsứctinhvi,bằngchứnglàcóhàngloạtcácvụviệcliênquanđếnbêbốilớnt r o n g kinhdoanh,gianlậntrongsổsáchkếtoántrênthếgiớibịphanhphui.Cụthểnh ư sựphásảncủaTậpđoànEnronvàocuốinăm2001đãtạonênmộtcúsốclớnđốivớinền kinhtế nướcMỹ.Nền kinh tếMỹcòn gánhchịutổnthấtnặng

nềvớisựr a đicủamộttrongnhữngôngtrùmlớncủangànhviễnthôngHoakỳlàTậpđoànWorldcom,nguyênnhâncủasựphásảnnàylàđiểnhìnhcủacácviệclàmsaitráit r o n gviệcxửlýcácthủtụckếtoán,gianlậntrongBCTC.Haymộttrongnhữngtậpđ o à n đứngđầ u

tr on g n gà n h thựcp hẩmsữat r o n g n ềncôngng hi ệpÝ

-T ậpđoànPamarlat.-Tìnhhìnhtàichìnhcủa-Tậpđoànnàyđượcxemlàcónhữngdấuhiệuv

ềg i a n lậnkhaikhống doanhthu,chedấunhiềukhoảnlỗ…Sẽkhôngthểthốngkêhếtđ ượcnhữngvụlừađảotàichínhởđủcácmứcđộtrênthếgiớitrongthờigiangầnđây,bởidanh sáchnàyvẫnđang còn dài thêmdo những diễnbiến phứctạp của nềnk i n h tếhiệnnay

Chínhvìnhữngđiềuđómàvaitròvàtráchnhiệmcủakiểmtoánviên(KTV)độclậpngàycàngđượcnângcao.Tronggiaiđoạnsơkhai,tráchnhiệmquantrọngnhấtcủaKTVđólàpháthiệnnhầmlẫn,gianlậntrênBCTCcủangườiđiềuhành.Cù n g vớisựpháttriểncủanềnkinhtếkhicósựrađờicủanhiềunhữngloạihìnhdoanhnghiệpkhácnhau,thìtráchnhiệmcủaKTVđãdầnchuyểnsanglàxácnhậntínhtrungthựcvàhợplýcủathôngtintrênBCTCnhằmbảovệnhàđầutưcũngnhưcácbêncóliênquankháctrướcnhữngrủirovềthôngtintrênBCTC.Trong

lịchsửđãchứngkiếnbaovụsụpđổcủanhữngtậpđoànlớn,nhữngdoanhnghiệplớnmàmộtthời đã khiến người ta khao khátmuabằng đượccổphiếu của nó Đólàdẫnchứngchonhữngbongbóngtàichínhbịthổiphồngđếnquácăngbởigianlận.Chí nhvìlẽđó,nêntráchnhiệmcủaKTVđốivớigianlận,nhầmlẫnluônlàvấnđềđượcchútrọnghàngđầu,đặcbiệtlàtronggiaiđoạnhiệnnay.

TạiViệtNam,trongnhữngnămgầnđâycũngxảyrarấtnhiềunhữngvụgianlậnthôngtintrênBCTC.Mớinhấtcólẽphảikểđếnlàhàngloạtsaiphạmnghiêmtrọngc ủac á c d o

a n h n g h i ệpk i n h d o a n h x ă n g d ầ u g i a i đ o ạ n2 0 1 1

-2014đ ã đ ư ợ cKi ểmTóanNhàNướcpháthiện…

Đólànhữngtháchthứclớnkhôngchỉđốivớitoàn xãhộinóichung,màcònđốivớinhữngKTVnóiriêng

trongvệcpháthiệncácgianlậntrênBCTC.Vàhơnthếnữacũnglàmộtngườitrongnghềkiểm

toán,cólẽđâylàmộttrongnh ữngđ iề umàngườ itrong n g h ềcảmthấytrăntrởnhiềut r

on gviệclàmthếnàođểpháthiệngianlậnmộtcách triệtđểnhất.Dođó,vấnđềnàyl

nhữngnghiêncứuliênquan.Tuynhiên,hầunhưc á c nghiêncứutrướcđâyđềutậptrungvàoviệcliệucóthểsửdụngđượcnhữngthôngtintàichính,phitàichínhcủacácdoanhnghiệpđangđượcniêmyếttrênthịtrườngchứngkhoánđểdựbáorủiroBCTCcógianlận.Haynhữngnghiêncứutậpt r u n g vàoviệcphântíchcácnhântốgiúpnhậndiệnrủirocógianlậnthôngtintrênBCTC.Việcxâydựngnhữngphươngpháptiếpcậnnhằmdựbáorủirocógianlậnt r ê n thậtsựrấtcóýnghĩa.Tuynhiên,cáccáchthứcnàylạibộclộmộttrởngạilớnc h onhữngnhàđầutư,cácbêncóliênquanhaynhữngcánhânđơnthuầncómốiqu an tâmđếnBCTCcủadoanhnghiệp.Vìcácphươngphápnàyrấtkhóđểcácnhàđầutư,cácbênthứbatiếpcậnvàngoàiracònđòihỏirấtnhiềuxétđoánmàngaycảnhữngKTVcũnggặpkhókhăn

Trướcnhữngkhókhăn,bấtcậpđónênđềtài:“ÁpdụnghệsốF-scoređểdựbáosaisóttrênbáocáotàichínhcủacácdoanhnghiệpniêmyếttrênsàng iaodịchchứngkhoánHồChíMinh(HOSE)”đượcquyếtđịnhlựachọnđểnghiên

cứu.H i v ọngr ằngk ếtq u ảc ủan g h i ê n c ứun à y s ẽg ó p p h ầnk h ô n g c h ỉg i ú p c h o n hữngngườitrongnghềkiểmtoánmangđếnmộtBCTCthậtsựtrungthực-hợplý,

3 Câuhỏinghiêncứu

Đểxâydựngmôhìnhdựbáo saisótthông tintrên BCTCcho cácdoanhnghiệpn i ê myếttrênHOSEdựatrênnghiêncứucủaDechowvàcáccộngsự(2012),cầntrảlờicáccâuhỏinghiêncứucụthểnhưsau:

- Câuhỏinghiêncứu1:Nhữngbiếnđộclậpnàotrongmôhìnhnghiêncứuc ủa

Dechow vàcáccộngsự(2012)có mốiquanhệýnghĩathốngkêvớibiếnp h biếndựbáosaisóttrênBCTC,dựatrêndữliệuthựctếcủacácdoanhnghiệpniêmyếttạiHOSEtrongkhoảngthờigiantừ2010đến2013

ụthuộc Câuhỏinghiêncứu2:CóthểdựavàocácbiếntrongmôhìnhcủatácgiảDec

howv à c á c c ộngs ự( 2 0 1 2 ) đ ể xâyd ựngm ô h ì n h d ựb á o s a i sótt r ê n BCTChiệuquảhơnởViệtNamkhông?

4 Phạmvinghiêncứuvàdữliệunghiêncứu

Đềtài sửdụngdữliệusơ cấp là dữliệucác doanh nghiệpniêmyếttạiHOSEtừnăm2010đến2013

Phạmvinghiêncứucủađềtàikhôngbaogồmcácdoanhnghiệpchứngkhoán,cácngânhàng,cácquỹđầutưvàcácdoanhnghiệpbảohiểmvìcácdoanhnghiệpnàysửdụngchếđộkếtoánkhácvớichếđộkếtoándànhchodoanhnghiệp

5 Phươngphápnghiêncứu

Dựavàocácnghiêncứutrướcđâycùngviệckếthừacácluậnđiểm

đãđượcxâyd ựnglànềntảngtrongviệchìnhthànhmôhìnhnghiêncứuvàphươngphápnghiêncứucủađềtài.Đềtàisửdụngphươngphápnghiêncứuđịnhlượngnhằmthỏamãnhaivấnđề,thứnhấtlàphântíchmốiquanhệgiữabiếnphụthuộcvàcácbiếnđộclậpt r o n g m ô

h ì n h n g h i ê n c ứu,thứh a i l à xâyd ựngmôh ì n h d ựb á o s a i s ó t t r ê n BC T C dựa trênmôhìnhF-score củaDechowvàcáccộngsự(2012)từdữliệuđượcthuthậpởViệtNam.ĐềtàisẽxâydựngmôhìnhhồiquygồmcácbiếntheonghiêncứucủaDechowv à cáccộngsự(2012).Dựatrênmôhìnhnày,thựchiệnmộtsốnhữngphântíchnhưp h â n tíchthốngkêmôtả,phântíchtươngquan,kiểmđịnhPairedt-test,kiểmđịnhWilcoxonm a t c he d -

pa i r s signedrankstestvà k i ểmđịnhmẫuArbuthnott(1970)

-signtest,kỹthuậtphântíchhồiquylogittheotácđộngcốđịnh(FEM)vàmôhìnhhồiquyảnhhư ở ngn g ẫunhiên( RE M) v à sửd ụngmôh ì n h h ồiquyPAtheobài n g h i ê n cứuHardinandHilbe(2003)

6 Tómtắtkếtquảnghiêncứucủađềtài

KếtquảnghiêncứucủađềtàichothấykhảnăngxảyrahànhvigâysaisóttrênBCTCcómốiquanhệcóýnghĩathốngkêvớicácyếutốliênquanđếnchấtlượngc á c khoảnkếtoándồntíchvàhiệuquảtàichínhcủadoanhnghiệp.Đốivớicácyếutốliênquanđếnchấtlượngcáckhoảnkếtoándồntích,cụthểlàbiếnđolườngcáckhoảnkếtoándồntíchRSST,biếnthayđổihàngtồnkhotrêntổngtàisảnvàbiến

tỷlệtàisảncótínhthanhkhoảntrungbìnhtrêntổngtàisảnđềucómốiquanhệđồngbiếnvớikhảnăngBCTCcósaisót.Đốivớicácyếutốđạidiệnchohiệuquảt à i chínhc ủadoan hnghiệp,c ụthểlà b iếnsựth ay đổitrong d oan h thub á n hàngbằngtiềntăngcũngsẽlàmtăngkhảnăngBCTCcósaisót,tráilạibiếnsựthayđổitỷsuấtsinhlợitrêntàisảntăngthìlạilàmgiảmkhảnăngBCTCcósaisót.

Kếtquảkiểmđịnhmôhìnhdựbáotrongđềtàichothấytỷlệphầntrămdựbáođ ún gbìnhquâncác doanhnghiệpcósai sót trênBCTC là71.9%cho184mẫuquansát

7 Nhữngđónggópchínhcủađềtài

HệthốnglạicáclýthuyếtnềntảngvàcácnghiêncứucóliênquanđếnsaisóttrênBCTC

XâydựnghệsốF-scorepháthiệnsaisóttrên

BCTCgiúpchocácKTV,cácnhàđầutưcóthểđánhgiásơbộrủirotạicácdoanhnghiệp.TừđógiúpcácKTVthiếtkếthủtụckiểm

toánmộtcáchphùhợpnhằmđạtđượcsựhữuhiệuvàhiệuquảchocuộckiểmtoánvàgiúpcácnhàđầutưđưaraquyếtđịnhđúngđắn

CHƯƠNG2.TỔNGQUANCÁCLÝTHUYẾTNỀNTẢNG,C Á

C NGHIÊNCỨUVỀSAISÓTTRÊNBÁOCÁOTÀI

CHÍNH2.1 Cơsởlýthuyết

2.1.1 Kháiniệmsaisót

Quátrìnhpháttriểncủaxãhộiđãgiúphìnhthànhnênnhữngnhậnthứckhácnh auvềđịnhnghĩaliênquanđếnsaisótgồmhànhvinhầm

lẫnvàgianlận1.Chúngđ i từnhữngkhái niệmsơkhainhấtchođếnnhữngkháiniệmphứctạphơn.Tuynhiên hầu nhưcác tài liệu, nghiên cứu đềutậptrung vào việcphân

 Địnhnghĩavềgianlận

TheotừđiểnTiếngViệt:Gianlậncónghĩalàhànhvidốitrá,mánhkhóe,cốtìnhđểlừalọcngườikhác.Hiểutheonghĩarộnghơnthìgianlậnlàviệcxuyêntạcsựthật,thựchiệncáchànhvikhônghợpphápnhằmlừagạt,dốitráđểthuđượcmộtlợiíchnàođó

1

Luậnvănnàysửdụng thuật ngữcủaVSA 240, đó là sai sót bao gồm hailoạigian

lậnvànhầmlẫn(đểđảm bảo sựphùhợpcủaluậnvănvới cácvănbảncógiá trịpháp lý

tạiViệtNam).Tuynhiên,cácthuật ngữtrong tiếng Anhlạilà sailệch(misstatement)bao gồm gianl ận(fraud) vàsai sót(error).

đốivớitàisảnvànguồnlựccủadoanhnghiệpvớimụcđíchlợiíchcánhân

 Địnhnghĩagianlậntrênbáocáotàichính

TheoHiệphộiKiểmtoánnộibộ(IIA):Gianlậnlàbấtkỳhànhvibấthợpphápn ào nhằmmụcđích lừa gạt,che dấu hoặclợidụngsựtínnhiệm.Nhữnghànhvinàykhôngphụthuộcvàoviệcbịđedọahaybịáplựcvềvậtchất.Gianlậnđượcthựchiệnbởimộtđốitượngnàođó(cánhân,tổchức,

…)đểthulợivềtiền,tàisảnhayđểđảmbảolợiíchcánhânhoặclợithếkinhdoanh

TheoUỷbanthuộcHộiđồngQuốcgiavềchốnggianlậntrênBCTC(TreadwayC o m m i s

si o n 1987):GianlậntrênBCTClàhànhvicốýhoặcthiếuthậntrọngdùlàc ốýhaybỏsótlàmsaisóttrọngyếuđếnBCTC.Hànhvinàycóthểliênquanđếnnhiềuyếutốvàđượcthựchiệndướinhiềuhìnhthứckhácnhaubaogồmlàmgiảmạo, xuyêntạc vềnhững hồsơliên

trìnhbàynhữngthông tinquantrọngtrênBCTC, ápdụngsaicácnguyên tắckếtoán,ch ín hsách

Theochuẩnmựckiểmtoánquốctếsố240(ISA240):Gianlậnlà“HànhvicốýdomộthaynhiềungườitrongBanquảntrị,banGiámđốc,cácnhânviênhoặcbênthứbathựchiệnbằngcáchànhvigiandốiđểthulợibấtchínhhoặcbấthợpphápchomình”

TheochuẩnmựckiểmtoánViệtNamsố240(VSA240):VSA240địnhnghĩag i a n lậnlàhànhvicốýdomộthaynhiềungườitrongBanquảntrị,BanGiámđốc,c á c nhânviênhoặcbênthứbathựchiệnbằngcáchànhvigiandốiđểthulợibấtc h í n h hoặcbấthợppháp.Đểphânbiệtgiữagianlậnvànhầmlẫn,cầnphảixemxéth à n h vidẫnđếnsaisóttrongBCTClàcốýhaykhôngcốý.Vídụ,việcghichép,tínhtoánsaivềđơngiá,vềsốlượnghàngbánratrênhóađơnbánhàngthườnglàh àn h vinhầmlẫn.Trongkhiđó,việcgiảmạochứngtừđểghinhậncácnghiệpvụkhôngxảyralàhànhvigianlận

tổnhạichongườisửdụngdoviệccungcấpthôngtinkhôngtrungthựcsẽảnhhưởngđếnviệcracácquyếtđịnhkinhtếcủahọ.Cònhànhvithamô,biểnthủtàisảnsẽgâytổnhạichochủsởhữu,chủnợvàcácn gư ờ ith ứb a cól i ê n q uan d o các t à i sảnđ ó đã b ị mấtđ i, nênh ọ k

hô ng cò n quyềnsởhữuhaykhôngcònquyềnkiểmsoátcáctàisảnnày

Gianlậnxuấthiệntrongmọicuộckiểmtoánvàchúngthườngkhópháthiện.Tuynhiên,nghiêncứucácyếutốkhácnhaucóthểgiúpchothấykhảnănggianlậnphátsinhtrong đơnvị.Các nhà nghiên cứuvềgian lận trong nhiềuthập niên qua đãgóp phầnvào việc giúphiểubiết đầyđủ hơnvềgian lận Trong đó,tính hữu íchcủatamgiácgianlậnđượcnhấnmạnhnhiềuởcácnghiêncứutronghaithậpniêngầnđây.Theođó,cóbayếutốđưađếngianlận,đólà:Độngcơhoặcáplựcphảithựchiệnhànhvigianlận,mộtcơhộirõràngđểthựchiệnđiềuđóvàviệchợplýhóahànhvigianlận.Nếucảbayếutốcủatamgiácgianlậnxuấthiện,thìkhảnăngxuấthiệngianlậnrấtcao

- Độngcơhoặc áplực:Độngcơhayáp lựccó thểxuấtpháttừkhókhăntronghoạtđộngcủangànhnghềkinhdoanh,tìnhhìnhkinhtế.Áplựccũngcóthểx uấtpháttừviệcBangiámđốcphảiđápứngcácyêucầuhoặckỳvọngcủac á c bênthứba,hoặcthunhậpcủaBanGiámđốc(hoặcBanquảntrị)chịuả n h hưởngbởi kết quảhoạt độngcủa doanh nghiệp dohọcó lợi íchtàichínhlớntrongđơnvị…

- Cơhội:Đặcđiểmcủangànhhaycáchoạtđộngcủađơnvịcóthểtạoracơhộicho

vi ệclậpBCTCgi an lận( g i a o dịchg i ữacác bê nliênq uan, nhữngnghiệpvụcógiátrịbấtthườnghoặcphứctạp,nhữngnghiệpvụphátsinhg ầnthờiđ i ể mkếtthúckỳkếtoán,sửd ụngđ ơ n v ị k i n h d o a n h t r u n g g i a n nhưngkhôngcólýdo

sáthoạtđộngcủaBanGiámđốckhônghữuhiệudosựđộcquyềntrongquảnlýcủamộtngườihoặcmộtnhómngườimàkhôngcónhữngthủtụckiểmsoátbổsung

Nhìnchungcókhánhiềunhữngđịnhnghĩakhác nhauvềgianlận,tuynhiênnhìnchunggianlậnlàhànhvibấthợpphápnhằmlừagạtmộtcánhân,tổchứcđểđạtđượcmộtlợiíchnàođó

2.1.2 PhânloạihànhvigianlậntrênBáocáotàichính

Bàiv i ếts ẽt ậpt r u n g n g h i ê n c ứup h â n l o ạih à n h v i g i a n l ậnt r o n g k i ểmt o á nBCTCtheoquanđiểmcủachuẩn

mựckiểmtoánViệtNam(VSA),chuẩnmựckiểmtoánquốctế(ISA)vàtheoquanđiểmcủaHiệphộicácnhàđiềutragianlậnHoaKỳ(ACFE)

 QuanđiểmvềphânloạigianlậntrongbáocáotàichínhtheoVSAvàIS A

TheoVSA240vàISA240,hànhvigianlậnđượcchiathànhhailoại:Lậpbáocáo tàichính gianlận (Fraudulentfinancial reporting),biểnthủtàisản( mi ssap prop ri at i on ofassets)

mtrọngyếuđượcthựchiệnmộtcáchcócốý.Hànhvinàyđượcgâyr a bởin h ữngn h

à q u ảnl ý vớimụcđ í c h t ạ or a k h o ảnlợií c h c h o đ ơ n v ị ,thườngđượcbiểuhiệnbởinhữngdạngtổngquátsau:

 Giảmạo,sửađổichứngtừhoặcthayđổinộidungcủacácnghiệpvụhaytàiliệukếtoánlàmảnhhưởngđếnBCTCcôngbố

 Cốýtrìnhbàysaihoặcgâyrasaisótcóchủđíchđốivớicácsựkiện,cácgiaodịchvàcácthôngtinquantrọngtrênBCTC

 Cốýápdụngsaicácnguyêntắckếtóanliênquanđế nsốlượng,p hân loại,nộidungtrìnhbàyvàcôngbốcácchỉtiêukhoảnmụctrênbáocáo

- Biểnthủtàisản:Làcácsaiphạmtrọngyếuđượcthựchiệnbởicáchànhvitrộmcắpt

àisản,thườngdonhânviêntrongdoanhnghiệpthựchiệnnhư:

 Chiếmđoạt sốtiềnthuđược củakhách hàngtrựctiếphoặc giántiếpbằngcácbúttoánxóasổhaychuyểntiềnquatàikhoảncánhân.Hànhvinàythườngđikèmvớiviệctạoracáchồsơ,tàiliệugiandốinhằmchedấuviệctàisảnđãbịchiếmđoạt

 Sửdụngtàisảnchung củađơnvịchomụcđíchcủacánhân

 Ăncắptàisảnvậtchấthaytàisảntrítuệvìnhữnglợiíchcủacánhân

 Thôngđồngvớiđốithủcạnhtranhbằngviệctiếclộnhữngbímậtkinhdoanh,côngnghệquantrọng…

DựatrênnhữngbiểuhiệncủahailoạigianlậnnàymàVSAvàISAnhậnđịnhđ ứ n g trênquanđiểmcủaKTVnếuxéttrêngócđộchủthểthựchiệnthìgianlậnc ũ n g đượcphânthànhhailoại:Gianlậndonhàquảnlý(managementfraud)vàgianlậndonhânviên(employeefraud)

 QuanđiểmvềphânloạigianlậntrongbáocáotàichínhtheoACFE

TheoACFE-tổchứcchuyênnghiêncứuvềgianlậncủaMỹthìgianlậnđượcc h i a làmbaloạicơbảnnhưsau:

- Biểnthủtàisản:Liênquanđếnhànhviđánhcắptàisản,xảyrakhinhânv i ê n

biểnthủtàisảncủatổchứcđiểnhìnhnhưbiểnthủtiền,đánhcắphàngtồnkho,gianlậnvềtiềnlương…

- Thamô:Xảyrakhingườiđiềuhànhlợidụngtráchnhiệmvàquyềnhạncủahọthamô

tàisảncủadoanhnghiệp.Hayhànhđộngtráingượcvớinhữnggìhọđãcamkếtvớitổchứcvìlợiíchcủacánhân,vàcủabênthứba

- LậpBCTCgianlận:LàkhicácthôngtintrênBCTCbịbópméo,phảnảnhk hô ng t

rungthựctìnhhìnhtàichínhmộtcáchcốýnhằmmụcđíchlừagạtngườisửdụngthôngtin.Vídụnhưkhaikhốngdoanhthu,giảmnợphảitrảhaychiphí

2.1.3 CácphươngthứcthựchiệngianlậnphổbiếntrênBCTC

Cùngvớisựpháttriểncủaxãhộiloàingười,gianlậnđitừnhữnghìnhthứcsơkhainhấtlà ăncắptàisảnnhằm thảomãnmộtnhu cầucánhânnàođó, dầndầncáchìnhthứcgianlậnngàycàngpháttriểnhơncùngvớisựthayđổicủacáchìnhtháix ã hội.Tuynhiên,chỉđếncuốithếkỷ20-

đầuthếkỷ21,sựsụpđổcủahàngloạtcác tậpđoànkinhtếlớntrênthếgiớiđãgiónglênhồichuôngcảnhbảovềmứcđộgi an lậnngàycàngtinhviđốivớitoànxãhội.Phầnnày,luậnvănsẽtậptrunggiớithiệunhữngphươngthứcthựchiện“phùphép”thôngtintrênBCTCphổbiến

 Cácphươngthứcgianlậnphổbiếnliênquanđếnkhoảnmụcdoanhthu

- Khaikhốngdoanhthu

Kỹthuậtsửdụngchohà nh vikhaikhốngdoanhthu thườnglàthựchiệncácg i a

o dịchbánhàngkhôngcóthực,hoặcghinhậndoanhthucaohơnsovớithựctếg i a o dịchvớikháchhàng

- Thờiđiểmghinhậndoanhthu

Việcghinhậndoanhthuvàchiphíkhôngđúngkỳphátsinhvớimụcđíchđiềuchỉnht ă n

g h o ặ cgiảmlợin h u ậnt h e o n h ư mongm u ố n c ũ n g l à m ộ tt r o n g n h ữngp h ư ơ n g thứcgianlậnkháphổbiếnởkhoảnmụcdoanhthu.Thídụ,cơsởghinhậndoanhthu bánhàngphảithỏamãn5 điều kiệntheo chuẩnmựckếtoán ViệtNamsố14,n ếuk hô ng th ỏam ã n mộttrong 5 điềuk iệnnàythìs ẽảnhh ưở ng đế ncáct

ài khoảnk h á c t r ê n b ảngc â n đ ố ik ết o á n Điềuk i ện“ doanhn g h i ệpđãc h u y ể ng i a ophầnlớnrủirovàlợiíchgắnliềnvớiquyềnsởhữusảnphẩmhoặchànghóachongườimua”làcơsởquantrọngtrongviệcghi

nhậndoanhthu.Việcghinhậndoanht h ukhicácđiềukiệngiaohàngchưahoàntất,quyềnsởhữuvàtráchnhiệmvềrủi

Cácnghiệpvụhợpnhấthaysápnhậpdoanhnghiệpkhôngcònquáxalạđốivớinềnkinhtếpháttriểnnhưhiệnnay.Việcghinhậndoanhthugiữacácbêncóliênq u a n trởnênkháphứctạpvàcókhảnăngxảyragianlậncaokhibịchiphốibởinhiềuyếutốnhưgiáchuyểngiao,thờiđiểmchuyểngiaoquyềnvàrủiroliênquanđếnhànghóakhicósựthỏathuậnngầmgiữacácbêncóliênquan

 Cácphươngthứcgianlậnliênquanđếnkhoảnmụcchiphí

Cũngnhưdoanhthu,chiphícũnglàmộttrongnhữngkhoảnmụccókhảnăngx ảyrahànhvigianlậncaonhất.Chiphílàmộttrongnhữngyếutốhàngđầumànhàđầutưquantâm

khihọmongđợimộtkhoảnlợinhuậntốiđatừvốnđầutưbanđầu.Dođó,hànhvigianlậnthườngcókhuynhhướngvềviệcchedấu,ghigiảmchip h í trongkỳ.Điềudễhiểu,lợinhuậntrướcthuếsẽtăngtươngứngvớisốchiphíh a y b ịc h e d ấu.Đâylàm ộ t p h ư ơ n g p h á p k h

á dễd à n g t r o n g v i ệct h ựch i ệnv à thườngítđểlạidấuvết

- Thờigianphânbổchiphí:

Việcxácđịnhthờigianphânbổhoàntoànđượcướctínhdựavàođặc

điểmkinhd o a n h củamỗidoanhnghiệp.Chínhvìvậy,cácdoanhnghiệpđãlợidụngđiềunàyđểđiềuchỉnhtă ng giả mchiph ítrong kỳlàmảnhhư ở ngtrựct iếpđ ế nlợinhuậnthực

- Ghinhậnchiphíkhôngđúngkỳ

Hànhv i g i a n l ậng h i n h ậnk h ô n g đ ú n g kỳkhôngc h ỉđ ư ợ ct h ựch i ệnt h ư ờ ngxuyênvớidoanh thumà cònngaycảvớichi phí Ví dụ nhưnhững chi phí phátsinhtrướcngày

kếtthúcniênđộnhưngcácchứngtừlạighinhậnvàongàysauniênđộ.Đâylàmộttrongnhữngphươngphápchedấuchiphíkháphổbiến,làmảnhhưởngt r ựctiếpđếnkhoảnmụclợinhuậntrênbáocáokếtquảhoạtđộngkinhdoanh,cũngn h ư chedấunghĩavụnợphátsinhtrongnăm

 Côngbốthôngtinkhôngđầyđủvàchínhxác

Hìnhthứcg ia nlậnnày cũngr ất t h ư ờ ngg ặpv à k h ó phá t hiện.C á c thôngtin thườngkhôngđược khaibáođầyđủtrong thuyếtminhBCTCnhưcáckhoảnnợt i ềmtàng,cácsựkiệnxảyrasaungàykếtthúcniênđộ,thôngtincácbêncóliênq u a n , cácgiaodịchnộibộhaynhữngthay đổiquantrọngtrongchínhsáchkếtoán

…

ViệccôngbốthôngtinkhôngthíchhợphaykhôngđầyđủchínhlàcáchđểchedấuhànhvigianlậnnhằmhạnchếkhảnăngtiếpcậnthôngtincủacácnhàđầutưhayngườisửdụngBCTC

 Xácđịnhgiátàisản

Vìnhữngmụcđíchnàođónhưliênquanđếnnhucầuvayvốnởngânhàng,đặcbiệtlàyêucầuchovaydựatrêncơsởtàisản.Sựgianlậnnàythườngtậptrungvàokhoảnmụccôngnợ(cáck

lậncôngnợthườngđ ư ợ cthựcquahànhvitạokhốngcáckhoảncôngnợ,đócóthểlànhữnghóađơnchưabaogiờtồntại,hoặcnhữnghóađơnphátsinhtừgiaodịchvớicácbêncóliênq u a n Cũngg iố ng n h ư g i a n lậ ncôn gnợ,g i a n lậntr on g hà n g tồnk h o chủyếul

à hành vikhaikhốnghàngtồnkhohoặcgiảmạohàngtồnkhotrênsổsáchkếtoán,hoặchạchtoántănggiátrịhàngtồnkhosovớithựctế

2.1.4 TổngquanvềtráchnhiệmcủaKiểmtoánviênđốivớigianlậnv à nhầ mlẫn

Nghềkiểmtoánxuấthiệnđãtừrấtlâutrênthếgiới,tuynhiêntráchnhiệmcủaK T V đ ốivớig i a n l ậnv à n h ầmlẫnlạigâyra k h á n h i ềun h ữngl u ồngý k i ếnt r á i chiều.Năm1933vànăm1934sựrađờilầnlượtcủaLuậtchứngkhoánLiênbangv à Luật

tụckiểmtoáncầnthiết.Đếnnăm1994,IAPCchínhthứcbanhànhISA240vềtráchn h i ệmcủaKTVđốivớigianlận,nhầmlẫn.Theochuẩnmựcnày,KTVkhôngcótr á c h nhiệmngănngừagianlận,nhầmlẫn,tráchnhiệmnàythuộcvềBangiámđốcd o a n h nghiệp.Chuẩnmựcnàyđãđượcđiềuchỉnhlạinăm2010.TráchnhiệmpháthiệngianlậnkhôngchỉthuộcvềBangiámđốcmàcònthuộcvềcảBanquảntrị.T ín h hoàinghingh ền g h i ệpcủaKT

Vc ầnphảiđượ cduytrìtrong s u ốtquá trình k i ểmtoánnhằmpháthiệnranhữngsaisóttrọngyếucủaBCTClàđiềuđượcnhấnmạnhđặcbiệtởchuẩnmựcmớiđượcđiềuchỉnhnày

đượcb a n hànhvàonăm2012(cóhiệulựcvàonăm2014)cũngquyđịnhvềtráchnhiệmcủaKTVđốivớigianlậntươngtựnhưISA240

2.1.4.1 TráchnhiệmcủaKiểmtoánviênđốivớigianlậnvànhầmlẫntheochu

ẩnmựckiểmtoánquốctế

Trongnăm2009,IAASBđãhoànthànhdựánbanhành36chuẩnmựckiểmt o

án quốctếmớicóhiệulựctừ15tháng12năm2009.NhìnchungcácISAmớiđượcxâydựngmộtcáchchitiếthơn,vàđặcbiệtlàsátvớiyêucầuthựctếhơnsauh à n g loạtnhữngvụgianlậnlớnbịphanhphuitrênthếgiới.MộttrongnhữngISAtrọngtâmtrựctiếpliênquanđếntráchnhiệmcủaKTVđốivớigianlận,nhầmlẫnlàISAsố240vớitêngọi:“TráchnhiệmcủaKTVliênquanđếngianlậntrênBCTC.”

TheoISAsố240,tráchnhiệmngănngừavàpháthiệngianlậntrướchếtthuộcvềBanquảntrịvàBangiámđốccủađơnvịkháchhàngđượckiểmtoán.KTVchỉphảiquantâmđếnnhữnggianlậndẫnđếnsaisóttrọngyếutrongBCTC.KTVchỉphảichịutráchnhiệmđạtđượcsựđảmbảomộtcáchhợplýrằngBCTCxéttrênp h ư ơ n g diệ ntổngt hểkhôngcòn t ồntạinhữngsais ót trọngyếudogianlậnhaynhầmlẫngâyra.ĐểđạtsựhợplýnàyđòihỏiKTVphảiluônduytrìtháiđộhoàinghinghềnghiệptrongsuốtquátrìnhkiểmtoán,phảisửdụngxétđoánchuyên mônđểđánhgiáxem bằngchứngkiểmtoánđãđầyđủ,phùhợpvớimụcđíchkiểm toánc h ư a

Trách nhiệmcơ bảncủa KTV đốivớiviệc xácđịnhvà đánh giá rủirocósaisóttrọngyếutrongBCTCdogianlậnhaynhầmlẫngâyracóthểđượctómtắtnhưsau:

- Thựchiệncácthủtụcđánhgiárủironhằmtìmhiểuvàđánhgiásơbộvềđ ơn vịđượckiểmtoán(môitrườnghoạtđộng,hệthốngkiểmsoátnộibộ…).

- Xácđịnhvàđánhgiáxemrủirocósaisóttrọngyếudohànhvigianlậngâyr a

- ThuthậpđầyđủnhữngbằngchữngkiểmtoánthíchhợpvềrủiroBCTCcónhữngsaisóttrọngyếudogianlận

- Kịpthờiđưaranhữngbiệnphápxửlýphùhợpđốivớinhữnggianlậnđãđ ược xácđịnhhoặccónghivấntrongthờigiankiểmtoán

Tuynhiên,trongmộtcuộckiểmtoánkhôngthểtránhkhỏirủiroKTVkhôngpháthiệnranhữngsaisótlàmảnhhưởngtrọngyếuđếnBCTC.RủiroKTVkhôngpháthiệnhếtnhữngsaisóttrọngyếuxuấtpháttừhànhvigianlậncủaBangiámđốccaohơnsovớicácđốitượngkhác.BởivìBangiámđốclànhữngcánhâncóđiềukiệntiếpxúctrựctiếpvớinguồntàichínhcủadoanhnghiệp,đồngthờinắmt r o n g tayquyềnquảnlýnênsẽdễcónhữnghànhvithaotúnghànhvigianlận,haykhốngchếcácthủtụckiểmsoátđượcthiếtlập

2.1.4.2 Cácthủtụcpháthiệngianlậnđượcquyđịnhtrongcácchuẩnm ựcqu ốctếcóliênquan 2

 Giaiđoạnchuẩnbịkiểmtoán

TheoISAsố300trướckhibắtđầukiểmtoán,KTVphảilậpkếhoạchkiểmtoánđểđảmbảorằngcuộckiểmtoánsẽđượctiếnhànhmộtcáchhiệuquảvàhữuhiệu,đồngthờiđảmbảoKTVcóthểbaoquáthếtnhữngkhíacạnhtrọngyếucủacuộck i ểmtoán.ĐểlậpđượcmộtkếhoạchkiểmtoánphùhợpvàhiệuquảđòihỏiKTVc ầncóhiểubiếtđầyđủvềhoạtđộngcủadoanhnghiệpđượckiểmtoán.Vídụnhưtìmhiểuvềmôitrườnghoạt độngcủadoanhnghiệpnhư

ngànhnghềhoạtđộng,đặcđiểm,xuhướngcủangành,đốithủcạnhtranh,kháchhàngchính,cácquyđịnhphápluậtràngbuộc,haygiaodịchvớicácbêncóliênquannếucó.Tìmhiểucácyếutố

2ChuẩnmựckiểmtoánViệtNam 240(VSA240)cũngcónhững

quyđịnhvềcácthủtụcp h á t hiệngian lậntươngtựnhưchuẩnmựckiểmtoán quốctế240(ISA 240).

TheoISAsố315:“Hiểubiếtvềdoanhnghiệpkháchhàngvàđánhgiárủirotrọngyếu”đãđềxuấtmộtsốphươngphápthựchiệnnhư:Phỏngvấncácthành

viênc ủaBangiámđốc,thựchiệnthủtụcphântíchsơbộ,quansát,điềutra,thảoluậnn

hó mkiểmtoánđểsoátxétlạicácyếutốcóthểdẫnđếnrủiroBCTCcógianlậndựatrênnhữngbằngchứngvàthôngtinđãthuthậpđược.Đặcbiệtkhitiếnhànht huthậpthôngtin,KTV cầnphảiduytrìtháiđộhoàinghinghềnghiệp đểphát hiệnkịp thờidấu

xétđoánnghềnghiệpđểxácđịnhcácyếutốcóthểdẫnđếngianlận(áplực,cơhội,tháiđộ)

trọngyếuthôngquahiểubiếtvềđơnvịđượckiểmtoánvàmôitrườngcủađơnvị”sauquátrìnhtìmhiểuvềc á c t h ô n g t i n cóliên quan đếnđơnvị, KTVtiếnhành xác địnhvà đánhgiárủi

rocósaisóttrọngyếuởcấpđộBCTC,haycấpđộcơsởdẫnliệucủacácnhómgiaodịch,sốdưtàikhoản.ViệcxácđịnhcấpđộcácloạirủironàysẽgiúpchoKTVthiếtkếc á c thủtụckiểmtoánphùhợp

Sau đó,KTV phải đánh giá xem các thông tin thuthậpđượctừthủtụcđánhgiár ủirovàcáchoạtđộngliênquancódấuhiệuchothấysựtồntạicủamộthaynhiềuc á c yếutốdẫnđếnrủirocógianlậnkhông.Việcxácđịnhrủirocógianlậnnênđượcđặttrongmốiquanhệvới3yếutốtrongmôhìnhtamgiácgianlận:Áplực,c ơ hộivàtháiđộdẫnđếnhànhvigianlận.ĐểthựchiệnđiềunàyđòihỏiKTVcầncó sựxétđoánchuyênmôn

Trongt r ư ờ nghợpk ếtq u ảthửn g h i ệmk i ểms o á t x á c đ ị nhc ó s a i s ó t t r o n

g BCT C, KTVcầnxemxétđâycóphảilàdấuhiệucủagianlậnkhông.Nếulàgianlận,KTVcầnphảixétđếntácđộngnhữnghànhvigianlậnnàyđếnBCTC

 TrongtrườnghợpKTVtinrằngnhữngsaisótnàycótácđộngtrọngyếuđ ế nBCTC,KTVnênchỉnhsửathủtụckiểmtoánsaochohiệuquảnhất.N g o ài ra,xétthêmnhữngdấuhiệuchothấycósựthôngđồnggiữanhânviên, Ban giám đốc

tincậyđãthuthậptrướcđâylàcầnthiếtthựchiệntrongtìnhhuốngnày

 Nếutrongtrườnghợpnhữngtácđộngcủahànhvigianlậnnàylàkhôngtrọngyếuđế nB C T C K T V n ê n x e m xéth à n h v inàycól i ê n q u a n đếnnhữngcánhângiữcácvịtrínàotrongdoanhnghiệp.Đâycóthểlàdấuhiệuchothấynhiềuhànhvigianlậntươngtựđãđượcthựchiệnnếunhưcóliênquanđếncấpquảnlý

 Giaiđoạnthựchiệnkiểmtoán

TheoISA500,KTVphảithuthậpđầyđủcácbằngchứngkiểmtoánthíchhợplàmcơsởchoviệcraýkiếnđốivớiBCTCcủadoanhnghiệpđượckiểmtoán.Bêncạnhđó,theoISA501KTVphảithuthậpđầyđủcácbằngchứngthíchhợpđốivớic á c khoảnmụcđặcbiệtvàcácsựkiệncóliênquankhác,vídụnhưthôngtintrìnhbày cácvụtranhchấp,kiệntụngcóảnhhưởngđếnđơnvị.Ngoàira,theoISA550về“cácbêncóliênquan”,KTVphảithuthậpđầyđủnhữngbằngchứngthíchhợpc h o việcxácđịnhvàthuyếtminhcủaBangiámđốcvềcácbêncóliênquanvàcácgiao dịchvớicácbêncóliênquancóảnhhưởngtrọngyếuđếnBCTC

Saukhi đãthuthậpbằng chứngkiểm toán,KTV phảiđánh giáxemliệunhữngbằngchứngnàyđãthíchhợpvàđángtincậychưa.Tronggiaiđoạnđánhgiámứcđộtincậycủabằngchứngkiểmtoán,KTVcũngcầnphảicânnhắccáctìnhhuốnghaynhữngbiểuhiệnsựthôngđồnggiữacácnhânviên,Bangiámđốc,haybênthứb a không.Nếunhữngbằngchứngthuđượctừmộtthủtụckiểmtoánđượccholàk h ô n gđángtincậy.KTVcầnxemxétnhữngảnhhưởngđếnđánhgiávềrủirocósaisóttrọngyếucóliênquan.Trêncơsởđãthựchiệncácthủtụckiểmtoán,cũngnhưbằngchứngkiểmtoánđ ãđượcthuthập.KTVcầnxemxétliệucácđánhgiávềrủirocósaisóttrọngyếuởcấpcơ sởdẫnliệucócòn phù hợp không, cócần phải thực hiện thêmnhữngthủtục

kiểmtoánkhá c không, đểv ẫnđảmbảotí nh t í n h h ữuhiệuvà h i ệuq u ảc ủacuộck i ểmtoán.

 Giaiđoạnhoànthànhkiểmtoán

KTVsẽtổnghợplạin hữngvấnđềvềpháthi ệnrủirocógianlậntrong quátrìnhc

h u ẩnb ịk i ểmt o á n , đ ố ic h i ếul ạiv ớin h ữngb ằngc h ứngđãt h u t h ậ p đ ư ợ ct r o n g quátrìnhkiểmtoán.Ngoàira,KTVcầnxemxétlạinhữngvấnđềđãđượcp h á t hiệntronggiaiđoạnthựchiệnkiểmtoánmàởbướcchuẩnbịkiểmtoánchưapháthiệnra.Nóichungởgiaiđoạncuốinày,KTVsẽtiếnhànhràsoátlạinhữngkếtquảthuđượctừquátrìnhthựchiệnkiểmtoán,nhằmđưarakếtluậnliệuKTVđãđạtđượcsựđảmbảohợplývềphươngdiệntổngthểBCTCcócòntồntạinhữngsaisóttrọngyếudogianlậnhaynhầmlẫnnữahaykhông

Bêncạnhđó,theoISAsố520,KTVcầnphảithiếtkếvàthựchiệncácthủtụcphân tíchvàogiaiđoạngầnkếtthúccuộckiểmtoán,giúphìnhthànhcơsởchokếtluậntổngthểvềviệcBCTCcónhấtquánvớihiểubiếtcủaKTVvềdoanhnghiệpkháchh à n g k h ô n g T

h ủtụcp h â n t í c h ở g iaiđ o ạ nn à y sẽg i ú p t ổnghợp,l i ê n k ếtnhữngbằngchứnghaythôngtinđãthuthậpđượctrongquátrìnhkiểmtoán.Điềunày

sẽgiúpKTVcómộtcáinhìnbaoquáttrongviệcđánhgiávềnhữngrủirogianlậntrênBCTC,làmcơsởchoviệchìnhthànhýkiếnkiểmtoán

MỗigiaiđoạncủacuộckiểmtoányêucầuKTVphảithựchiệnnhữngthủtụckiểmtoánkhácnhauphùhợpvớimụctiêukiểmtoánởtừngthờiđiểm.Tuynhiênc ó mộtsốnhữngyêucầuchungmàKTVcầnphảiduytrìxuyênsuốtcácgiaiđoạnc ủakiểmcuộctoánđãđượcquyđịnhrõtheoISA200:

-Tháiđộhoàinghinghềnghiệp:KTVphảiluônduytrìtháiđộhoàinghinghềnghiệpmộ

tcáchđúngmựctrongsuốtcuộckiểmtoán,phảiluônnhậnthứcđ ư ợ c khảnăngtồn tạisai sót trọngyếudogian lận.Phảicótháiđộhoàinghinghềnghiệptrongviệcđánhgiátínhđầyđủvà thíchhợpcủabằngchứn

gk i ểmtoán.ĐiềunàysẽgiúpcácKTVgiảmthiểurủirobỏquanhữngdấuhiệu,sựkiệnbấtthường…

-X é t đoánchuyênmôn:KTVphảisửdụngnhữngxétđoánchuyênmôncủamình

đểxácđịnhrằngliệunhữngbằngchứngkiểmtoánđãthuthậpcóđầyđủvàthíchhợpvớimụcđíchkiểmtoánchưa.Đểcóthểđưaranhữngxétđ o án chuyênmônmộtcáchhợplýđòihỏiKTVphảilinhđộngtrongviệcsửdụngnhữngkiếnthứcchuyênmôn,kinhnghiệmphùhợpvớithựctếyêuc ầucủamỗicuộckiểmtoán

ngườiđạidiệnthựchiệncácquyếtđịnhcủadoanhnghiệp.TheoJensenvàMeckling(1976)chínhsựphânđịnhgiữaquyềnsởhữuvàquyềnđiềuhànhdoanhnghiệpđãlàmnảysinhnhữngnguycơkhiếnchohiệuquảhoạtđộngkhôngởmứctốiưu,gâythiệthạichocácnhàđầutư

Trongmốiquanhệgiữangườisởhữuvàngườiđiềuhành,ngườiđiềuhànhcóthểđưaracácquyếtđịnhnhằmmụcđíchtốiđahoálợiíchcánhâncủamìnhthayvìtốiđa hoágiátrịdoanhnghiệp.Hànhvi tưlợicá nhâncủangườiđiềuhànhcònbaog ồmcảviệctiêuthụmộtsốnguồnlựccủadoanhnghiệpdướihìnhthứcbổnglộcvàtránhcácnguycơrủiro,nghĩalàcácngườiđiềuhànhsợrủirosẽtừchốinhữngcơhộiđầutưmanglạilợinhuậnchongườisởhữu.Trong khiđó,ngườ isởhữulạimuốntốiđahóalợiíchcủamìnhthôngquaviệcgiatănggiátrịcủadoanhnghiệp.Nhữngmâuthuẫnvềlợiíchcánhânhaysựtưlợicủahaichủthểnàychínhlàmộttrongnhữngnguyênnhânkhiếnngườiđiềuhành(bênđượcủynhiệm)cóthểthựchiệnnhữnghànhvitưlợi,trongđócógianlậnBCTC

2.2.1.2 LýthuyếtcácđốitượngcóliênquancủaFreeman(1984)

Lýthuyếtcâcđốitượngcóliínquanlămộtlýthuyếtvềquảnlývăđạođứcki nhdoanhtrongmộttổchức

TheoFreeman(1984)câcđốitượngcóliínquanlă“bấtkỳnhómhoặccânhđnnăocóthểảnhhưởnghoặcbịảnhhưở ngbởiviệcđạtmụctiíucủatổchức”.Lýthuyếtnăychothấyrằnggópphầnvăosựtồntạivăphâttriểncủadoanhnghiệpk h ô n gchỉthôngquamốiquanhệgiữachủsởhữuvăngườiđiềuhănh,măcònmốiquanhệgiữachínhdoanhnghiệpvớicâcnhómđốitượngkhâcnhaubaogồmnhđnviín,nhăcungcấp,khâchhăng,cơquanchínhphủ,câcnhómchínhtrị,câchiệphộit h ư ơ n g mạivăt ổc h ứcc ô n g đ o ă n D ĩ n h i í n ,

k h i c ó nhiềuc â nhđnv ă c â c n h ó m ngườicóthểảnhhưởngđếnvăcóthểhănhvicủahọbịảnhhưởngbởihoạtđộngcủadoanhnghiệpthìsẽphâtsinhnhiềunhữngmụctiíulợiíchcânhđnkhâcnhau.Vấnđềđặtralălămnhưthếnăođểcóthểthốngnhấtnhữngmụctiíulợiíchmangt í n h cânhđnnăy?.Lămthếnăođểcóthểtạoravăthúcđẩygiâtrịchodoanhnghiệpmăv

ẫn lăm thỏamênnhữnglợiích câ nhđncho câcđốitượngcó liín quan?.Chínhv ì nhữngmđuthuẫnlợiíchnăynínhănhvigianlậncóthểđượcthựchiệnnhằmtrụclợitrongmốiquanhệvớicâcđốitượngcóliínquan

2.2.2 Lýthuyếtnghiíncứuhănhvigianlận

NhữngcôngtrìnhnghiíncứukinhđiểnvềhănhvigianlậntrínthếgiớikhôngthểkhôngkểđếnđólăcôngtrìnhcủanhữngnhănghiíncứuEdwinH.Sutherland,Donald R.Cressey,D.W.StevenAlbrecht

2.2.2.1 LýthuyếtvềphđnloạixêhộicủaEdwinH.Sutherland(1883-1 9 5 0 )

EdwinH.Sutherland lămộttrongnhữngnhă tộiphạmhọc,xê hộihọcnổitiếngc ủaMỹtrongthếkỷXX.Ôngcũngchínhlăchađẻcủathuậtngữ“white-

collar”,mộtthuậtngữkhâthôngdụngngăynaykhimuốnâmchỉđếnnhữnghănhvigianlậnđượcthựchiệnbởinhữngnhăquảnlýcóvịtrícaotrongdoanhnghiệp.Edwin

H Sutherlandđượccoilẵngtổtrongviệcnghiíncứu vềgianlận củanhă quảnlý,

khôngchỉbởivìônglàngườitiênphongmàcònbởivìnhữngcôngtrìnhnghiênc ứuvôcùngsâusắccủaôngvềlĩnhvựcnày

EdwinH.Sutherlandđãbác bỏnhữngquanđiểmcũcủacácnhànghiêncứutrướcđâyrằngtộiphạmchỉxuấthiệnởnhữngtầnglớpthấptrongxãhội,nơicủasựđóinghèo,bệnhtật,thấthọc,thấtnghiệphoặckhicósựxungđộtlợiíchgiaicấp.Ô n g đãchứngminhmộtcáchrấtthuyếtphụcrằngtộiphạmxuấthiệnngaycảởtầnglớpcủanhữngngườicóđịavịcao,cómốiquanhệrộng…

Chínhnhữngđiềukiệnxãhộithuậnlợinhưvậyđãdễdàngtạođiềukiệnchohọthựchiệnhànhvig ian lậnngaytrongchínhhoạtđộngnghềnghiệpcủamình.Ngàynay,cácnhàtộip h ạmhọctrênthếgiớiđãmởrộngphạmvinghiêncứuvềgianlậntrongquảnlý,cụthểlàtộiphạmtrongdoanh nghiệp.Tộiphạmtrongdoanhnghiệp“làhànhviviphạmp há p

sáthơn200trườnghợptộiphạmkinhtế.Ôngđã đưaramôhình tamgiác gian lận(fraud

tốdẫnđếnhànhvi gianlận.T h e o Cre ssey gianlậnthườngphá t sinhk h i h ộitụba đi

ề ukiện:Áplực/độngcơ,cơhội,tháiđộ/cátính

- Áplực/độngcơ:Gian

lậnthườngxảyrakhinhânviên,ngườiđiềuhànhhaytổchứcphảichịumộtáplựcnàođó.Áplựccóthểlànhữngtổnthấtvềtàichính,k h ó k h ă n v ề k i n h t ế,h a y d o

s ựb ấtđ ồ ngt r o n g mốiq u a n h ệg i ữangườichủvàngườilàmthuê

- Cơhội:Mộtkhiđãbịáplựchayđangcómột

độngcơthúcđẩynàođó,nếucó cơhộihànhvigianlậnsẽđượcthựchiện.TheoCresseycóhaiyếutốđểtạonêncơhộilànắmbắtthôngtinvàcókỹnăngthựchiện

ISA240nhằmgiúpKTVtrongbướcthựchiệncácthủtụcđánhgiárủirocógianlậntạicáccôngtyđượck iểmtoán.

2.2.2.3 LýthuyếtvềbàncângianlậncủaD.W.StevenAlbrecht

AlbrechtlànhàtộiphạmhọclàmviệctạitrườngđạihọcBrighamYoung.Ôngđãcùnghaiđồngsựcủamìnhthựchiệncôngtrìnhnghiêncứugiúpxácđịnhcácdấuhiệuquantrọngcủasựgianlậnnhằmgiúpchonhàquảnlýcóthểkịpthờipháthiệnvàngănchặn

Albertđãphântích212trườnghợpgianlậnvàonhữngnăm1980bằngbảngkhảosátthôngtinthôngquasửdụngbảngcâuhỏi.Ôngcùngcáccộngsựđãthiếtlậpcácbiếnsốliênquanđếngianlậnvàxâydựngdanhsách50dấuhiệubáođộngđỏ(redflags)vềgianlận.Dựavàokếtquảnày,Albrechtđãxâydựngmôhìnhnổitiếng-

môhìnhbàncângianlậngồmbanhântố:Hoàncảnhtạoraáplực,nắmbắtc ơ h ộ i vàtínhtrung thực cá nhân.Theo ông khi hoàncảnh tạo raáplựccùngvớicơhộithựchiệngianlậncaovàtínhliêmchínhcủacánhânthấpthìnguycơxảyrag ia n lậnlàrấtcaovàngượclạikhihoàncảnhtạoraáplực,cơhộithựchiệngianlậnthấpcùngvớitínhliêmchínhcaothìnguycơxảyragianlậnthấp.Hoàncảnhtạoraáplựccóthểliênquanđếnnhữnglýdovềmặttàichính,cơhộiđểthựchiệngi an lậncóthểdotựcánhân,haydosựyếukém

củahệthốngkiểmsoátnộibộtạon ên LýthuyếtnàyđãđượcđưavàochuẩnmựckiểmtoánHoaKỳSAS82

2.3 Cáccôngtrìnhnghiêncứutrướcđâyvềgianlậntrênbáocáotàichính

Nềnkinhtếngàycàngpháttriểnlàmộttrongnhữngdấuhiệuđángmừng,tuynhiênđiềunàycũngkéoth eo nh ữ ngmặttiêuc ựckhôngt hểkh ôn g kểđến đó là hànhvigianlận.Hànhvigianlậnđượcthựchiệnbằngnhữngphươngthứcngàycàngtinhvihơnrấtnhiều.Gianlậntronghầunhưtấtcảcáclĩnhvực,ngànhnghềvà gâyranhữngảnhhưởngkhônghềnhỏchonềnkinhtếthếgiớinóichungcũngnhưnềnkinhtếcủaViệtNamnóiriêngtrongthờigianqua.Vìvậy,gianlậntrênBCTCtrởthànhmộtvấnđềngàycàngnhứcnhốicủatoànxãhội,khiếnrấtnhiềunhữngtổchức,nhữngnhànghiêncứuđộclậptrênthếgiớibắttayvàothựchiệnn h ữngcôngtrìnhnghiêncứuvớimongmuốngópphầnvàoviệcngănchặnvàpháthiệng i a n l ận.M ụcđ í c h c h í n h c ủ ap h ầnn à y l à t r ì n h bàymộtc á c h t ổngt h ểc á c ng hi ên cứutrướccóliênquanđếnhànhvigianlận.Cácdòngnghiêncứutiêubiểucóthểkểđếngồm:

2.3.1 CôngtrìnhnghiêncứugianlậncủaHiệphộicácnhàđiềutragianlậ nHoaKỳ(ACFE)

Tổc h ứcchuyênn g h i ê n cứuv ềg i a n l ậnđ ầ ut i ê n t r ê n t h

ếgiới-A C F E đ ư ợ cthànhlậpvàonăm1988.Hiệphộinàybaogồmnhữngchuyêngiavềđiềutragianlận(CEF-

CertifieldFraudExaminers),hơn50%CFElàcáckiểmtoánviênnộibộh ay làcácchuyêngiavềchốnggianlận,khoảng17%làkếtoánviên,10%làcácchuyêngiapháplý.TrungbìnhcácCFEcótrên15nămkinhnghiệmvềlĩnhvựcchốnggianlận,hơn60%cókinhnghiệmtrựctiếphaygiántiếpvềgianlận.Từkhit h à n h lậpchođếnthờiđiểmhiệntại,ACFEđãtiếnhànhnhữngcôngtrìnhnghiêncứulớnquacácnămđểđưarakếtquảthốngkêvềgianlậndựatrêncáctiêuchínhư:Các loạigian lận,ngườithực hiệngian lận, tổn

 Mộtsốkếtquảnghiêncứutiêubiểutheobáocáonăm2014củaACFE

Việcthựchiệncáccuộcnghiêncứuxuyênsuốttrongmộtthờigiandàitừnăm1993đếnthờiđiểmhiệntạiđãgiúpchoACFEcónhữnggócnhìnsâuhơnvềgianlận,c ũ n g n h ư t

ì m ra đ ư ợ cn h ữngb ằngc h ứngc ụthểs á t t h ựcn h ấtc h o n h ữnggìđ ư ợ cgọilàgianlận.ACFEđãđưaranhữngconsốhếtsứccụthểvềtừngtiêuchíliênquanđếngianlận

- Cácđặcđiểmcủacácphòngbanliênquanđếngianlận

Mộtkếtquảdễdàngnhậnthấylànhữngphòngbannàocàngcócơhộitiếpcậnvớinhữngnguồnlựcvềtàisản-

nguồnvốncủadoanhnghiệp,đồngthờinắmquyềnquảnlýthìkhảnăngxảyrahànhvigianlậncàngcao.Kếtquảđiềutrachothấyr ằngmứcđộthiệthạidotừngphòngbangâyracũngcùngchungkếtquảnhưđiềut r a đốivớitừngđốitượnggâyrahànhvigianlận.Cácphòngbanliênquan đếnquảnl ý c ấpc a o , b a n g i á m đ ố c,t à i c h í n h gâyr a n h ữngt

h i ệth ạilớnc h o d o a n h nghiệphơnnhữngphòng bancòn lại Bảng2.1sẽthốngkêđầycác trườnghợpgianlậnđượcthựchiệnbởinhữngphòngbannào

Bảng2.1Thốngkêcáctrườnghợpgianlậndocácphòngbanthựchiện

Phòngban Sốtrườnghợpgianlậ

Thiệthạitrungb ình

gianlậndochủsởhữugâyralạilớnnhất,gầngấp7lầngiátrịthiệthạidonhânviênthựchiện.Điềunàychothấyrằngnhữngcánhânnắmgiữnhiềuquyềnhạntrongtay,cónhiềuhiểubiếtvềdoanhnghiệpcũngnhưnhiềukiếnthứcvềmôitrườngtàichính thìkhảnănggâythiệthạidogianlậncànglớn.

Córấtnhiềunhữngnghiêncứutrướcđâytập

trungphântíchvềhànhviquảntrịlợinhuậnnày-phảnánhhànhđộngcủanhàquảntrịthựchiệnnhữngphươngphápkếtoánnhằmmụcđíchcánhânhaylàmtănggiátrịthịtrườngcủadoanhnghiệp.C ó rấtnhiềunhữngđộngcơlýgiảichonhữnghànhvinàycủanhàquảntrịchẳnghạnnhưnhữngkhoảntiềnthưởngngắnhạn.Hoặcnhữngnhàquảnlýnắmgiữcổphiếuđượcbántrongtươnglaisẽcốtìnhthổiphồnglợinhuậnnhằmtănggiátrịảoc h o doanhnghiệp.Haynếubáocáomộttìnhhìnhtàichínhvớilợinhuậnổnđịnh,d o a n h nghiệpcóthểđạtđượcnhữnghợpđồngtừnhàcungcấp,haycácbêncóliênquan, từcáctổchứcchovay.Chínhnhữnghànhvinàyđãtácđộngđếntínhtrung

Kếtquảcủanghiêncứuchothấyrằnggianlậnliênquanđếnbiểnthủtàisảnchiếm85%cáctrườnghợpnghiêncứu,nhưngmứcthiệthạilạithấphơncảsovớih ai hànhvigianlậncònlại.Trongkhiđó,vớimộttỷlệrấtthấpchỉxấpxỉ9%làcách ành vilậpBCT Cg ia nlậnn hư ng lạ igâyramộtmứct hi ệthạikinhtếcao nh ất.Bảng2.3đượctổnghợptừkếtquảnghiêncứucủaACFEvàonăm2012và2014

hợpthamôvà40% các trườnghợp lậpBCTC gianlận được pháthiệnthôngq u a phươngthứctốcáo.Mặcdùtỷlệcáctrườnghợpgianlậnđượcpháthiệnnhờtốcáo chiếmmộttỷlệkhá cao, nhưngthiệt hại chỉsấpxỉ139,000USD.Trongkhiđó,nhữngt r ư ờ ngh ợpg i a n l ậnđ ư ợ cp h á t h i ệnn h ờn h ữngp h ư ơ n g thứck h á c l ại

c a o hơn,n h ư n h ữ n g t r ư ờ nghợpg i a n l ậnvớim ứct h i ệth ạiđ ế n3 9 5 , 0 0 0 U S D đ

ư ợ cp h a n h phuibởikiểmtoánviênđộclập.Chỉvớisựvàocuộccủacáccônganthì

n hữngvụgianlậncóthiệthạihơn1,000,000USDmớiđượcpháthiện.Điềunàyc h o thấycàngngàymứcđộtinhvicủacáchànhvigianlậncàngcao,đòihỏiphảic ó nhữngđộingũchuyênmônnhiềukinhnghiệmthìmớipháthiệnđược

Cácconsốthốngkêởtrênchỉnóilênnhữngảnhhưởngbềnổimànềnkinhtếphảigánhc

chiphíchìmmàchúngtak h ô n g thểnàothốngkêhếtđượcnhưchiphíkiệntụng,hiệusuấtlaođộnggiảmsút,tâmlýngườilaođộng,thươnghiệudoanhnghiệp,uytíncánhân…Vàđặcbiệtlàchi phí“niềmtin”củacôngchúng,củacácnhàđầutưvàonhữnghoạtđộngcủathịtrường

2.3.2 Cáccôngtrìnhnghiêncứuđộclậpvềgianlậnởnướcngoài

Gianlậnxuấthiệntrongmọilĩnhvựcnghềnghiệpảnhhưởngtiêucựcđếnsựp h á t triểncủatoànxãhội.Chínhtính“thờisự”củavấnđềgianlậnhiệnnayđãthuhútkhôngchỉnhữngtổchứcnghiêncứu,màcòncósựthamgiacủarấtnhiềucácnhànghiêncứuđộclậpvềđềtàinày.Tuycùngmộtmụcđíchcuốicùnglànhằmtì m cáchpháthiệnvàngănchặngianlậngiúplàmgiảmđinhữngthiệthạichoxã

2.3.2.1 Cácnghiêncứuvềsửdụngcácthướcđotàichínhđểdựbáog i a nlận

trênBCTC

Cácthướcđotàichínhlànhữngchỉtiêuđánhgiácóthểđượctrìnhbàybằngđơnvịtiềntệhoặclànhữnghệsốtàichínhđượctínhtoántừnhữngchỉtiêutiềntệ.N h ữngchỉtiêutàichínhmàngườisửdụngthôngtinkháquantâmcóthểkểđếnn h ưtổngtàisản,doanhthu,lợinhuận,cổtức,lợinhuậnchưa phânphối.Nhữngn gh i ê n cứu vềsửdụngcáctỷsốtàichínhtrongviệcpháthiệngianlận,nhầmlẫnđãđ ư ợ cthựchiệntừrấtlâutrướcđây.Hait r o n g n h ữngn g h i ê n c ứuk h á t i ê u b i ểuv ềp h â n t í c hc á c d o a n h n g h i ệpc ógian lậndựatrêncácthôngtintàichínhlànghiêncứucủaBenish(1997và1999).NghiêncứucủaBenish(1997)đãtiếnhànhphântích363mẫuđượcthuthậpdựatrênAAERsvàthuđược49doanhnghiệpviphạmGAAP.Ngoàira,ôngcònthuthậpthêm15doanh nghiệpcóhệthốngkếtoánbịnghingờbởithôngtintruyềnthôngtrongkhoảngthờigiantừ1987đến1993,cùngvớiviệcsửdụngmôhìnhđiềuchỉnhcáckhoảndồntíchcủaJones(1991)đãgiúpchoBenish(1997)đưarakếtluậntốcđộtăngtrưởngdoanhsốbánhàng,đòncânnợvàtổngướctínhkếtoántrêntổngtàisảnlàkhảhữuíchtrongviệcpháthiệncácdoanhnghiệpviphạmGAAP,v à cảchonhữngdoanhnghiệpđangtíchcựclợidụngcáckhoảntríchtrướcchoviệcđiềuchỉnht h u n h ập.N g h i ê n c ứuv à o n ă m 1 9 9 9 c ủ a B e n

i s h đ ã kếthợph a i mẫun g h i ê n cứugianlậnvàkhônggianlậndựatrênviệclựachọnmẫuđốiứngcũngngànhvànămtàichínhmàdữliệuBCTCđượcsửdụngtrongmôhìnhlàsẵncó.Benish(1999)đãchothấyrằngnhữngchỉsốtàichínhcógiátrịcaocàngcókhảnăng lợinhuậnđangbịthổiphồng.Cụthểlànhữngtỷsốtàichínhcóliênquanđếntỷlệkhoảnphảithutrêndoanhthu,lợinhuậnbiên,chấtlượngtàisản,tăngtrưởngdoanhthuvàcáckhoảntríchtrước

CũngdùngphươngphápđốichiếugiữaBCTCcógianlậnvàkhônggianlậng iữac á c d o a n h n g h i ệpc ù n g n g à n h n g h ềvàquymôn h ư B e n i s h P e r s o n s ( 1 9 9 5)

cũngđãchứngminhtrongbàinghiêncứucủamìnhvềviệcchorằngđònbẩytàic h í n

h , tỷsuấthoànvốn,cơcấutàisảnvàquymôdoanhnghiệpcóảnhhưởngđếngian lận.BàinghiêncứuPersons(1995)đãthựchiệnphântíchhồiquylogitgiữah ai nhóm

mẫunghiêncứuđược thuthập gồm103 doanhnghiệp có gianlậnkếthợpvới103doanhnghiệpkhôngcógianlận.Hainhómmẫunghiêncứuđốiứngnàyđ ư ợ cthuthậpcùnglĩnhvựckinhdoanhvàthờiđiểm.Persons(1995)đãchọnlựa1

0 biếntrongđócó8biếnlàcácchỉsốtàichínhđượcđưavàođểpháttriểnhaimôhìnhlogisticsgồmmôhìnhchonămgianlận,vànămtrướcnămgianlậnnhằmtăngđộtincậychokếtquảdựbáo

TươngtựnhưnhậnđịnhcủaPersons(1995),nghiênc ứucủaDechow(1996)

cũ ng chorằ ngnhữngd o a n h nghiệpnàocóđònbẩytàichínhcàngcao,cùn gvớinhữngkhoảnbảođảmchonợvaythìđộngcơthựchiệnhànhvigianlậncàngcao.Ngoàira,khảnăngtựtàitrợvốncủadoanhnghiệpchiphốinhiềuđếnnhucầuhuyđộngvốntừbênngoài,mộtdoanhnghiệpcàngcókhảnăngtựtàitrợvốnmộtcáchtựchủthìkhảnăngthựchiệnhànhvigianlậncàngthấp

LouvàWang(2011)đãthựchiệnnghiêncứumốiquanhệgiữacácyếutốcủatamgiácgianlậnvàkhảnăngBCTC cógianlận.Mẫunghiên cứuđược lựachọnlàcácdoanhnghiệpđượcniêmyếtcôngkhaiởĐàiLoan,baogồmcảnhữngdoanhnghiệpđượcniêmyếtởsàngiaodịchthịtrườngchứngkhoántậptrungvàphitậpt r u n

g Mộttrămhaimươi bad oan h nghiệplàsốlượngmẫucácdoanhnghiệpvip h ạmcácquyđịnhvềkếtoánvàkiểmtoánđượcpháthiệnbởitổchứcSECtrongkhoảng

thờigiantừ1996đến 2006 Saukhi loạibỏcácdoanh nghiệpkhônghợplệ,mẫun g h i ê n c ứuc ò n lạil à 9 7 d o a n h n g h i ệp.K ếthợpc ù n g 4 6 7 m ẫun

g h i ê n c ứukhônggianlậndựatrênsựphùhợpvớiquymô,ngànhcôngnghiệp,tổngtàisảnvớimẫugianlận.LouvàWang(2011)đãdựavàonhữngnghiêncứutrướcđâyđểt ì

m ranhữngbiếncóliênquanđếnhànhvigianlậnđạidiệnchoáplực,cơhộivàtháiđộ.CùngvớiviệcthựchiệnphươngpháphồiquylogitgiúpLouvàWangkếtluậnđònbẩytàichínhcómốiquanhệcóýnghĩavớikhảnăngBCTCcógianlận,

ngoàin h ữngyếut ốk h á c n h ư s ố l ầnthayđổik i ểmt o á n v i ê n , sốlầnđ i ề uc h ỉnhB C T

C vàtỷlệcốphiếucủaBangiámđốcvàHộiđồngquảntrịbịcầmcố

NghiêncứucủaHobanJamesP(1993)đãkếthợpxemxéttầmquantrọngcủa4 3 c h ỉtiêu tài chính dưới góc độthẩmđịnhtừNgân hàng Tácgiảđãxácđịnhđược1 9 chỉtiêutàichínhquantrọngđốivớingànhbánlẻ,và14chỉtiêutàichínhquantrọngđốivớidoanhnghiệpsảnxuất.Kếtquảchothấyrằngcácchỉsốtàichínhliênquan đếnhoạtđộngcó ýquantrọnghơnđốivớicácnhàbánlẻ.Riêngđốivớinhómcác chỉsốtàichínhliênquanđếnlợinhuận,vàđònbẩythìcóýnghĩađốivớicản h à bánlẻvàcácdoanhnghiệpsảnxuất

2.3.2.2 Cácnghiêncứuvềsửdụngcácthướcđophitàichínhđểdựbáogian

lậntrênBCTC

Thướcđophitàichínhlànhữngthôngtinkhôngđượctrìnhbàybằngđơnvịtiềntệhayđượctínhtoánbằngđơnvịtiềntệ.Ưuđiểmnổibậtcủathướcđophitàich í n h là

khảnăng lýgiảicácvấnđềkhông đượctrìnhbàytrênBCTC như thông

tinvềlợithếcạnhtranh,thịphần…Cácthướcđophitàichínhcòncókhảnăngphảnánhmộtcáchchínhxác,kháchquanmọimặtcủadoanhnghiệp.Ngoàira,chúngrấtđadạngvềphươngpháptínhtóan,đolườngvàđặcbiệtcóthểdựbáokếtquảtàichínhtrongtươnglaitốthơnsovớinhữngthướcđotàichính.Chínhvìvậyđãcórấtnhiềunhữngnghiêncứuvềchủđềgianlậntrướcđâychỉra

rằngkhôngchỉcácthôngtintàichính, màcảnhữngthôngtinphitàichính cũnggópphầndựbáorủiroBCTC có gianlận mộtcáchhiệuquả Cóthểkểđến như nghiêncứu

củaBeasleyvàcáccộngsự(1996),Dechowvàcáccộngsự(1996),Peasnellvàcáccộngsự(2000)

N h ữngnghiêncứunàyđãxâydựngcácmôhìnhđểpháthiệnhànhvigianlậnBCTCdựatrênviệcxemxétcácnhântốtrongnộibộquảntrịdoanhnghiệpnhưcấutrúcchủsỡhữu,đặcđiểmBangiámđốc.Beasleyvàcáccộngsự(1996)phânthànhhailoạigianlận,mộtlàgianlậnthôngquaviệccốtìnhđưaranhữngthôngtinsaisótchongườisửdụngBCTC,hailànhữnghànhvibiểnthủ,thamôtàisản.B e a s l e y vàcáccộngsự(1996)thựchiệ

ndựatrênmẫunghiêncứugồm75doanhnghiệpgianlậnvà75 doanh

nghiệpđốiứngkhônggian lậndựatrênquymô, ngành