Thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề tích hợp phần lịch sử việt nam (1945 1954) ở trường THPT (chương trình chuẩn) theo hướng phát triển năng lực học sinh

Cùng với Nghị quyết của ban chấp hành Trung ương Đảng, ngày 28/11/2014, Quốc hội ra nghị quyết số 88/2014/QH13 về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông; Bộ Giáo dục và

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Sinh viên thực hiện : Trần Thị Thu Thủy

Chuyên ngành : Sư phạm Lịch sử

Lớp : 15SLS

Người hướng dẫn : Ths Trương Trung Phương

Đà Nẵng, 1/2019

LỜI CẢM ƠN

Em chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu nhà trường và quý thầy cô giáo tại các trường THPT đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi để em thực nghiệm đề tài trong suốt quá trình làm khóa luận

Em chân thành cảm ơn quý thầy, cô trong khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng đã tận tình truyền đạt kiến thức trong những năm em học tập Với vốn kiến thức được tiếp thu trong quá trình học không chỉ là nền tảng cho quá trình nghiên cứu khóa luận mà còn là hành trang quí báu để em bước vào đời một cách vững chắc và tự tin

Em xin gởi lời cảm ơn chân thành đến phòng học liệu khoa Lịch sử, thư viện trường Đại học sư phạm Đà Nẵng, thư viện tổng hợp Đà Nẵng đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình tiếp cận các nguồn tài liệu

Để hoàn thành khóa luận này, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy Th.s Trương Trung Phương, đã tận tình hướng dẫn trong suốt quá trình viết khóa luận tốt nghiệp

Trong quá trình làm khóa luận, do hạn chế về thời gian, đồng thời trình độ lý luận còn hạn chế nên báo cáo không thể tránh khỏi những thiếu sót, rất mong quý thầy, cô lượng thứ Kính chúc quý Thầy, Cô dồi dào sức khỏe và thành công trong sự nghiệp

Đà Nẵng, ngày 10 tháng 1 năm 2019

Sinh viên thực hiện

Trần Thị Thu Thủy

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4.1 Mục đích nghiên cứu 5

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu: 5

5.1 Phương pháp luận: 5

5.2 Phương pháp nghiên cứu cụ thể: 6

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 6

6.1 Ý nghĩa khoa học 6

6.2 Ý nghĩa thực tiễn 6

7 Giả thuyết khoa học 7

8 Những đóng góp mới của đề tài 7

9 Cấu trúc khóa luận 7

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP Ở TRƯỜNG THPT THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH 8

1.1 Cơ sở lý luận 8

1.1.1 Các khái niệm cơ bản 8

1.1.1.1 Các khái niệm tích hợp, dạy học tích hợp 8

1.1.1.2 Khái niệm năng lực, dạy học theo hướng phát triển năng lực 13

1.1.2 Phân loại chủ đề tích hợp 17

1.1.3 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học chủ đề tích hợp 19

1.1.3.1 Vai trò của giáo viên 19

1.1.3.2 Vai trò của học sinh 20

1.1.4 Ý nghĩa của việc dạy học chủ đề tích hợp 20

1.2 Cơ sở thực tiễn 22

1.2.1 Mục đích điều tra 23

1.2.2 Đối tượng, phạm vi điều tra 23

1.2.3 Phương pháp điều tra 23

1.2.4 Nội dung điều tra 23

CHƯƠNG 2 HỆ THỐNG CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP PHỤC VỤ DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM (1945-1954) Ở TRƯỜNG THPT THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH 26

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung kiến thức cơ bản của lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1954, sách giáo khoa lịch sử lớp 12 26

2.2 Nguyên tắt thiết kế chủ đề dạy học lịch sử Việt Nam (1945 – 1954) trong chương trình lớp 12 28

2.2.1 Đảm bảo tính khoa học và tính tư tưởng 28

2.2.2 Đảm bảo mục tiêu, nội dung, chương trình sách giáo khoa 28

2.2.3 Đảm bảo tính phổ thông, cơ bản, điển hình trong lựa chọn tài liệu tích hợp 28

2.2.4 Đảm bảo tính vừa sức 29

2.3 Quy trình thiết kế chủ đề tích hợp lích sử Việt Nam (1945-1954) trong chương trình lớp 12 29

2.3 Hệ thống các chủ đề tích hợp lịch sử lớp 12 ở trường THPT nhằm phá triển năng lực học sinh 34

CHƯƠNG 3 TỔ CHỨC THIẾT KẾ CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1945 – 1954) Ở TRƯỜNG THPT NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 54

3.1 Yêu cầu khi tổ chức dạy học chủ đề tích hợp liên môn Lịch sử ở trường THPT nhằm phát triển năng lực học sinh 54

3.1.1 Đảm bảo mục tiêu giáo dục 54

3.1.2 Đảm bảo học sinh lĩnh hội tốt kiến thức cơ bản 54

3.1.3 Đảm bảo sự kết hợp với các phương pháp và phương tiện dạy học khác 55

3.1.4 Đảm bảo phát huy tính tích cực của học sinh 55

3.2 Biện pháp tổ chức dạy học chủ đề tích hợp phần Lịch sử Việt Nam (1945-1954) ở trường trung học phổ thông 55

3.2.1 Quy trình tổ chức dạy học theo chủ đề tích hợp 55

3.2.2 Khai thác hiệu quả các phương tiện, thiết bị dạy học 58

3.2.3 Kết hợp dạy học theo chủ đề với các phương pháp dạy học khác 61

3.2.4 Kiểm tra, đánh giá trong dạy học các chủ đề tích hợp theo hướng phát triển năng lực của HS 62

3.3 Thực nghiệm sư phạm 66

3.3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 66

3.3.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 66

3.3.3 Phương pháp tiến hành thực nghiệm sư phạm 66

3.3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 67

KẾT LUẬN 69

TÀI LIỆU THAM KHẢO 71 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 So sánh giữa dạy học truyền thống và dạy học theo chủ đề tích hợp 16

Bảng 2.1 Hệ thống một số chủ đề tích hợp 35

Hình2.5: Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng đến Thụy Sĩ tham dự Hội nghị Giơ-ne-vơ

về Đông Dương, 1954 45

Hình2.6: Quang cảnh phiên họp hội nghị Giơ-ne-vơ bàn về lập lại hòa bình ở Đông

Dương 1954 46

Hình2.7: Thiếu tướng Delteil thay mặt Bộ Tư lệnh Quân đội Liên hiệp Pháp ở Đông

Dương ký Hiệp định đình chỉ chiến sự ở Đông Dương (21/7/1954) 46

Hình2.8: Nguyên văn "Hiệp định đình chỉ chiến sự ở Việt Nam" được đăng trên báo

Nhân dân 48

Sơ đồ 1.1 Đặc điểm của dạy học theo chủ đề 13

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Những năm trở lại đây, sự phát triển kinh tế, khoa học kỹ thuật đặt ra những đòi hỏi phải đổi mới nền giáo dục Việt Nam Ngoài những đòi hỏi đổi mới của thực trạng dạy học trong giáo dục, là những yêu cầu của sự phát triển kinh tế Để đáp ứng điều đó, người lao động phải trang bị cho mình không chỉ kiến thức mà còn là các năng lực cần thiết nhằm mục đích thực hiện được các vấn đề phức tạp của cuộc sống

và hình thành nên phẩm chất dám chịu trách nhiệm Theo quan điểm chỉ đạo của Bộ Chính trị và Ban chấp hành trung ương Đảng, Nghị quyết 29 khóa XI ngày 4 tháng

11 năm 2013 “Phát triển giáo dục và đào taọ phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế

- xã hội và bảo vê ̣Tổ quốc; với tiến bộ khoa học và công nghệ; phù hợp quy luật khách quan Chuyển phát triển giáo dục và đào tạo từ chủ yếu theo số lượng sang chú trọng chất lượng và hiệu quả, đồng thời đáp ứng yêu cầu số lượng” Hay Nghị quyết

TW 8 khóa XI đã quyết định những nội dung về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục

và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế Đây là một nghị quyết rất quan trọng được đánh giá là nghị quyết mang tính kịp thời và hết sức cần thiết Cùng với Nghị quyết của ban chấp hành Trung ương Đảng, ngày 28/11/2014, Quốc hội ra nghị quyết số 88/2014/QH13 về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông; Bộ Giáo dục và Đào tạo có nhiều văn bản chỉ đạo nhằm triển khai thực hiện đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo như đổi mới chương trình sách giáo khoa, đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra đánh giá… Quan điểm về đổi mới giáo dục đã được thể hiện rất rõ trong Luật giáo dục, Điều 28.2 có ghi: “Phương Pháp dạy học phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo cảu học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm Rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tâp cho học sinh” Trong nhiều năm qua Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chính sách phù hợp để phát triển nền giáo dục nước nhà Giáo dục và đào tạo luôn xác định là quốc sách hàng đầu, là lĩnh vực quan trọng để chúng ta có thể đi tắt, đón đầu tiếp cận, vận dụng hiệu quả thành tựu khoa học kỹ thuật tiên tiến của thế giới

Bộ môn Lịch sử với những đặc điểm riêng của mình đóng vai trò hết sức quan trọng trong hệ thống giáo dục phổ thông Tuy nhiên, hiện nay việc dạy và học lịch sử vẫn còn nhiều vấn đề bất cập, xuất phát từ những nguyễn nhân cụ thể sau: do sự lạc hậu, chậm cải tiến, đổi mới phương pháp dạy và học của một số bộ phận giáo viên,… Những nguyên nhân đó dẫn đến những hậu quả lớp làm ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học học sinh ngày càng chán nản với việc học lịch sử

Trước những yêu cầu, đòi hỏi của toàn xã hội, nhiệm vụ đặt ra cho người giáo viên dạy học lịch sử là phải tìm mọi cách để cải tiến và nâng cao chất lượng dạy và học lịch sử Việt thiết kế chủ đề bài học theo hướng tích hợp liên môn là hướng đi tối

ưu nhất để bài giảng được sinh động, hấp dẫn, lôi cuốn và kích thích được tính tích cực của học sinh trong giờ học lịch sử Từ trước đến nay, các môn khoa học thường

có liên quan mật thiết đến nhau Vì vậy mà việc thích hợp chủ đề liên môn trong việc dạy học sẽ là cơ sở giúp giáo viên có thể khái quát được kiến thức hơn, truyền tải kiến thức nhanh, tạo hứng thú học tập cho học sinh và phát triển năng lực của học sinh

Lịch sử Việt Nam từ 1945 đến năm 1954 gắng liền với nhiều sự kiện quan trọng của dân tộc Đây là thời kỳ trưởng thành vượt bậc của cách mạng Việt Nam được biểu hiện trên hầu hết các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội,… Dưới

sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam quang vinh và chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại, toàn thể dân tộc Việt Nam đoàn kết một lòng vùng lên chống lại xiềng xích nô

lệ, thống nhất đất nước Ghi vào Lịch sử những mốc son chói lọi của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam, cụ thể như các chiến dịch Việt Bắc 1947, chiến dich biên giới Thu Đông 1950, chiến dịch Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu chấn động địa cầu”, hay để lại dấu chấm phá trong Lịch sử bằng Hiệp định Giơ-ne-vơ,… Có thể thấy rằng các sự kiện này ít nhiều đã có sự tác động không chỉ Lịch sử mà còn chi phối bởi của các môn khoa học khác như văn học, địa lý, âm nhạc,… Vì vậy chủ đề tích hợp liên môn trong dạy học lịch sử giai đoạn này sẽ giúp cho học sinh có cái nhìn khái quát hơn, tiếp thu kiến thức hiệu quả hơn và phát triển được năng lực của học sinh

Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn vấn đề: “Thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề tích hợp phần Lịch sử Việt Nam (1945-1954) ở trường THPT (chương trình chuẩn) theo hướng phát triển năng lực học sinh” để làm đề tài nghiên cứu

khóa luận tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Việc thiết kế và tổ chức chủ đề tích hợp là một trong những vẫn đề đang được quan tâm đến trong quá trình dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục Vì vậy, liên quan đến đề tài đã có những công trình của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, chủ yếu đề cập đến các khía cạnh sau:

Ở trên thế giới, một số nhà giáo dục, tâm lý học trên cơ sở nghiên cứu đặc điểm phát triển tâm lý và tư duy của học sinh phổ thông đã đưa ra những công trình nghiên cứu đề cập đến phương pháp phát huy tính tích cực chủ động tự học, tự nghiên cứu của học sinh mình Trong đó có thể kể đến như Kharlamốp I.F với công trình

“Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào?” đã nêu lên một số biện pháp nhằm kích thích tính hoạt động nhận thức của học sinh đồng thời khẳng định: “ Vấn đề sử dụng sách giáo khoa và tài liệu học tập có những điều bổ ích đáng học hỏi” bởi vì…

“Trong quá trình làm việc với sách giáo khoa và tài liệu học tập, học sinh nắm vững

và củng cố được kiến thức, đồng thời các em tiếp thu được kĩ năng, kĩ xảo” Kharlamốp I.F cũng khẳng định rằng “Tài liệu học tập tự nó đã chứa đựng nhiều yếu

tố kích thích, động viên tính ham hiểu và biết tích cực tư duy học sinh…”

N.G.Đai - ri: “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” đã đề cập đến vẫn đề tài liệu tham khảo, chuẩn bị giáo án cũng như các bước tiến hành một giờ học hiệu quả Đai - ri không nêu ra những biện pháp, hình thức hoạt động cụ thể nhưng ông khẳng định vai trò, tác dụng của công tác này là nâng hứng thú học tập, mở rộng sự hiểu biết về kiến thức lên một trình độ mới và có tác dụng giáo dục học sinh sâu sắc

Ở trong nước Phan Ngọc Liên trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” (tập 1) đề cập đến vấn đề tư liệu trong dạy học và phương pháp sử dụng tài liệu trong giảng dạy lịch sử Đưa ra những nguyên tắc cần phải thực hiện trong dạy học lịch sử, trong đó có đề cập đến vẫn đề dạy học tích hợp với các môn khoa học khác Theo tác giả, trong việc dạy học sử dụng dạy học chủ đề tích hợp sẽ giúp học sinh đi sâu, nắm vững kiến thức, tránh sự trùng lặp nhiều vẫn đề,… Do đó, trong quá trình tiến hành xây dựng chủ đề tích hợp dạy học học lịch sử sẽ giúp nâng cao chất lượng dạy và học đồng thời nâng cao năng lực học sinh

Trong cuốn “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử trường phổ thông” tác giả Nguyễn Thị Côi đã nêu lên bản chất của hoạt động nhận

thức tích cực, độc lập, ý nghĩa của hoạt động nhận thức tích cực độc lập với hiệu quả bài giảng đồng thời đưa ra con đường, biện pháp nhằm phát triển tính tích cực độc lập trong nhận thức đặc biệt là trong tư duy của học sinh

Tác giả Phan Ngọc Liên đã nêu lên quan điểm của mình trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” (tập 2) về vấn đề hoạt động nhận thức của học sinh Tác giả khẳng định rằng tính tích cực nhất là tư duy độc lập sáng tạo của học sinh có ý nghĩa đặc biệt đối với hiệu quả bài học Ngoài ra còn nâng cao hiệu quả dạy học, giáo dục toàn diện nhân cách và nhận thức của học sinh

Trong tài liệu “Hướng dẫn dạy học tích hợp trong dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông” Tác giả Đỗ Hồng Thái đã đề cập đến vai trò của các môn khoa học khác trong giảng dạy lịch sử, trên cơ sở đó đề ra một số biện pháp nhằm tích hợp

sử dụng kiến thức các môn khoa học trong giản dạy lịch sử ở trường Trung học phổ thông một cách hiệu quả nhất

Tác giả Vũ Ngọc Liên đã khẳng định quan điểm của mình về lợi ích của việc dạy học tích hợp liên môn trong cuốn “Dạy học tích hợp các môn khoa học tự nhiên tại trường Trung học phổ thông” Tác giả đã cho thấy được mối quan hệ chặt chẽ của các môn khoa học tự nhiên Những lợi ích của việc dạy học tích hợp các môn khoa học tự nhiên sẽ giúp nâng cao chất lượng dạy học, phát triển khả năng tư duy của học sinh, kích thích hứng thú học tập Hơn thế nữa, tác giả đã bước đầu cho thấy được những yêu cầu cũng như là cách thức thực hiện một bài dạy tích hợp liên môn

Ở các tài liệu hướng dẫn giảng dạy như: “Thiết kế bài giảng lịch sử 12”, sách giáo viên Lịch sử lớp 12” (Phan Ngọc Liên - Nguyễn Ngọc Cơ chủ biên, NXB Giáo dục, 2007)….đã đề cập đến việc rèn luyện kĩ năng cho học sinh (HS) thông qua mục tiêu cụ thể của từng bài học

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu nói trên đã đề cập đến những nội dung liên quan đến vẫn đề dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, khẳng định tầm quan trọng của tài liệu, đưa ra một số biện pháp nhằm thực hiện dạy học chủ

đề tích hợp Tuy nhiên, việc “Thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề tích hợp phần Lịch

sử Việt Nam (1945 – 1954) ở trường Trung học phổ thông (THPT) (chương trình chuẩn) theo hướng phát triển năng lực học sinh” thì vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu và giải quyết Đây là nhiệm vụ cơ bản mà đề tài khóa luận cần tiếp tục giải quyết

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

*Đối tượng nghiên cứu:

Quá trình thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề tích hợp phần lịch sử Việt Nam (1945 – 1954) Theo hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THPT

*Phạm vi nghiên cứu:

- Nội dung kiến thức giảng dạy phần lịch sử Việt Nam (1945 – 1954) trong sách giáo khoa lịch sử 12

- Thời gian: năm học 2018 – 2019

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận về dạy học chủ đề tích hợp, đề tài tập trung đi sâu xác định nội dung, hình thức, biện pháp và quy trình thiết kế, tổ chức dạt học chủ đề tích hợp phần lịch sử Việt Nam (1945 – 1954) trong chương trình lịch sử lớp

12 (chương trình chuẩn)

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm sáng tỏ lí luận về tích hợp, dạy học chủ đề tích hợp trong dạy học lịch

sử ở trường trung học phổ thông

- Đánh giá thực trạng dạy học chủ đề tích hợp ở trường THPT hiện nay

- Đề xuất quá trình thiết kế chủ đề tích hợp

- Đề xuất phương pháp dạy học chủ đề tích hợp

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở trường THPT để kiểm chứng giả thuyết khoa học của đề tài và rút ra các kết luận cần thiết

5 Phương pháp nghiên cứu:

5.2 Phương pháp nghiên cứu cụ thể:

+ Phương pháp nghiên cứu lý luận:

 Nghiên cứu lý luận về dạy học chủ đề tích hợp và phương pháp dạy học tích cực

 Nghiên cứu các kiến thức khoa học liên quan đến “Lịch Sử”

 Nghiên cứu nội dung chương trình các môn học như Địa lí, Văn học, Âm nhạc, Lịch sử để khai thác việc tích hợp phù hợp với trình độ học sinh

+ Phương pháp điều tra khảo sát

 Điều tra về thực trạng dạy học chủ đề tích hợp và áp dụng phương pháp dạy học tích cực ở nước ta hiện nay

+ Phương pháp thực nghiệm sư phạm

 Thực nghiệm sư phạm chủ đề đã xây dựng và phương án dạy học đã thiết

kế

 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm để rút ra kết luận cho vấn đề nghiên cứu

+ Phương pháp thống kê toán học:

Trong quá trình tìm kiếm và sưu tập tài liệu từ những nguồn khác nhau nên cần được sắp xếp và hệ thống lại một cách khóa học sao cho phù hợp với mục tiêu nghiên cứu nhất

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

6.1 Ý nghĩa khoa học

- Vận dụng sáng tạo nội dung kiến thức tích hợp

- Tạo điều kiện cho sự sáng tạo và phát triển của học sinh

- Giảm áp lực đối với giáo viên, nâng cao hiệu quả môn học

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Phù hợp với quán trình dạy học đổi mới giáo dục hiện nay

- Nâng cao tri thức, vận dụng sáng tạo của học sinh và giáo viên

7 Giả thuyết khoa học

Xuất phát từ lý luận và thực tiễn dạy học lịch sử hiện nay, nếu thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề tích hợp liên môn với điều kiện học tập và trình độ nhận thức của học sinh thì sẽ góp phần phát triển năng lực học sinh, nâng cao chất lượng dạy học môn lịch sử ở trường trung học phổ thông hiện nay

8 Những đóng góp mới của đề tài

- Đề tài khóa luận góp phần khẳng định rõ vai trò, ý nghĩa của việc phát triển năng lực cho HS( học sinh) trong dạy học Lịch sử ở trường THPT

- Đánh giá đúng thực trạng việc dạy học Lịch sử và thực trạng vấn đề phát

triển năng lực thực hành học tập Lịch sử cho học sinh ở trường THPT

- Đề xuất những biện pháp sư phạm nhằm phát triển năng lực cho học sinh qua việc thiết kế và tổ chức chủ đề tích hợp trong dạy học lịch sử nhằm nâng cao

chất lượng dạy học Lịch sử ở trường THPT

- Khóa luận này là nguồn tài liệu cho những ai quan tâm đến đề tài này, là tài liệu tham khảo cho học sinh, sinh viên, giáo viên trong dạy học Lịch sử Việt Nam

9 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khóa luận gồm 3 chương như sau:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc thiết kế và dạy học chủ đề tích hợp ở

trường THPT theo hướn phát triển năng lực học sinh

Chương 2 Hệ thống chủ đề tích hợp phục vụ dạy học phần Lịch sử Việt Nam

(1945-1954) ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực học sinh

Chương 3 Phương pháp dạy học chủ đề tích hợp phần Lịch sử Việt Nam

(1945-1954) ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực học sinh Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP Ở TRƯỜNG THPT THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN

NĂNG LỰC HỌC SINH 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Các khái niệm cơ bản

1.1.1.1 Các khái niệm tích hợp, dạy học tích hợp

* Khái niệm tích hợp

Tích hợp (tiếng Anh: Integration) có nguồn gốc từ tiếng Latinh: integration với nghĩa: xác lập lại cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ

Theo từ điển Anh - Anh (Oxford Advanced Learner's Dictionany), từ integrate

có nghĩa là kết hợp những phần, những bộ phận với nhau trong một tổng thể Những phần những bộ phận này có thể khác nhau nhưng thích hợp với nhau

Theo từ điển Bách khoa Khoa học Giáo dục của Cộng hòa Liên bang Đức (Enzyklopadie Erziehungswissienscheft, B2.2, Stuttgart 1984), nghĩa chung của từ integration có hai khía cạnh: quá trình xác lập lại cái chung của toàn thể, cái thống nhất từ những cái riêng lẻ; trạng thái mà trong đó có cái chung, cái toàn thể được tạo

Trong lĩnh vực giáo dục, khái niệm tích hợp xuất hiện từ thời khai sáng ( Thế

kỉ XVII) dùng để chỉ một quan niệm giáo dục toàn diện con người chống lại hiện tượng làm cho con người phát triển thiếu hài hòa, cân đối Trong dạy học các bộ môn, tích hợp được hiểu là sự kết hợp , tổ hợp các nội dung từ các môn học , lĩnh vực khác nhau (theo cách hiểu truyền thống từ 400 năm nay) thành một “môn học” mới Ví dụ môn khoa học được hình thành từ sự tổ hợp, kết hợp của các môn học thuộc lĩnh vực khoa học tự nhiên: Vật lí, Hóa học, Sinh học; môn Nghiên cứu xã hội được hình thành

từ sự tổ hợp, kết hợp của các môn thuộc lĩnh vực Khoa học xã hội: Lịch sử, Địa lý,

Xã hội học, Kinh tế học

Tích hợp cũng có thể hiểu là sự lồng ghép các nội dung cần thiết vào những nội dung vốn có của một môn học, thí dụ: lồng ghép nội dung giáo dục dân số, giáo dục môi trường vào nội dung các môn học: Địa lý, Lịch sử, Sinh học, Giáo dục công dân xây dựng môn học tích hợp từ các môn học truyền thống"

- Thứ nhất, dạy học tích hợp (DHTH) các khoa học được UNESCO định nghĩa

là "Một cách trình bày các khái niệm và nguyên lí khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau"

Định nghĩa này nhấn mạnh cách tiếp cận các khái niệm và nguyên lí khoa học chứ không phải là hợp nhất nội dung UNESCO đã chú ý trước hết đến việc giảng dạy khoa học ở cấp tiểu học và cấp trung học cơ sở Tại Hội nghị Maryland 4/1973, khái niệm DHTH các khoa học còn bao gồm cả việc DHTH các khoa học với công nghệ Cũng theo hướng DHTH các khoa học với Công nghệ là gắn học với hành Xavier Roegiers cho rằng giáo dục nhà trường phải chuyển từ đơn thuần dạy kiến thức sang phát triển ở HS các năng lực hành động, xem năng lực (competence) là khái niệm cơ sở của khoa sư phạm tích hợp” (pedagogie de l'intégration)

- Thứ hai, theo Xavier Roegier, “Khoa Sư phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập, trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở HS những năng lực rõ ràng, có dự tính trước những điều cần thiết cho HS nhằm phục vụ cho quá trình học tập tương lai, hoặc hoà nhập HS vào cuộc sống lao động Khoa Sư phạm tích hợp làm cho quá trình học tập có ý nghĩa”

- Thứ ba, DHTH là định hướng dạy học giúp HS phát triển khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng,… thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết có hiệu quả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, được thực hiện ngay trong quá trình lĩnh hội tri thức và rèn luyện kỹ năng, phát triển được những năng lực cần thiết, nhất

là năng lực giải quyết vấn đề

DHTH cũng có nghĩa là đảm bảo để mỗi HS biết cách vận dụng kiến thức học

được trong nhà trường vào các hoàn cảnh mới lạ, khó khăn, bất ngờ, qua đó trở thành một người công dân có trách nhiệm, một người lao động có năng lực DHTH đòi hỏi việc học tập trong nhà trường phải được gắn với các tình huống của cuộc sống mà sau này HS có thể đối mặt

Cụ thể, trong DHTH, HS dưới sự chỉ đạo của GV thực hiện việc chuyển đổi liên tiếp các thông tin từ ngôn ngữ của môn học này sang ngôn ngữ của môn học khác; HS học cách sử dụng phối hợp những kiến thức, những kỹ năng và những thao tác để giải quyết một tình huống phức hợp - thường là gần với thực tiễn Và qua đó,

HS nắm vững kiến thức, hình thành khái niệm, phát triển năng lực và các phẩm chất

cá nhân

- Thứ tư, theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học”

Qua một số định nghĩa về DHTH được nêu ở trên cho thấy, có hai vấn đề cần được khẳng định, đó là:

Thứ nhất, DHTH là một quan điểm sư phạm, ở đó người học cần huy động nhiều nguồn lực (bao gồm: kiến thức, kỹ năng của nhiều môn học, khả năng kinh nghiệm của mỗi HS và hợp tác với bạn cùng học, sự hướng dẫn của thầy ) để giải quyết một tình huống phức hợp có vấn đề, nhằm phát triển các năng lực và phẩm chất

cá nhân

Thứ hai, đối với các môn khoa học, DHTH được tiếp cận theo ba hướng sau: (1) "Một cách trình bày các khái niệm và nguyên lí khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tư tưởng khoa học"; (2) DHTH bao gồm DHTHCKH với Công nghệ; và (3) DHTH là một hình thức dạy học kết hợp giữa dạy lý thuyết và thực hành

Đối với giáo dục phổ thông thì hai hướng tiếp cận đầu được nhấn mạnh, hướng tiếp cận thứ ba theo những tình huống, bài học/dự án cụ thể Ví dụ: khi dạy lịch sử, địa lý cần có đủ điều kiện về công cụ dạy học như bản đồ, mô hình,… có thể dạy lý thuyết kết hợp với thực hành Tuy nhiên, đối với giáo dục nghề nghiệp, hay dạy nghề cho HS phổ thông thì hướng tiếp cận thứ ba (dạy học lý thuyết kết hợp với thực hành) cần được coi trọng

* Dạy học chủ đề tích hợp

Vào những năm đầu của thập kỷ 70, các nhà nghiên cứu giáo dục đã nhận thấy những hạn chế của các hình thức dạy học truyền thống trong việc học tập thụ động của học sinh Từ đó đưa ra các hình thức dạy học mới nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của người học Một trong các hình thức dạy học đó là dạy học theo chủ đề tích hợp Dạy học theo chủ đề tích hợp là sự kết hợp giữa dạy học truyền thống và dạy học hiện đại, ở đó giáo viên không chỉ dạy học bằng cách truyền thụ kiến thức

tr 238] Tác giả Bửu Kế trong Từ điển Hán Việt Từ Nguyên viết, “chủ” là “cốt yếu”,

“đền” là “đầu mối của sự việc”, “chủ đề là “vấn đề cốt yếu, quan trọng”[15, tr 381]

Từ đó có thể hiểu, chủ đề lịch sử (CĐLS) là những vấn đề nổi bật, trọng tâm,

cốt yếu của từng giai đoạn, thời kì LS(Lịch sử) hay là tập hợp hệ thống nội dung các

sự kiện, hiện tượng LS có mối liên hệ mật thiết với nhau

Về nội dung, chủ đề tích hợp được xây dựng theo hướng tích hợp các nội dung dạy học, trình bày thành các chủ đề, đề tài chuyên sâu Mỗi chủ đề hoặc đề tài được xây dựng gồm nhiều nội dung để người học có thể hiểu rõ và liên hệ với những gì mà

họ đã biết từ kiến thức của một môn học hoặc của nhiều ngành học, khuyến khích người học tìm hiểu sâu về nội dung chủ đề, tìm đọc tài liệu từ nhiều nguồn và tham gia nhiều hoạt động khác nhau

Xét về phương diện dạy học, dạy học theo chủ đề tích hợp thực chất là cách tiếp cận dạy học theo hướng liên ngành có sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại Nếu dạy học truyền thống chú trọng cách truyền đạt kiến thức có sẵn (nhồi nhắc học sinh) thì dạy học theo chủ đề tích hợp chủ yếu hướng dẫn học sinh

tự thực hiện các hoạt động hoặc tập, tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức được học vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn Mô hình mới này chú trọng các hoạt động lớp học với trung tâm học tập là học sinh, nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, tích hợp những vấn đề gắn liền với thực tiễn

Đặc điểm dạy học theo chủ đề có thể được tóm tắt theo sơ đồ sau:

tính tích

Mang tính cộng tác

Định hướng hành động

tự học

Sơ đồ 1.1 Đặc điểm của dạy học theo chủ đề

- Mang tính cộng tác làm việc: Thông thường các nhiệm vụ học tập được phân công theo các nhóm học sinh, do đó giữa các học sinh phải có sự trao đổi và thảo luận kiến thức với nhau để cùng hoàn thành nhiệm vụ của nhóm mình Vì vậy tính hợp tác giữa các học sinh thể hiện rất rõ trong dạy học theo chủ đề tích hợp

- Định hướng vào hứng thú của người học: dạy học theo chủ đề sẽ tạo môi trường học tập mà ở đó giáo viên hướng dẫn những nghi vấn và thúc đẩy sự hiểu biết sâu hơn của học sinh HS tự xây dựng kiến thức thông qua việc hoàn thành những chủ đề cụ thể Chính nội dung gắn liền với hình thức học tập hợp tác nên học sinh thực sự hứng thú với vai trò mới trong quá trình học tập

- Định hướng hành động, tự học: Việc phải hoàn thành các nhiệm vụ học tập một các tự giác, không phải chờ đợi sự cung cấp kiến thức của giáo viên cũng là tăng tính tự học của người học Điều này sẽ tạo điều kiện để học sinh rèn luyện được các

kỹ năng tư duy bậc cao (phân tích, tổng hợp, đánh giá…)

1.1.1.2 Khái niệm năng lực, dạy học theo hướng phát triển năng lực

* Khái niệm năng lực

Chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực có thể coi là một tên gọi khác hay một mô hình cụ thể hoá cùa chương trình định hướng kểt quả đẩu ra, một công cụ để thực hiện giáo dục dịnh hướng diển khiển đẩu ra Trong chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực, mục tiêu dạy học cùa môn học dược mô tả thông qua các nhóm năng lực

Định hướng hứng thú của học sinh

Định hướng thực tiễn

Khái niệm năng lực (competency) có nguồn gốc tiểng La tinh, “competentia” Ngày nay khái niệm năng lực được hiểu nhiều nghĩa khác nhau Năng lực được hiểu như sự thành thạo, khả năng thực hiện của cá nhân đối với một công việc Năng lực cũng được hiểu là khả năng, công suất của một doanh nghiệp, thấm quyền pháp lý của một cơ quan

Khái niệm năng lực được dùng ở đây là đối tượng của tâm lý, giáo dục học

Có nhiều định nghĩa khác nhau về năng lực Theo từ điển tâm lý học (Vũ Dũng, 2000) , năng lực là tâp hợp các tính chất hay phẩm chất của tâm lý cá nhân, đóng vai trò là điều kiện bên trong, tạo thận lợi cho việc thực hỉện tốt một dạng hoạt động nhất định

Theo John Erpenbeck năng lực được tri thức làm cơ sở, được sử dụng như khả năng, được quy định bởi giá trị, được tăng cường qua kinh nghiệm và được hiện thực hoá qua chủ định

Weinert (2001) định nghĩa năng lực là những khả năng và kỹ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng

về động cơ, xã hội 43 và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt.”

Như vậy năng lực là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm Khái niệm năng lực gắn liền với khả năng hành động Năng lực hành động là một loại năng lực, nhưng khi nói phát triển năng lực người ta cũng hiểu đồng thời là phát triển năng lực hành động Năng lực là khả năng thực hiện có trách nhiệm và hiệu quả các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề trong những tình huống khác nhau thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trên cơ sở hiểu biết, kỹ năng,

kỹ xảo và kinh nghiệm cũng như sự sẵn sàng hành động

Chúng ta có thể thấy được dạy học theo chủ đề tích hợp có ưu thế trong việc phát triển năng lực học sinh Vì cách thức tổ chức dạy học theo chủ đề tích hợp cũng

có những thay đổi mới so với dạy học truyền thống ở chỗ đặc biệt coi trọng các hoạt động học tập nhằm phát huy tính tích cực, độc lập của học sinh Học sinh thụ động (nghe, ghi chép) được thay thế bằng các hoạt động học tập học sinh chủ động tham gia, có thể thực hiện ở trên lớp và ở nhà Mỗi tiết học theo chủ đề tích hợp trên lớp

có thể chỉ thực hiện một số hoạt động trong tiến trình sư phạm, các phương pháp và

kỹ thuật dạy học tích cực được sử dụng phổ biến, vận dụng linh hoạt phù hợp với điều kiện thực tế của nhà trường Trong mỗi chủ đề sẽ vận dụng một phương pháp dạy học chủ đạo nhưng có sự kết hợp với các phương pháp khác để kiến thức trong mỗi chủ đề được cung cấp đến học sinh một cách có hệ thống, logic, sinh động và hấp dẫn nhằm đem lại hứng thú và khuyến khích sự say mê tìm tòi ở các em, góp phần nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường Trung học phổ thông Do đó, dạy học theo chủ đề là xu hướng tất yếu hiện nay, đáp ứng mục tiêu đổi mới giáo dục theo hướng chủ đề tích hợp ở cấp dưới (Tiểu học, Trung học cơ sở), phân hóa chuyên sâu

ở cấp Trung học phổ thông

Như vậy, phương pháp dạy học theo chủ đề tích hợp là cách thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau để thiết kế thành một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó học sinh

có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn Điểm tương đồng giữa dạy học theo truyền thống và dạy học theo chủ đề là vẫn coi trọng việc lĩnh hội kiến thức làm nền tảng Tuy nhiên, giữa hai hình thức này có nhiều điểm khác biệt, cụ thể như sau:

Bảng 1.1 So sánh giữa dạy học truyền thống và dạy học theo chủ đề tích

hợp Dạy học truyền thống Dạy học theo chủ đề tích

hợp Quang niệm Học là quá trình tiếp thu và lĩnh hội,

qua đó hình thành kiến thức, kỹ năng, tư tưởng, tình cảm

Học là quá trình kiến tạo, học sinh tự tìm tòi, khám phá, phát hiện, xử lí và thu nhập thông tin từ đó hình thành hiểu biết, năng lực và phẩm chất

Bản chất Giáo viên truyền thụ tri thức, chủ thể

của hoạt động

Học sinh là trung tâm của dạy học

Nội dung Từ sách giáo khoa, giáo trình, bài

giảng của giáo viên

Từ nhiều nguồn khác nhau: sách giáo khoa, giáo viên

Internet, thực tiễn cuộc sống

Mục tiêu Chú trọng cung cấp tri thức, kĩ năng,

mang nặng tính thi cử

Chú trọng hình thành năng lực, dạy cách học để đáp ứng những yêu cầu cần thiết cho bản thân và sự phát triển của xã hội

Phương pháp Sử dụng phương pháp diễn giải,

thuyết trình truyền thụ kiến thức một chiều

Học sinh ghi nhớ thụ động, giáo viên chiếm ưu thế

Chú trọng các phương pháp dạy học tích cực như nếu vấn đề, thảo luận, hợp tác nhóm, điều tra…

Học sinh tìm tòi, chủ động, giáo viên đóng vai trò hướng dẫn

Hình thức

tổ chức

Dạy theo phân phối chương trình chung, trình tự bài, tiết Bó hẹp trong bốn vách tường lớp học

Linh hoạt, học ở lớp, học ở nhà, tham quan thực thế, học nhóm,…

Kiến thức được thu rời rạc hoặc chỉ

có mối quan hệ một chiều theo sự sắp xếp của chương trình

Kiến thức thu được là các khái niệm trong mối liên hệ mạng lưới với nhau Gần gũi với thực tiễn hơn so với yêu cầu cập nhật thông tin khi hoàn thiện chủ đề Trình độ nhận thức sau quá trình học

tập phát triển tuần tự và chỉ dừng lại

ở trình độ biết, hiểu, vận dụng

Trình độ nhận thức có thể đạt được ở mức độ cao: phân tích, tổng hợp, đánh giá

Kết thúc bài học học sinh thu nhận được hệ thống kiến thức trong sách giáo khoa

Kết thúc một chủ đề học sinh có một tổng thể kiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ và mở rộng, gần gũi với thực tế hơn so với nội dung sách giáo khoa

- Chủ đề tích hợp đa môn

Chủ đề tích hợp đa môn là những chủ đề tuy thuộc môn học riêng biệt nhưng

có những liên kết chủ đích với một số nội dung của các môn học, lĩnh vực khác

Khi học sinh học, nghiên cứu về nội dung các chủ đề này, các em đồng thời được tiếp cận nội dung của nhiều bộ môn khác Ví dụ, khi HS học/nghiên cứu về cuộc nội chiến của Mỹ ở môn Lịch sử và đồng thời được đọc câu chuyện về biểu hiện của học dũng cảm ở môn Tiếng anh Chủ đề Nội chiến có thể ở môn Nghệ thuật, Âm nhạc

và các môn học khác Đôi khi được gọi là chương trình song song, cùng một vấn đề được dạy ở nhiều môn cùng một lúc Hoặc khi học/nghiên cứu về biển đảo, HS học tiếng Việt là những từ ngữ về biển, đảo; học giảng văn là phân tích một bài văn/tác phẩm về biển, đảo môn Lịch sử học về một trận đánh trên biển của cha ông ta, môn Địa lý là học về tài nguyên củả biển,…

- Chủ đề tích hợp liên môn:

Chủ đề tích hợp liên môn là những chủ đề, vấn đề, những khái niệm lớn và những ý tưởng lớn chung được xây dựng để liên hợp, kết nối giữa các môn học với nhau

Đối với chủ đề tích hợp này, chương trình chủ yếu xoay quanh các vấnn đề chung, nhưng các khái niệm hoặc các kĩ năng liên môn được nhấn mạnh giữa các môn chứ không phải trong từng môn riêng biệt

Ví dụ: Trên cơ sở tổng hợp nội dung của các bài 9: Nhật Bản trong SGK Địa

lí lớp 11 (ban cơ bản); bài 1: Nhật Bản trong SGK Lịch sử lớp 11 và bài 8: Nhật Bản trong SGK Lịch sử lớp 12 (ban cơ bản), GV xây dựng chủ đề tích hợp Lịch sử - Địa

lí chủ đề Nhật Bản bao gồm các nội dung: Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ, điều kiện tự nhiên; Dân cư xã hội; Quá trình phát triển kinh tế; Các ngành và các vùng kinh tế của Nhật Bản Các nội dung này được phân bổ ở chương trình môn học Địa lí 11 và Lịch

sử 12 Trong đó gắn kết kiến thức, kỹ năng, thái độ các môn học với nhau, với thực tiễn cuộc sống xã hội, làm cho học sinh yêu thích môn học hơn và yêu cuộc sống hơn Trong chuyên đề tích hợp bài Nhật Bản, sắp xếp một số nội dung, cấu trúc dạy học gần giống nhau giữa chương trình Lịch sử 12 và Địa lí 11 theo chương trình hiện

hành, đặc biệt nội dung “các giai đoạn phát triển kinh tế ” được biên soạn giống

nhau ở cả hai chương trìnhnên việc thiết kế chủ đề này sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn

về giai đoạn phát triển qun trọng này trong tiến trình phát triển của lịch sử Nhật Bản

Việc thực hiện chuyên đề tích hợp liên môn này, sẽ giúp giáo viên bộ môn không chỉ nắm chắc kiến thức bộ môn mình dạy, mà còn không ngừng trau dồi kiến thức các môn học khác, hướng dẫn HS giải quyết các tình huống, vấn đề đặt ra trong môn học một cách nhanh chóng hiệu quả Tích hợp trong giảng dạy được xây dựng theo chủ đề liên môn theo định hướng phát triển năng lực học sinh, học sinh phát huy

sự suy nghĩ tích cực, tư duy sáng tạo, phía giáo viên sẽ có cơ hội đổi mới phương pháp dạy học, vận dụng các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học, hoạt động giáo dục tích cực, đổi mới trong kiểm tra, đánh giá, và giảm tải chương trình môn học

- Chủ đề tích hợp xuyên môn

Chủ đề tích hợp xuyên môn được xây dựng trên cơ sở tiếp cận những vấn đề từ cuộc sống thực và có ý nghĩa đối với HS mà không xuất phát từ nội dung tương ứng

với từng môn học, từ đó thiết kế những nội dung những khái niệm hoặc kỹ năng chung thật sự phù hợp, thích thú đối với HS và gắn với thực tiễn

1.1.3 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học chủ đề tích hợp

1.1.3.1 Vai trò của giáo viên

Trong dạy học theo chủ đề, vai trò của giáo viên có thay đổi so với dạy học truyền thống Giáo viên không còn là người thuyết minh, diễn giảng và đóng vai trò

là người hướng dẫn bên cạnh học sinh Giáo viên luôn phải đặt ra những câu hỏi cho học sinh suy nghĩ và thử thách nhằm hỗ trợ những kết quả của các em Giáo viên không dạy kiến thức mà thông qua sự chỉ dẫn, làm mẫu giúp cho học sinh tự lực chiếm lĩnh kiến thức Vai trò của giáo viên sẽ không còn là những chuyên gia, bản thân họ cũng phải tìm kiếm và xử lý thông tin cùng với học sinh Vai trò hướng dẫn của giáo viên được thể hiện rõ thông qua các nhiệm vụ cụ thể sau:

- Giáo viên cần nghiên cứu kĩ chương trình, sách giáo khoa, nội dung chuẩn kiến thức, kĩ năng từ đó lựa chọn và tổ chức các kiến thức theo chủ đề một cách hợp

lí Điều này đòi hỏi giáo viên phải tâm huyết, mất nhiều tìm tòi, tham khảo các giáo viên có kinh nghiệm khác

- Giáo viên phải nhận thức được những vấn đề hiện thực của cuộc sống có liên quan đến môn học để lồng ghép đưa vào chủ đề một cách có hiệu quả

- Nghiên cứu, lựa chọn và chuẩn bị tư liệu, phương tiện phục vụ cho việc thực hiện chủ đề dạy học phù hợp với từng đối tượng học sinh ở mỗi lớp khác nhau Giáo viên có thể tìm hiểu, thu nhập các kho dữ liệu để hỗ trợ giới thiệu cho học sinh

- Xây dựng được các tiêu chí đánh giá chất lượng học tập của học sinh theo chủ đề

- Tổ chức lớp học theo chủ đề tích hợp:

+ Hướng dẫn học sinh tìm hiểu chủ đề, hình thức học tập chủ đề tích hợp

+ Tổ chức cho học sinh thực hiện các chủ đề theo nhóm, giáo viên cần có sự tính toán lựa chọn số lượng học sinh cho một nhiệm vụ học tập để tổ chức thành nhóm

+ Hướng dẫn giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm

+ Tổ chức cho các nhóm báo cáo kết quả và tranh luận, tham khảo lẫn nhau + Tổ chức cho các nhóm tự đánh giá kết quả hoạt động của cá nhân, tập thể + Tổ chức kiểm tra, nhận xét, rút kinh nghiệm các nhóm hoàn thành chủ đề

1.1.3.2 Vai trò của học sinh

Trong dạy học theo chủ đề, học sinh thể hiện rõ vai trò tự chủ, sáng tạo của mình, học sinh đóng vai trò là những chuyên gia thuộc các lĩnh vực khác nhau trong thực tiễn, hoàn thành vai trò của mình dựa trên kiến thức, kĩ năng nhất định Các em

tự quyết định cách tiếp cận vấn đề và các hoạt động, nói cách khác học sinh là người chủ động trong việc tiếp thu kiến thức

Công việc cụ thể của học sinh như sau:

- Tham gia tích cực trong việc thảo luận, đưa ra chủ đề học tập Trên cơ sở định hướng của giáo viên, học sinh từng bước trả lời các câu hỏi

- Phải hoàn thiện các câu hỏi trước, trong và sau khi học Điều này có thể kết hợp giữa học cả lớp và học theo nhóm

- Cần có sự phân công công việc theo nhóm một cách hợp lí, đồng thời cử ra nhóm trưởng đóng vai trò quản lí các thành viên trong nhóm Ghi đầy đủ các thông tin vào bản phân công công việc của nhóm, biên bản thảo luận nhóm, biên bản tự đánh giá và đánh giá các thành viên nhóm

- Tham gia tích cực vào việc trao đổi thông tin, tranh luận đóng góp ý kiến để hoàn thành tốt việc thu nhập và xử lý thông tin, đưa ra kết quả cuối cùng

- Hoàn thành sản phẩm từ các bài tập được giao và trình bày bài sản phẩm của nhóm

- Tham gia vào việc tự đánh giá và đánh giá các thành viên của nhóm về ý thức, thái độ, hiệu quả làm việc Thông qua sự đánh giá và đánh giá các thành viên, học sinh nhận rõ ưu điểm, nhược điểm của những công việc mình đã làm, những khó khăn gặp phải, những gì đã làm được, những gì cần chỉnh sửa, bổ sung hoặc phải thay đổi hoàn toàn, những gì cần phát huy

1.1.4 Ý nghĩa của việc dạy học chủ đề tích hợp

* Về mặt kiến thức

Các chủ đề không chỉ giúp HS hiểu sâu sắc, hệ thống sự phát triển của LS, mối quan hệ biện chứng giữa sự kiện, hiện tượng LS, mà còn mở rộng, làm phong phú vốn tri thức của HS; giúp HS biết vận dụng linh hoạt kiến thức đã học để tiếp thu kiến thức mới và liên hệ, đánh giá thực tiễn cuộc sống, nâng cao nhận thức của bản thân

Khi dạy học theo chủ đề, kiến thức sẽ tạo thành một xâu chuỗi liên kết với nhau Do đó, đòi hỏi học sinh phải có sự chuẩn bị bài trước ở nhà, tìm hiểu nội dung liên quan đến bài học Do học sinh là chủ thể trung tâm của hoạt động dạy học nên phải tự tìm tòi, phát hiện vấn đề và thảo luận giải quyết vấn đề đó Do đó, kiến thức

HS thu nhận được sẽ bền vững hơn, sâu sắc, có tính hệ thống, khái quát hơn, kích thích tính tự học của học sinh, làm cho học sinh có hứng thú tìm hiểu, học tập môn Lịch sử hơn

Ví dụ: Khi học chủ đề “Vai trò của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh đối với cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954)”, HS sẽ được đi sâu tìm hiểu những đóng góp cụ thể của Nguyễn Ái Quốc đối với cách mạng Việt Nam qua từng thời kỳ lịch sử HS sẽ hiểu biết thêm nhiều kiến thức mà SGK không đề cập, qua đó kiến thức HS thu nhận được sẽ bền vững hơn, sâu sắc, có tính hệ thống, khái quát hơn Các em có thể dễ dàng rút ra những nhận xét, đánh giá trên cơ sở các sự kiện được cung cấp tương đối đầy đủ Mặt khác, để học tập có hiệu quả chủ đề, GV sẽ chia học sinh thành các nhóm, mỗi nhóm nghiên cứu một chủ đề nhỏ Nhờ đó, HS

bước đầu được tiếp cận với phương pháp nghiên cứu khoa học

* Về kĩ năng

Trong quá trình dạy học, học sinh cần phải huy động, liên hệ kiến thức cũ để chiếm lĩnh tri thức mới, phát triển năng lực tư duy sáng tạo Các em phải lập luận, bảo vệ ý kiến của mình, đưa ra tập thể thảo thuận những ý nghĩ và kết luận cá nhân Cho nên, thông qua học tập các chủ đề trong môn LS, HS được rèn luyện, phát triển

kĩ năng tư duy logic, thực hành bộ môn và các năng lực cốt lõi như tự học; phát hiện

và giải quyết vấn đề

Ngoài ra khi tiến hành các hoạt động nhóm, HS được phát triển kĩ năng hợp tác làm việc nhóm, hợp tác, Đây là những năng lực rất quan trọng của người lao động trong thời đại mới

Ví dụ: Khi dạy học chủ đề “Nhân dân Việt Nam kháng chiến chống Pháp xâm lược (từ năm 1845 đến năm 1954)", học sinh tiến hành thảo luận nhóm để phân tích

so sánh thái độ, tinh thần chiến đấu chống Pháp xâm lược của nhân dân và quan quân triều đình Huế, từ đó đưa ra nhận xét, đánh giá trách nhiệm của nhà Nguyễn trong việc để mất nước Thông qua việc học chủ đề trên sẽ giúp cho học sinh rèn luyện kĩ năng phân tích, so sánh, nhận xét, đánh giá sự kiện lịch sử, rèn luyện khả năng tư duy sáng tạo, sử dụng ngôn ngữ để bảo vệ ý kiến, quan điểm của mình; rèn luyện kĩ năng hợp tác làm việc nhóm

* Về thái độ

Dạy học theo chủ đề góp phần bồi dưỡng thế giới quan khoa học, phẩm chất, nhân cách tốt đẹp cho HS như tính chuyên cần, tự lập, lòng kiên trì, ý chí vượt khó

và sự hứng thú, đam mê với môn học

Ví dụ: Khi học chủ đề “Nhân dân Việt Nam buổi đầu kháng chiến chống Pháp xâm lược (từ năm 1954 đến năm 1954)", học sinh sẽ được học về quá trình thực dân Pháp xâm lược Việt Nam và cuộc đấu tranh của nhân dân ta Qua đó, học sinh sẽ lên

án bản chất xấu xa của bọn thực dân xâm lược; đồng thời khâm phục tinh thần yêu nước, kính trọng, noi theo gương các anh hùng dân tộc trong cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược, bảo vệ nền độc lập dân Bồi dưỡng lòng yêu nước, yêu dân tộc, tự hào và phát huy truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước của cha ông

ta

Tóm lại, việc sử dụng phương pháp dạy học theo chủ đề khi dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông có ý nghĩa to lớn không chỉ đối với giáo viên mà còn đối với học sinh Nó giúp cho giáo viên phát huy được trình độ và năng lực chuyên môn của mình trong việc tổ chức hoạt động dạy học cho học sinh Đông thời đó cũng là phương pháp học tập tích cực làm tăng hứng thú học tập, khả năng tìm tòi, tự học, năng lực tư duy sáng tạo của học sinh Đây là một phương pháp nhằm phát huy tích tích cực học tập của học sinh đối với bộ môn lịch sử ở trường THPT nói riêng

1.2 Cơ sở thực tiễn

Để nắm vững cơ sở thực tiễn của vấn đề khóa luận nghiên cứu, chúng tôi đã

biên soạn các câu hỏi trắc nghiệm khách quan để điều tra thực trạng vấn đề “Thiết kế

và tổ chức dạy học chủ đề tích hợp phần Lịch sử Việt Nam (1945-1954) ở trường THPT (chương trình chuẩn) theo hướng phát triển năng lực học sinh”

1.2.1 Mục đích điều tra

Mục đích của công tác điều tra nhằm đánh giá thực trạng dạy học LS nói chung

và việc dạy học chủ đề tích hợp theo định hướng phát trển năng lực của hoc sinh trong dạy học LS ở trường THPT nói riêng Kết quả điều tra, khảo sát là cơ sở rút ra những kết luận chung và những yêu cầu đặt ra cần giải quyết để thực hiện hiệu quả việc tiến hành dạy học chủ đề tích hợp theo hướng phát triển năng lực của HS ở trường THPT

1.2.2 Đối tượng, phạm vi điều tra

Việc điều tra, khảo sát được tiến hành ở 2 trường THPT trên địa bàn Thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam: trường THPT Nguyễn Thượng Hiền ( TP Đà Nẵng), trường THPT chuyên Lê Thánh Tông ( Quảng Nam) Đối tượng điều tra là

GV dạy học môn LS và HS tại các trường THPT đã nêu ở trên

1.2.3 Phương pháp điều tra

Chúng tôi đã tiến hành dự giờ; phỏng vấn một số GV, HS nhưng chủ yếu là điều

tra bằng phiếu hỏi cho 5 giáo viên và 90 học sinh thuộc trường THPT đã nêu ở trên 1.2.4 Nội dung điều tra

Nội dung điều tra khảo sát tập trung vào các vấn đề sau (Phiếu điều tra - xem

1.2.5 Xử lí kết quả điều tra và rút ra kết luận về thực trạng vấn đề nghiên cứu

Từ những kết quả thu nhận được qua điều tra thực tiễn (kết quả điều tra xã hội học - xem Phụ lục 5), chúng tôi rút ra được một số kết luận sau đây về dạy học chủ

đề tích hợp theo hướng phát triển năng lực học sinh ở trường THPT:

Một là, đa số GV đều nhận thức được ý nghĩa của việc phát triển NLNT( năng

lực nhận thức) của HS đối với việc nâng cao chất lượng bài học LS hiện nay Do vậy, trên thực tế vấn đề phát triển NLNT của HS đã được tiến hành ở các trường THPT với các mức độ và nhiều hình thức khác nhau Tuy nhiên, quá trình dạy học theo hướng phát triển NLNT của HS vẫn chưa được thực hiện một cách đồng bộ trong toàn bộ chương trình mà chỉ dừng lại ở các tiết dự giờ, thao giảng nên hiệu quả đạt được không cao, không phát huy được tính tích cực học tập của HS

Hai là, về phương pháp giảng dạy Mặc dù nhiều GV(giáo viên) đã rất cố gắng

đổi mới phương pháp dạy học, sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại, tìm tòi nghiên cứu các tài liệu tham khảo, cập nhật thông tin bổ sung bài giảng để nâng cao chất lượng bài học LS ở trường THPT Nhưng do thiếu cơ sở về lý luận dạy học theo hướng phát triển NL nên một số phương pháp dạy học mới như dạy học nêu vấn đề;

sử dụng các biện pháp dạy học trải nghiệm, sáng tạo, đóng vai; dạy học theo chủ đề tích hợp vẫn chưa được GV vận dụng một cách thường xuyên, có hiệu quả trong quá trình giảng dạy Do vậy, quá trình dạy, học LS ở trường THPT đôi lúc còn mang tính một chiều, kiến thức bộ môn chủ yếu được HS tiếp thu từ GV nên không tạo được hứng thú học tập cho HS, phương pháp học của HS mang tính thụ động, đối phó Thực trạng đó đã dẫn đến chất lượng học tập LS hiện nay không cao, kết quả thi tuyển vào đại học, cao đẳng một số năm gần đây đang trở thành diễn đàn bàn cãi, tranh luận của xã hội Để khắc phục tình trạng đó, cần phải đổi mới đồng bộ phương pháp dạy của thầy và phương pháp học của trò, đổi mới không chỉ dừng lại ở lý luận mà phải được thực hiện trong thực tiễn giảng dạy, trong quá trình đó tiếp tục đúc rút kinh nghiệm để bổ sung lý luận

Ba là, việc dạy học chủ đề tích hợp của GV trong dạy học LS chưa được tiến

hành một cách toàn diện Trong quá trình dạy học, GV chủ yếu chỉ mới cung cấp và giúp HS bước đầu nắm bắt bản chất của các sự kiện LS cơ bản Việc hướng dẫn, giúp

HS vận dụng những kiến thức đã học để lĩnh hội những tri thức LS mới chưa được

GV chú trọng thực hiện Do vậy, không bồi dưỡng được toàn diện kỹ năng học, đặc biệt là kỹ năng nhận thức LS của HS

Theo chúng tôi, có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên:

Thứ nhất, xuất phát từ nhận thức của GV về vấn đề dạy học chủ đề tích hợp

theo hướng phát triển NL còn nhiều hạn chế GV chưa nắm vững cơ sở lý luận dạy

học chủ đề tích hợp theo hướng phát triển NL một cách nhuần nhuyễn, có hệ thống nên nhìn chung các biện pháp dạy học chỉ dừng lại là những sáng kiến kinh nghiệm Hiện nay, Bộ giáo dục và đào tạo đã cho xuất bản nhiều tài liệu tập huấn, tổ chức các buổi Hội thảo liên quan đến vấn đề đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Việt Nam Tuy nhiên, vẫn chưa có công trình riêng biệt nào viết riêng về vấn đề dạy học tích hợp nhằm phát triển NL của HS trong dạy học LS Vì vậy, cần phải có những tài liệu viết riêng về vấn đề này để trang bị cho GV những hiểu biết sâu sắc hơn về hoạt động dạy học chủ đề tích hợp nhằm phát triển NL của HS

Thứ hai, trong quá trình giảng dạy, GV chưa định hướng cho HS về phương

pháp học Dạy học ngày nay vẫn đang dừng lại ở cấp độ biết sử, chưa hoàn toàn đạt đến trình độ hiểu sử, nên vẫn còn nặng về kiểu dạy học cung cấp kiến thức của bài học mà chưa chú trọng đến việc cung cấp cho HS những kiến thức về phương pháp nhận thức LS Hệ quả là HS hầu như không được hướng dẫn, cung cấp những phương pháp để có thể tự lực tiếp thu tri thức LS mới và thường xuyên rèn luyện kỹ năng cần thiết để phát triển NL của HS

Thứ ba, GV chưa thực sự quan tâm đến việc tạo động cơ, hứng thú trong học

tập cho HS Để tạo được động cơ và hứng thú học tập cho HS đòi hỏi GV phải đầu

tư nhiều thời gian, công sức, vận dụng linh hoạt nhiều phương pháp dạy học khác nhau để kích thích sự ham học hỏi, sáng tạo của HS

CHƯƠNG 2

HỆ THỐNG CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP PHỤC VỤ DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM (1945-1954) Ở TRƯỜNG THPT THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN

NĂNG LỰC HỌC SINH 2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung kiến thức cơ bản của lịch sử Việt Nam từ năm

1945 đến năm 1954, sách giáo khoa lịch sử lớp 12

LS Việt Nam từ 1945 đến 1954 là giai đoạn đầu của thời kì lịch sử Việt Nam hiện đại Đây là giai đoạn gắn liền với cuộc háng chiến chống thực dâ pháp xâm lược của nhân dân ta Trong chương trình LS ở trường THPT, toàn bộ nội dung của giai

đoạn đầu LS Việt Nam hiện đại (1945- 1954) được phân phối giảng dạy ở Chương

III: Việt Nam từ 1945 đến 1954, Phần hai: LS Việt Nam từ năm 1919 đến năm 2000

ở lớp 12 (chương trình chuẩn)

Với kết cấu này, khóa trình LS Việt Nam hiện đại (1917 - 1945) lớp 12 có vị trí quan trọng Một mặt khóa trình LS này giúp HS kế thừa được kiến thức đã học ở lớp 9, mặt khác nó là những nền tảng kiến thức quan trọng tạo điều kiện thuận lợi cho

HS lớp 12 tiếp thu kiến thức về LS Việt Nam các giai đoạn sau

Mục tiêu của khóa trình LS Việt Nam hiện đại (1945- 1954) ở trường THPT

là sau khi học xong khóa trình này HS sẽ đạt được những yêu cầu sau:

sử Việt Nam từ 1945 đến 1954, HS cần đạt được:

- Về kiến thức:

Biết được những thuận lợi và khó khăn của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 và hiểu được sự đúng đắn, tài tình của Đảng trong việc giải quyết những khó khăn trước mắt và lâu dài của đất nước (xây dựng chính quyền, tài chính, diệt giặc đói, giặc dốt, ngoại xâm nội phản)

Hiểu được nguyên nhân bùng nổ cuộc kháng chiến chống Pháp vào đêm 12-1946 và đường lối kháng chiến chống thực dân Pháp của Đảng

19-Biết được hoàn cảnh, diễn biến, kết quả và hiểu được ý nghĩa của chiến dịch Việt Bắc thu – đông năm 1947; chiến dịch Biên giới thu - đông năm 1950; cuộc tiến công chiến lược Đông – Xuân 1953 – 1954; chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954

Trình bày được nội dung và ý nghĩa của Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng Biết được sự phát triển mọi mặt của hậu phương kháng chiến từ sau chiến dịch Biên giới thu - đông năm 1950

Trình bày được nội dung cơ bản và ý nghĩa của Hiệp định Giơnevơ 1954

Phân tích được nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa lịch sử của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và hiểu được nguyên nhân nào giữ vị trí hàng đầu, mang tính quyết định

- Về kỹ năng:

Thành thạo hơn các kỹ năng sử dụng SGK, sách tham khảo, sử dụng tranh ảnh, lược đồ, phim tư liệu… các kỹ năng phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hóa

để giải thích, nhận xét, đánh giá sự kiện, rút kết luận chính xác, khoa học

- Về thái độ - tư tưởng:

Bồi dưỡng lòng yêu nước, tự hào dân tộc, ý thức trách nhiệm trong việc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, tinh thần đấu tranh không khoan nhượng với bọn phản quốc và kẻ xâm lược

Khâm phục và tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Tinh thần căm ghét chiến tranh, yêu chuộng hòa bình, ý thức đấu tranh bảo

vệ hòa bình dân tộc và thế giới

LS Việt Nam từ 1945 đến 1954 là giai đoạn LS quan trọng trong quá trình phát triển của dân tộc với cấu trúc nội dung gồm các chủ đề sau:

Một là, tình hình Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám và cuộc đấu tranh bảo

vệ, xây dựng chính quyền dân chủ nhân dân (từ 2 - 9 - 1945 đến 19 - 12 - 1946), được kết cấu thành một bài:

+ Bài 17: Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày 2 - 9 - 1945 đến trước ngày 19 - 12 - 1946

Hai là, cách mạng Việt Nam thực hiện hai nhiệm vụ: kháng chiến và kiến quốc (từ

1946 đến 1954), được kết cấu thành ba bài:

+ Bài 18: Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946 - 1950)

+ Bài 19: Bước phát triển của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1951 - 1953)

+ Bài 20: Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp kết thúc (1953 - 1954)

2.2 Nguyên tắt thiết kế chủ đề dạy học lịch sử Việt Nam (1945 – 1954) trong chương trình lớp 12

2.2.1 Đảm bảo tính khoa học và tính tư tưởng

Đảm bảo tính khoa học, tính tư tưởng là nguyên tắc cần phải quán triệt trong dạy học lịch sử, nhất là Lịch sử Việt Nam (1945 – 154) Bởi, lịch sử chỉ diễn ra một lần và không hề lặp lại nhưng nhận thức lịch sử lại vô vàn, tùy thuộc vào quan điểm, quyền lợi của các giai cấp cũng như góc độ tiếp cận vấn đề của từng người Tính khoa học của việc lựa chọn tài liệu địa lý để sử dụng trong dạy học lịch sử thế hiện ở việc giáo viên luôn chăm lo công tác bồi dưỡng, nghiên cứu, rèn luyện chuyên môn nghiệp

vụ Bằng những phương tiện khác nhau, giáo viên tìm cách tiếp cận những nguôn thông tin mới nhất, khoa học nhất về vấn đề sẽ truyền thụ cho học sinh

2.2.2 Đảm bảo mục tiêu, nội dung, chương trình sách giáo khoa

Việc lưa chọn tài liệu lịch sử để dạy học chủ đề tích hợp lịch sử theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh phải đảm bảo thưc hiện chương trình, nội dung sách giáo khoa, mục tiêu bài học, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện học sinh Để thưc hiện được nguyên tắc này, giáo viên cần nghiên cứu kỹ những yêu cầu

vê chuẩn kiến thức kỹ năng, nội dung sách giáo khoa, lựa chọn, xác định những kiến thức trọng tâm để truyền đạt cho học sinh, giúp học sinh năm kỉến thức vững vàng

2.2.3 Đảm bảo tính phổ thông, cơ bản, điển hình trong lựa chọn tài liệu tích hợp

Lựa chọn tài liệu lịch sử để dạy học chủ đề tích hợp lịch sử cần phải chú ý đến những yếu tố như mục đích, mục tiêu, nội dung bài học, môn học nhằm phát huy tính hiệu quả của nguồn tài liệu được sử dụng, tránh việc sử dụng cẩu thả, phản tác dụng

để thực hiện tốt yêu cầu này, giáo viên phải làm việc với một quan điểm khoa học nghiêm túc, trước hết là ở khâu sưu tầm, chọn lọc tài liệu nguồn tài liệu có thể sử dụng hết sức đa dạng và phong phú Chính vì vậy, lựa chọn tài liệu nào để phục vụ dạy học cần phải có sự tính toán kỹ lưỡng, tài liệu được lựa chọn và sử dụng cần phải đáp ứng yêu cầu giáo dục, giáo dưỡng và rèn luyên kỹ năng thực hành bộ môn cho học sinh

2.2.4 Đảm bảo tính vừa sức

Việc lựa chọn , dạy học chủ đề tích hợp trong chương trình dạy học lịch sử phải đảm bảo nguyên tắc vừa sức đối với học sinh Bởi lẽ, kiến thức khoa học không ngừng được tăng lên về khối lượng Nhưng khả năng lĩnh hội kiến thức của học sinh còn xa mới tăng được bằng mức độ gia tăng của kiên thức đấy Đảm bảo tính vừa sức không chỉ thể hiện ở việc thực hiện dạy học chủ đề tích hợp theo chương trình và sách giáo khoa đã được biên soạn mà còn là việc dạy học theo năng lực, trình độ của học sinh Điều ấy khắc phục được tình trạng quá tải hoặc hạ thấp trong dạy học lịch

sử, không giúp học sinh đạt được trình độ chương trình

Tính vừa sức của những khó khăn đặt ra trước học sinh là cơ sở phát triển của những động cơ kích thích bên trong của hoạt động nhận thức, những động cơ này là động lực thúc đẩy việc học tập

Trong dạy học lịch sử, việc dạy học chủ đề tích hợp hợp sẽ cung cấp được nhiều kiến thức đa dạng và phong phú, nên yêu cầu đặt ra là giáo viên phải lựa chọn như thế nào để đảm bảo vừa sức đối với tất cả đối tượng học sinh trong cùng một lớp, giữa học sinh khá giỏi với học sinh yếu kém Chính vì vậy, việc nắm vững nguyên tắt về tính vừa sức để dạy học chủ đề tích hợp môn lịch sử theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, làm cho học sinh có hứng thú học tập, đạt kết quả cao, tạo điều kiện cho các em lĩnh hội kiến thức một cách nhanh nhất và vận dụng chính xác những kiến thức đã được học

2.3 Quy trình thiết kế chủ đề tích hợp lích sử Việt Nam (1945-1954) trong chương trình lớp 12

Mỗi chủ đề dạy học tích hợp phải giải quyết trọn vẹn một vấn đề học tập Vì vậy, việc xây dựng mỗi chủ đề dạy học tích hợp cần thực hiện theo quy trình như sau:

a) Xác định vấn đề cần giải quyết trong dạy học chủ đề tích hợp sẽ xây (xác định tên chuyên đề)

Vấn đề cần giải quyết có thể là một trong các loại sau:

- Vấn đề tìm kiếm, xây dựng kiến thức mới

- Vấn đề kiểm nghiệm, ứng dụng kiến thức

- Vấn đề tìm kiếm, xây dựng, kiểm nghiệm và ứng dụng kiến thức mới

Căn cứ vào nội dung chương trình và sách giáo khoa của môn học, tổ/nhóm chuyên môn có thể xác định các nội dung kiến thức liên quan với nhau được thể hiện

ở một số bài/tiết hiện hành, từ đó xây dựng thành một vấn đề chung để tạo thành một chuyên đề dạy học đơn môn Trường hợp có những nội dung kiến thức liên quan đến nhiều môn học, lãnh đạo nhà trường giao cho các tổ chuyên môn liên quan cùng nhau lựa chọn nội dung để thống nhất xây dựng các chủ đề tích hợp

Tùy nội dung kiến thức; điều kiện thực tế của địa phương, nhà trường, năng lực của giáo viên và học sinh, có thể xác định một trong các mức độ sau:

Mức 1: Giáo viên đặt vấn đề, nêu cách giải quyết vấn đề Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề theo hướng dẫn của giáo viên Giáo viên đánh giá kết quả làm việc của học sinh,

Mức 2: Giáo viên nêu vấn đề, gợi ý để học sinh tìm ra cách giải quyết vấn đề Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề với sự giúp đỡ của giáo viên khi cần Giáo viên và học sinh cùng đánh giá

Mức 3: Giáo viên cung cấp thông tin tạo tình huống có vấn đề Học sinh phát hiện và xác định vấn đề nảy sinh, tự đề xuất các giả thuyết, giải pháp và lựa chọn giải pháp Học sinh thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề Giáo viên và học sinh cùng đánh giá

Mức 4: Học sinh tự lực phát hiện vấn đề nảy sinh trong hoàn cảnh của mình hoặc cộng đồng, lựa chọn vấn đề cần giải quyết Học sinh giải quyết vấn đề, tự đánh giá chất lượng, hiệu quả, có ý kiến bổ sung của giáo viên khi kết thúc

Ví dụ: Một chủ đề Lịch sử được xây dựng theo tiến trình dạy học giải quyết vấn đề được xây dựng như sau:

Theo sách giáo khoa Lịch sử lớp 12 trung học phổ thông, cuộc đấu tranh trên mặt trận ngoại giao trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đó được trình bày trong ở hai bài khác nhau với những nội dung và tiết học riêng biệt khi học tập học

sinh không thấy được những vấn đề chung, mối quan hệ với nhau những điểm giống

và khác nhau về cuộc đấu trang ngoại giao trong hai cuộc kháng chiến dưới sự lãnh đạo của Đảng Vì vậy, cần phải xây dựng nội dung dạy học thành chuyên đề "Đấu tranh ngoại giao trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ” Các hoạt động học được thực hiện đảm bảo được những yêu cầu về chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ và định hướng phát triển năng lực của hương trình GDPT(giáo dục phổ thông) (theo thời lượng hiện hành), trong đó có hoạt động học trên lớp

b) Xây dựng nội dung chủ đề:

Căn cứ vào tiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tích cực được sử dụng

để tổ chức hoạt động học cho học sinh, từ tình huống xuất phát đã xây dựng, dự kiến các nhiệm vụ học tập cụ thể tiếp theo tương ứng với các hoạt động học của học sinh,

từ đó xác định các nội dung cần thiết để cấu thành chủ đề tích hợp Lựa chọn các nội dung của chuyên để từ các bài/tiết trong sách giáo khoa của một môn học hoặc/và các môn học có liên quan để xây dựng chủ đề dạy học tích hợp

c) Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho học sinh theo phương pháp dạy học tích cực, từ đó xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình thành cho học sinh trong chủ đề tích hợp sẽ xây dựng

d) Xác định và mô tả mức độ yêu cầu ( nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao ) mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm, đánh giá năng lực và phẩm chất cảu học sinh trong dạy học chủ đề tích hợp

e) Biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô tả để

sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra đánh giá, luyện tập theo chủ đề TH đã xây dựng

f) Thiết kế tiến trình dạy học chủ đề thành các hoạt động học được tổ chức cho học sinh có thể thực hiện trên lớp và ở nha, mỗi tiết học trên lớp có thể chỉ thực hiện một số hoạt động trong tiến trình sư phạm của phương pháp và kĩ thuật dạy học được

sử dụng Trong chuỗi hoạt động học, đặc biệt quan tố xây dựng tình huống xuất phát

Trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học chủ đêg tích hợp mỗi chủ đề theo phương pháp dạy học tích cực, học sinh cần phải được đặt vào các tình huống xuất phát gần gũi với đời sống, dễ cảm nhận và các em sẽ tham gia giải quyết các tình huống đó Trong quá trình tìm hiểu, học sinh phải lập luận, bảo vệ ý kiến của mình, đưa ra tập thể thảo luận những ý nghĩ và những kết luận cá nhân, từ đó có những hiểu

biết mà nếu chỉ có những hoạt động, thao tác riêng lẻ không đủ tạo lên Những hoạt động do giáo viên đề xuất cho học sinh được tổ chức theo tiến trình sư phạm nhằm nâng cao dần mức độ học tập Các hoạt động này làm cho các chương trình học tập được nâng cao lên và dành cho học sinh một phần tự chủ khá lớn Mục tiêu chính của quá trình dạy học là giúp học sinh chiếm lĩnh dần dần các khái niệm khoa học và kĩ thuật, học sinh được thực hành, kèm theo là sự củng cố ngôn ngữ viết và nói Những yêu cầu mang tính nguyên tắc nói trên của phương pháp dạy học CĐTH tích cực là

sự định hướng quan trọng cho việc lựa chọn các chủ đề dạy học Như vậy, việc xây dựng các tình huống xuất phát cần phải đảm bảo một số yêu cầu sau đây:

- Tình huống xuất phát phải gần gũi với đời sống mà học sinh dễ cảm nhận và

đã có ít nhiều những quan niệm ban đầu về chúng

- Việc xây dựng tình huống xuất phát cần phải chú ý tạo điều kiện cho học tinh

có thể huy động được kiến thức ban đầu để giải quyết, qua đó hình thành mâu thuẫn nhận thức, giúp học sinh phát hiện được vấn đề, đề xuất được các giải pháp nhằm giải quyết vấn đề

Tiếp theo tình huống xuất phát là các hoạt động học như: đề xuất giải pháp giải quyết vấn đề, thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề, báo cáo, thảo luận; kết luận, nhận định, hợp thức hóa kiến thức

Bảng dưới đây mô tả việc sử dụng các kĩ thuật dạy học tích cực trong tiến trình dạy học tích hợp giải quyết vấn đề:

PHÁT HIỆN VẤN ĐỀ

1 Chuyển giao nhiệm vụ Giáo viên tổ chức một tình huống có tiềm ẩn vấn đề, lựa

chọn một kĩ thuật dạy học chủ đề tích hợp tích cực phù hợp đề giao cho học sinh Học sinh sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ

2 Thực hiện nhiệm vụ Học sinh hoạt động tự lực giải quyết nhiệm vụ ( cá nhân,

cặp đôi hoặc nhóm nhỏ)

3 Báo cáo, thảo luận Sử dụng kĩ thuận được lựa chọn, giáo viên tổ chức cho

học sinh báo cáo và thảo luận

4 Phát biểu vấn đề Tư kết quả báo cáo, thảo luận phát hiện vấn đề cần giải

quyết Giáo viên hướng dẫn học sinh phát biểu vấn đề