Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử trên thế giới, Cách mạng công nghệ 4.0 bùng nổ đẩy mạnh việc phát triển kinh tế qua Internet, gắn liền mọi khoảng cách. Bài viết nghiên cứu các mô hình thương mại điện tử và đưa ra bài học cho nền kinh tế Việt Nam vững bước phát triển.
Trang 1CÁC MÔ HÌNH THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ
VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM
TRONG THỜI ĐẠI CÔNG NGHỆ 4.0
International trade models and lessons for Vietnam
in the technology revolution 4.0
ThS Vũ Thúy An
Khoa kinh tế & QTKD, Trường Đại học Hải Phòng
TÓM TẮT
Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử trên thế giới,
―Cách mạng công nghệ 4.0‖ bùng nổ đẩy mạnh việc phát triển kinh tế qua Internet, gắn liền mọi khoảng cách Tại Việt Nam, thương mại điện
tử cũng đang phát triển nhanh chóng cùng với nhiều mô hình Vì lẽ đó, việc phát triển các mô hình thương mại điện tử hiện nay đã trở thành chìa khóa để ngành kinh tế Việt Nam đứng vững trên và vươn ra tầm thế giới Bài viết nghiên cứu các mô hình thương mại điện tử và đưa ra bài học cho nền kinh tế Việt Nam vững bước phát triển
Từ khóa: Thương mại điện tử, các mô hình, kinh tế, điện tử, Việt Nam
SUMMARY
Along with the strong development of e-commerce in the world, the
"Technology Revolution 4.0" boomed to promote economic development through the Internet, connecting all distances In Vietnam,
Trang 2e-commerce is also developing rapidly along with many models Therefore, the development of current e-commerce models has become the key for Vietnam's economic industry to stand on the world stage The paper studies e-commerce models and provides lessons for Vietnam's economy to develop steadily
Keywords: E-commerce, models, economics, electronics, Vietnam
1 MỞ ĐẦU
Thời đại “Cách mạng công nghiệp 4.0” - "Industrie 4.0" kết hợp
các công nghệ lại với nhau, làm mờ ranh giới giữa vật lý, kỹ thuật số và sinh học, hứa hẹn cơ hội thay đổi bộ mặt cho các ngành kinh tế Trong thế kỷ 20, việc ứng dụng công nghê thông tin vào trong các hoạt động trong đời sống đặc biệt là ứng dụng trong phát triển kinh tế
Internet giúp biên giới địa lý giữa các quốc gia được xóa bỏ, gắn kết các thị trường của các quốc gia trên thế giới lại với nhau thành một thị trường chung
Thương mại điện tử (TMĐT) là giao dịch mua bán dựa trên nền tảng www (world wide web) thông qua các thiết bị điện tử có kết nối inter-net
Thương mại điện tử giúp các doanh nghiệp : tăng hiệu suất, nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm chi phí và tăng lợi nhuận Hơn thế nữa, thương mại điện tử còn đem lại cho người tiêu dùng nhiều sự chọn lựa, tiết kiệm được thời gian, chi phí mua hàng Tính tới năm 2019, thương mại điện tử đã có gần 25 năm hình thành và phát triển Thương mại điện tử khởi đầu từ nước Mỹ nhưng đến nay đã lan rộng ra toàn cầu Thương mại điện tử ra đời đã làm thay đổi rất nhiều các mô hình thương mại Theo Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), ―TMĐT bao gồm việc sản xuất, quảng cáo, bán hàng và phân phối sản phẩm được mua bán và thanh toán trên mạng Internet, nhưng được giao nhận một cách hữu hình, cả các sản phẩm giao nhận cũng như những thông tin số
Trang 3hoá thông qua mạng Internet‖ Chính vì vậy việc nghiên cứu về các mô hình thương mại điện tử là cần thiết để đúc kết cho nền kinh tế Việt Nam những bài học sâu sắc, từ đó ứng dụng vào thực tiễn giúp phát huy tối đa khả năng và đẩy mạnh kinh tế vững vàng
2 NỘI DUNG
2.1 Các hình thức thương mại điện tử
Cùng với sự phát triển không ngừng của Internet các thiết bị số như máy tính xách tay, máy tính bảng, điện thoại di động thông minh, ngày càng nhiều sự thay đổi cũng đồng thời xảy ra với hoạt động thương mại qua các phương tiện điện tử, kết nối với nhau trong mạng toàn cầu In-ternet, Ví dụ như việc xuất hiện doanh nghiệp ―số‖ , chữ ký số, tiền số
… , thực hiện và tạo điều kiện để người tiêu dùng, các doanh nghiệp và người tiêu dùng cùng thực hiện tìm hiểu thông tin, các giao dịch trao đổi, mua, bán các sản phẩm ―số‖ và các hình thức kinh doanh trực tuyến mới, chưa có trong các văn bản quy phạm pháp luật, v.v…
Tình trạng TMĐT ở Việt Nam,giới trẻ dễ thích nghi với ứng dụng công nghệ thông tin, lượng người dùng các thiết bị thông minh ngày càng nhiều
Các sàn TMĐT tên tuổi như Lotte, Yes24…hình thành và phát triển song hành với các website TMĐT
Hình thức kinh doanh qua mạng xã hội tăng nhanh, các dịch vụ phụ trợ như giao hàng, ship cod…
Tuy nhiên vẫn tồn tại những hạn chế rất lớn như chất lượng sản phẩm, dịch vụ còn thấp; thanh toán trực tuyến chưa đủ tiện ích ; đặc biêt bảo mật chưa cao
2.1.1 Mô hình B2B
B2B (Business to Business): được hiểu là mối quan hệ mua bán giữa các doanh nghiệp với nhau Mô hình này chiếm tới trên 80% doanh số TMĐT trên toàn cầu Bởi những lợi ích của nó như giảm chi phí về việc
Trang 4nghiên cứu thị trường, marketing hiệu quả, độ nhận diện cao, tăng cơ hội hợp tác giữa nhiều doanh nghiệp với nhau, tạo ra một thị trường đa dạng mặt hàng Tất cả các hoạt động chào hàng, tìm kiếm bạn hàng, đặt hàng, ký kết hợp đồng, thanh toán qua hệ thống mà không cần phải gặp gỡ trực tiếp, không cần quan tâm đến khoảng cách địa lý, hay vùng miền
Trong kinh doanh quốc tế mô hình này là giải pháp tối ưu cho các hoạt động kinh doanh
Có 4 mô hình B2B thường gặp là:
Mô hình B2B cho trung gian
Loại hình thương mại tổng hợp hợp tác
Một trong những mô hình B2B điển hình trên thế giới đã thành công
là Alibaba.com của Trung Quốc Còn ở Việt nam có Vietgo.vn;
Bizviet.net…
Hình 1: Sơ đồ Mô hình B2B
( Nguồn: Internet)
2.1.2 Mô hình B2C
Trang 5B2C (Business to Consumer): là việc mua bán hàng hóa giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng thông qua mạng internet
Hình 2: Sơ đồ mô hình B2C
(Nguồn : Internet)
Các dạng B2C chính ở Việt nam:
Website TMĐT: là trang thông tin điện tử được thiết lập để phục
vụ một phần hoặc toàn bộ quy trình của hoạt động mua bán hàng
Sàn giao dịch TMĐT: là website TMĐT cho phép các thương nhân, tổ chức, cá nhân (không phải chủ sở hữu website) tiến hành một phần hoặc toàn bộ quy trình mua bán hàng hóa, dịch vụ trên đó
Website khuyến mại trực tuyến: là website TMĐT do thương nhân, tổ chức thiết lập để thực hiện khuyến mại cho hàng hóa, dịch vụ của thương nhân, tổ chức, cá nhân khác (ví dụ như website chia sẻ mã giảm giá, voucher…)
Website đấu giá trực tuyến: là website TMĐT cung cấp giải pháp cho phép thương nhân, tổ chức, cá nhân (không phải chủ sở hữu website) tổ chức đấu giá cho hàng hóa của mình trên đó
Trang 6Ở nước ta, số lượng website TMĐT chiếm hơn 94% được xem là đại diện cho phần lớn các hoạt động thương mại trực tuyến Các loại hình website còn lại chiếm tỉ trọng rất nhỏ, không đáng kể
Một trong những công ty kinh doanh thành công trên thế giới theo
mô hình này là Amazon.com, Best Buy, … Ở Việt nam
có Tiki, Shopee, Sendo…
2.1.3 Mô hình C2C
C2C (Consumer to Consumer): được hiểu là TMĐT giữa các cá nhân và người tiêu dùng với nhau, không phải là doanh nghiệp Đây là
mô hình kinh doanh có tốc độ tăng trưởng nhanh chóng và ngày càng phổ biến Cụ thể, đây là các Website bán đấu giá trực tuyến, rao vặt trên mạng
Hình 3: Sơ đồ Mô hình C2C
(Nguồn : Internet)
Một số hoạt động của mô hình C2C:
Nổi tiếng nhất trong mô hình này là hoạt động đấu giá (mua hàng)
Giao dịch trao đổi (không sử dụng tiền tệ)
Giao dịch hỗ trợ (bảo trì, thanh toán trung gian…)
Bán tài sản ảo (điển hình nhất là game online)
Trang 7Một trong những thương hiệu thành công nhất theo mô hình này là website đấu giá eBay
Việt nam có các website hoạt động theo mô hình C2C
như chodientu.com; heya.com.vn; 1001shoppings.com…
Bên cạnh đó, loại hình TMĐT M-eCommerce (Mua bán qua các thiết bị di động) hay TMĐT sử dụng tiền ảo cũng đã xuất hiện ở Việt nam
Trong đó M-Commerce được ứng dụng đa dạng trong nhiều loại hình TMĐT và ngày càng phát triển mạnh mẽ
Ngoài ra còn một số mô hình TMĐT khác nữa nhưng không phổ biến ở nước ta như mô hình B2G (Business to Government): TMĐT giữa doanh nghiệp và chính phủ (khối hành chính công) Loại hình này bao gồm việc sử dụng Internet cho mua bán công, thủ tục cấp phép và các hoạt động có liên quan tới chính phủ
Việc phân chia các mô hình thương mại điện tử mang nặng tính giáo trình Các mô hình thương mại điện tử có thể đan xen, hòa quyện với nhau trong hoạt động của cá nhân, doanh nghiệp Không nhất thiết phải phân biệt một cách cứng nhắc Trên thực tế, một doanh nghiệp hay cá đồng thời có thể áp dụng linh hoạt các mô hình nói trên vào hoạt động kinh doanh theo cách thức phù hợp nhất Vì một doanh nghiệp hay cá nhân có thể vừa tiến hành bán sỉ và bán lẻ Hoặc có thể sử dụng mô hình B2B làm đầu vào và mô hình B2C, C2C làm đầu ra…
Theo số liệu của Euromonitor, giá trị thương mại điện tử tại Việt Nam trong năm 2012 mới chỉ đạt gần năm nghìn tỉ đồng thì đến năm 2017 đã tăng lên gấp năm lần và đạt mức 25,7 nghìn tỉ đồng Với tốc độ tăng trưởng trung bình vào khoảng 33%/năm, dự kiến giá trị thương mại điện tử Việt Nam sẽ đạt mốc 106 nghìn tỉ đồng trong năm
2022, tương ứng với khoảng 4,6 tỉ đô la Mỹ Hơn nữa dự báo của dan-so.org, đến năm 2020, dân số thành thị của Việt Nam sẽ ở mức 36,4%
và tăng lên thành 41,6% vào năm 2030 Tăng trưởng kinh tế cũng là
Trang 8động lực của thương mại điện tử Tính riêng sáu tháng đầu năm 2018, tăng trưởng kinh tế Việt Nam đã trên 7% Bên cạnh đó, PwC Việt Nam cũng dự báo về sự tăng lên của số lượng người sử dụng Internet ở Việt Nam, đặc biệt là sử dụng thiết bị di động để truy cập internet Thế hệ mua sắm chủ lực cũng đang dịch chuyển dần sang Millenials và trong tương lai không xa sẽ là Thế hệ Z (Gen Z) Hai thế hệ này có điểm chung là dành rất nhiều thời gian trên mạng và sử dụng các thiết bị di động Vì lý do này, những ứng dụng mua sắm trên di động đang ra đời ngày càng nhiều nhằm nắm bắt và chuyển đổi ―người dùng điện thoại di động‖ thành ―người mua sắm‖
Tỷ lệ sử dụng ứng dụng điện thoại để mua sắm đã tăng từ 40% trong năm 2016 lên tới 72% trong năm 2018 và sẽ tiếp tục tăng nhanh trong
2019 và các năm 2020- 2025 Những ứng dụng mua sắm trên điện thoại này mang lại cho người dùng trải nghiệm mua sắm đơn giản, thuận tiện
và mượt mà giúp người tiêu dùng dễ dàng tiếp cận sản phẩm
2.2 Bài học cho Việt Nam
Hiện nay, Các vấn đề pháp lý và cơ sở pháp lý để hoạt động TMĐT đang gặp rất nhiều khó khăn
Lừa đảo trong TMĐT nhất là trong bối cảnh thương mại quốc tế, khi người mua và người bán ở hai nước khác nhau là điều hoàn toàn có thể xảy ra Các tổ chức WTO và EU đã sớm tiên đoán về sự phát triển của TMĐT và đã bắt đầu nghiên cứu tiềm năng cũng như các vấn đề TMĐT có thể gặp phải
ví dụ: - Tính bảo mật của dữ liệu, tính bảo mật của giao dịch - Sự riêng tư của khách hàng - Quyền sở hữu trí tuệ - Luật và hệ thống luật điều chỉnh - Quy định về chuẩn mực; v.v…
TMĐT và thương mại quốc tế cũng cần có khung pháp lý để điều chỉnh vì bản thân mỗi hoạt động này luôn tiềm ẩn các vấn đề pháp lý cần được chuẩn bị để giải quyết
Khác biệt về hệ thống pháp luật điều chỉnh do khác biệt vị trí địa lý còn có thể dẫn đến việc khi một tranh chấp xảy ra thì pháp luật của một
Trang 9bên không thể điều chỉnh được vì thiếu quy định điều chỉnh hoặc không thể bắt buộc chủ thể của nước khác thực hiện vì không đủ thẩm quyền
Sự khác biệt ở các quy định liên quan đến TMĐT và thương mại quốc
tế và một số quy định mang tính chất gây khó khăn cho các giao dịch dẫn đến tình trạng pháp luật quốc gia sẽ làm ảnh hưởng đến chất lượng
và cả số lượng của các giao dịch
Đây là một vấn đề cần được các quản lý của Việt Nam Cần bàn bạc
và đưa ra giải pháp, tránh làm ảnh hưởng đến lợi ích kinh tế lâu dài của thế giới Ở Việt Nam, Luật Giao dịch điện tử 2005 ra đời, dựa trên Luật mẫu về Thương mại điện tử 1996 của UNCITRAL 22, trở thành cơ sở pháp lý cho hoạt động thương mại điện tử ở Việt Nam Văn bản áp dụng cho các cá nhân, tổ chức, cơ quan lựa chọn giao dịch bằng phương tiện điện tử 23 trong các lĩnh vực thương mại Luật quy định cụ thể và chi tiết về nguyên tắc thực hiện giao dịch, giao kết và thực hiện hợp đồng điện tử, chữ ký điện tử và chứng thực chữ ký điện tử, hướng giải quyết khi có tranh chấp xảy ra, v.v… Bên cạnh đó còn có nhiều văn bản dưới luật khác cũng là cơ sở pháp lý cho hoạt động thương mại điện tử ở Việt Nam
Tuy nhiên có một thực tế là vẫn có nhiều kẽ hở và thiếu trong hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động thương mại điện tử ở Việt Nam
Nguyên nhân có thể là do sự thay đổi và xuất hiện liên tục của các hình thức giao dịch, thương mại điện tử, giống như việc kinh doanh qua các trang mạng xã hội như Facebook, Zalo… hiện nay đang rất khó để quản lý hết hay xử lí các vụ lừa đảo, mà cũng không thể bắt buộc những đối tượng này tuân thủ vì chưa có một văn bản luật quy định cụ thể về vấn đề này Bên cạnh đó, các văn bản quy phạm kể trên cũng chưa đưa
ra những quy định định hướng cho hoạt động thương mại điện tử trong môi trường thương mại quốc tế, mà chỉ nêu chung chung về việc hợp tác quốc tế về thương mại điện tử trong chương trình phát triển thương
Trang 10mại điện tử quốc gia 24, điều này sẽ gây lúng túng và mất thời gian tìm hiểu hay e dè khi các cá nhân tổ chức ở Việt Nam muốn thực hiện các hoạt động thương mại điện tử, giao dịch điện tử với các cá nhân, công
ty ở nước ngoài
3 KẾT LUẬN
Bước vào ― Cách mạng công nghệ 4.0‖ nền kinh tế Việt Nam đứng trước rất nhiều cơ và thách thức, đặc biệt ngành thương mại điện tử đi cùng với sự phát triển của công nghệ kĩ thuật cao Qua phân tích các mô hình thương mại điện tử phổ biến và đúc kết bài học kinh nghiệm cho Việt Nam, mong rằng nền kinh tế Việt Nam sẽ ngày một phát triển, tận dụng tối đa cơ hội và hạn chế những tổn thất không đáng có để vững bước phát triển, ngày một vững mạnh, xây dựng một đất nước ấm no giàu mạnh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Ts Nguyễn Văn Hùng (2014), Thương mại điện tử , Nhà sách kinh
tế, Tp.HCM
2 GS.TS Thái Thanh Sơn, Ts Thái Thanh Tùng (2017), Thương mại
điện tử trong thời đại số, NXB Thông tin và truyền thống, HN
3 https://vi.wikipedia.org/wiki/Thương_mại_điện_tử
4 https://web4s.vn/ban-biet-gi-ve-cac-mo-hinh-thuong-mai-dien-tu.html