Việc nghiên cứu về quản lý làng xã qua hương ước cải lương ở Thái Bính không chỉ giúp hiểu rõ hơn về làng xã ở Thái Bình mà còn qua đó hiểu rõ hơn về chính sách cai trị của Pháp đối với
Trang 2CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI:
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Nguyễn Duy Bính
2 TS Nguyễn Thị Thu Thủy
Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Đình Lê
Trường Đại học KHXH & NV – ĐHQG Hà Nội Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Đức Nhuệ
Viện Sử học Phản biện 3: PGS.TS Phạm Văn Lực
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp: Trường họp tại: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Vào hồi giờ phút, ngày tháng năm 2021
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Trang 3LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
1 Trịnh Thị Hường (viết chung với PGS, TS Nguyễn Duy Bính, Nguyễn Thị Huệ) (2014), “Tính bảo thủ của hương ước cải lương làng Đồng Kỵ và Vĩnh Kiều, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (1921-
1945)”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 7(172) 2014, tr.65-70
2 Trịnh Thị Hường (2017), “Giáo dục truyền thống ở làng xã cổ
truyền vùng Bắc Kì qua một số hương ước thời cận đại”, Tạp chí
Giáo dục, số đặc biệt, kỳ 3 tháng 8 năm 2017, tr.256-259
3 Trịnh Thị Hường (viết chung với PGS, TS Nguyễn Duy Bính, Ths Nguyễn Văn Biểu) (2014), “Làng xã ở Nam Kỳ qua nghiên cứu của
người nước ngoài”//Kỷ yếu Hội thảo khoa học: Nam Bộ từ 1698 đến
nay qua nghiên cứu của người nước ngoài, Trường Đại học Thủ Dầu
Hà Nội, tháng 12 năm 2017, tr.319-328
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trong tiến trình phát triển của lịch sử Việt Nam, làng xã luôn đóng vai trò quan trọng Vấn đề quản lý làng xã luôn là vấn đề quan trọng hàng đầu của các nhà nước Hiện nay, trong bối cảnh cả nước đẩy mạnh xây dựng nông thôn mới thì vấn đề quản lý làng xã càng có ý nghĩa quan trọng
Hương ước có vai trò quan trọng trong đời sống làng Việt cổ truyền, trong đó đáng chú ý hơn là là với tư cách của một công cụ quản lý làng
xã
Nhìn từ góc độ pháp luật, hương ước có giá trị như “bộ luật” của làng, biểu hiện tính “tự trị” làng xã và là sự dung hoà quyền lợi giữa nhà nước phong kiến và làng xã,… Các nhà nước phong kiến và cả thực dân đều nhận thấy vai trò của Hương ước, sử dụng hương ước như một công cụ hữu hiệu trong quản lý làng xã
Nghiên cứu vấn đề quản lý làng xã qua hương ước sẽ cung cấp những bài học kinh nghiệm cho việc tổ chức bộ máy quản lý và cách thức quản lý nông thôn mới hiện nay
Việc nghiên cứu về quản lý làng xã qua hương ước cải lương ở Thái Bính không chỉ giúp hiểu rõ hơn về làng xã ở Thái Bình mà còn qua đó hiểu rõ hơn về chính sách cai trị của Pháp đối với nước ta
Vì vậy, việc nghiên cứu về vấn đề quản lý làng xã qua hương ước cải lương ở Thái Bình là việc làm có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc
Với những lí do trên đây, tác giả chọn đề tài Quản lý làng xã ở tỉnh Thái
Bình qua Hương ước cải lương từ năm 1921 đến năm 1945 để làm đề tài
Trang 6- Làm rõ việc quản lý kinh tế, hành chính, văn hóa ở làng xã Thái
Bình qua hương ước cải lương từ năm 1921 đến năm 1945
- Rút ra một số nhận xét về việc quản lý làng xã qua hương ước cải
lương ở tỉnh Thái Bình từ năm 1921 đến năm 1945 làm bài học cho công tác quản lý làng xã người Việt hiện nay
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Nghiên cứu làm rõ những nét cơ bản về cơ sở xuất hiện của hương ước cải lương (1921-1945) ở Thái Bình, như về làng xã người Việt ở Thái Bình, công cuộc cải lương hương chính của Pháp ở Thái Bình
- Phân tích được thực trạng hương ước, đặc điểm về hình thức, nội
dung của hương ước cải lương (1921-1945) ở Thái Bình
- Phân tích, làm rõ nội dung quản lý hành chính, kinh tế, văn hóa, xã hội đối với làng xã thông qua các bản hương ước cải lương (1921-1945) ở Thái Bình
- Đánh giá, rút ra bài học từ thực tế quản lý làng xã ở Thái Bình thông qua hương ước cải lương (1921-1945) nhằm phục vụ cho công tác quản lý làng xã, nông dân, nông thôn nói riêng, quản lý nhà nước nói chung hiện nay
3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là việc quản lý làng xã ở Thái Bình qua các bản hương ước cải lương của tỉnh Thái Bình hiện còn lưu trữ giữ ở Viện Thông tin Khoa học xã hội Việt Nam và Thư viện tỉnh Thái Bình
3.2 Phạm vi nghiên cứu:
Phạm vi thời gian: Đề tài tập trung nghiên cứu các văn bản hương ước cải lương tỉnh Thái Bình được lập trong khoảng thời gian từ năm 1922 đến năm 1944, được lưu trữ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội Việt Nam Phạm vi không gian: Địa giới của tỉnh Thái Bình thời kỳ 1921-1945
so với hiện nay có thay đổi, điều chỉnh Tuy nhiên đề tài chỉ nghiên cứu trong không gian những làng xã của Thái Bình hiện nay
Trang 7Phạm vi nội dung: Với 452 bản hương ước cải lương (1921-1945) của Thái Bình, luận án tập trung tìm hiểu công tác quản lý về hành chính, kinh
tế, văn hóa, xã hội đối với các làng xã người Việt ở Thái Bình giai đoạn 1921-1945
Ở nội dung về quản lý hành chính, luận án sẽ tập trung tìm hiểu về tổ chức hành chính, chức năng, nhiệm vụ, tiêu chuẩn của bộ máy quản lý làng xã, về lương, phụ cấp, thưởng phạt cho bộ máy quản lý làng xã, việc mua, bán các chức trong bộ máy quản lý làng xã
Ở nội dung quản lý kinh tế, luận án tập trung tìm hiểu về quản lý ruộng đất, quản lý chi thu, sưu thuế; quản lý tài sản chung; quản lý, bảo vệ sản xuất nông nghiệp
Ở nội dung quản lý văn hóa, kinh tế, luận án tập trung tìm hiểu về quản lý giáo dục, quản lý phong tục (hôn nhân, tang ma)
4 Nguồn tài liệu
- Các bộ sử, sách, văn bản; - Các bản hương ước cải lương của Thái Bình giai đoạn 1921-1945; - Tài liệu thực địa
5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1 Phương pháp luận:
Phép biện chứng của chủ nghĩa duy vật lịch sử
5.2 Phương pháp nghiên cứu:
Hai phương pháp chuyên ngành là phương pháp lịch sử và phương pháp logic Ngoài ra, người viết còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu
bổ trợ khác như: phân tích, thống kê, điền dã,…
6 Đóng góp mới về khoa học của luận án
Thứ nhất, luận án trình bày khá toàn diện về hương ước cải lương (1921-1945) cùng với việc dựng lại diện mạo làng xã tỉnh Thái Bình đương thời
Thứ hai, qua việc khai thác nguồn tư liệu gốc và tư liệu tham khảo luận án dựng lại một cách cụ thể, đầy đủ và toàn diện các nội dung quản lý
Trang 8làng xã ở tỉnh Thái Bình về hành chính, kinh tế, xã hội, văn hóa qua hương ước cải lương (1921-1945) Từ hiệu quả thực tế mà công tác quản lý làng
xã đạt được, rút ra những bài học trong việc giải quyết bài toán về mối quan hệ giữa trung ương và làng xã
Thứ ba, luận án nêu lên được những mặt thành công và thất bại trong công tác quản lý làng xã qua hương ước cải lương thời kỳ 1921-1945, đặt trong sự so sánh với chính sách quản lý làng xã của các thời kỳ trước Từ
đó liên hệ với thực tại, rút ra một số bài học kinh nghiệm cho công cuộc cải cách hành chính ở địa phương hiện nay
Thứ tư, luận án tập hợp và hệ thống hóa những tư liệu liên quan đến làng xã Thái Bình, hương ước cải lương ở Thái Bình, công tác quản lý làng xã ở Thái Bình giai đoạn 1921-1945 Những tư liệu này sẽ góp thêm một công trình nghiên cứu về làng xã Thái Bình, về chính quyền thực dân Pháp, về chính sách cai trị của thực dân Pháp tại Việt Nam,
7 Cấu trúc của luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội
dung luận án gồm 5 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề
Chương 2: Khái quát về quản lý làng xã trước năm 1921 và hương
ước cải lương ở Thái Bình
Chương 3: Quản lý kinh tế ở làng xã Thái Bình qua hương ước cải
lương từ năm 1921 đến năm 1945
Chương 4: Quản lý hành chính, văn hóa ở làng xã Thái Bình qua
hương ước cải lương từ năm 1921 đến năm 1945
Chương 5: Một số nhận xét về việc quản lý làng xã qua hương ước cải
lương ở tỉnh Thái Bình từ năm 1921 đến năm 1945
Trang 9Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
1.1 Các công trình nghiên cứu về Hương ước, quản lý làng xã qua hương ước cổ truyền (trước năm 1921)
1.1.1.Các công trình của học giả nước ngoài
Trước cách mạng tháng Tám: La Commune Annamite au Tonkin
(Làng xã An Nam ở Bắc kỳ), Les paysans du Delta Tonkinois (Người nông dân châu thổ Bắc kỳ)
Từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945: Village in Vietnam (Làng
ở Việt Nam), Luật và xã hội Việt Nam thế kỉ XVII, XVIII của Insun Yu, Facing the Future, Reviving the Past: A Study of Social Change in a Northern Vietnamese Village (Làng Việt đối diện tương lai hồi sinh quá khứ: Một nghiên cứu về thay đổi xã hội ở một làng miền Bắc Việt Nam)
của John Kleinen,
Các chương trình, đề tài nghiên cứu: Chương trình hợp tác Việt
Nam và Pháp: Nghiên cứu về làng xã Việt Nam vùng đồng bằng sông
Hồng (1996 - 1999)
1.1.2.Các công trình của học giả trong nước
1.2.1.2 Nghiên cứu của các tác giả trong nước
Trước Cách mạng tháng Tám: Propriété communale au Tonkin (Sở hữu làng xã ở Bắc kỳ), Recherche sur la Commune Annamite, La
Civilisation annamite (Văn minh An Nam), Vấn đề dân cày,
Từ sau Cách mạng tháng Tám 1945: Xã thôn Việt Nam của Nguyễn
Hồng Phong, Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ của Trần
Từ, Làng Việt Nam một số vấn đề kinh tế - xã hội của Phan Đại Doãn, Chế
độ ruộng đất ở Việt Nam từ thế kỉ XI - XVIII (2 tập) của Trương Hữu
Quýnh,
Trên các tạp chí cũng đăng tải nhiều bài viết về làng xã
Trang 101.2 Các công trình nghiên cứu về Hương ước cải lương, quản lý làng
xã qua hương ước cải lương
1.2.1.Các công trình của học giả nước ngoài: L’Indochine française
(souvernirs) của Paul Doumer
1.2.2.Các công trình của học giả trong nước
Các bài viết: Hương chính cải lương, Bàn góp về vấn đề cải lương
hương chính, Bàn về hương chính xứ Bắc Kỳ, …
Đào Duy Anh với Việt Nam văn hóa sử cương, Nguyễn Hồng Phong với Xã thôn Việt Nam, Bùi Xuân Đính với Lệ làng phép nước và Hương
ước và quản lý làng xã, …
1.3 Các công trình nghiên cứu về làng xã Thái Bình, quản lý làng xã
qua hương ước của Thái Bình
1.3.1.Các công trình của học giả nước ngoài
Histoire du royaume de Tunquin (1651, Histoire naturelle, civile et politique du Tonquin, Notice sur la province de Thai Binh,…
1.3.2.Các công trình của học giả trong nước
* Các công trình nghiên cứu viết về Thái Bình mà ít nhiều có liên quan tới làng xã, hương ước: Thái Bình phong vật chí, Địa chí Thái Bình, Văn hóa
Trang 11Đối với vấn đề quản lý làng xã ở Thái Bình qua hương ước cải
lương, qua tiếp xúc tài liệu, chúng tôi nhận thấy: Thứ nhất, làng xã, hương
ước cải lương, quản lý làng xã ở Thái Bình đã được nghiên cứu Tuy nhiên chưa có một công trình nào trình bày có hệ thống, đầy đủ, sâu sắc về vấn
đề này; Thứ hai, Hương ước Thái Bình của Nguyễn Thanh chỉ là công trình
mang tính tổng hợp tư liệu
1.4.2 Những vấn đề cần tiếp tục làm rõ:
Luận án sẽ tập trung giải quyết những vấn đề sau:
Hệ thống hóa các nguồn tư liệu, trình bày rõ về hình thức, nội dung của hương ước cải lương ở Thái Bình
Trình bày, phân tích rõ về quản lý làng xã ở Thái Bình qua hương ước cải lương (1921-1945) trên các mặt: quản lý hành chính, quản lý kinh tế, quản lý xã hội, quản lý văn hóa
Từ việc nghiên cứu về quản lý làng xã ở Thái Bình qua hương ước cải lương (1921-1945) sẽ đúc rút ra những bài học kinh nghiệm, góp phần phục
vụ cho công cuộc cải cách hành chính, xây dựng nông thôn mới hiện nay
Trang 12Chương 2: KHÁI QUÁT VỀ QUẢN LÝ LÀNG XÃ
TRƯỚC NĂM 1921 VÀ HƯƠNG ƯỚC CẢI LƯƠNG Ở THÁI BÌNH
2.1 Khái quát về quản lý làng xã Thái Bình
2.1.1 Khái quát về tỉnh Thái Bình
Phần này trình bày những vấn đề về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, khái quát lịch sử, dân cư, truyền thống văn hóa của tỉnh Thái Bình
2.1.2 Làng xã Thái Bình
Về số lượng: Luận án lấy số 819 làng xã theo quyển Tên làng xã và địa dư các tỉnh Bắc kỳ và Địa chí Thái Bình để làm số liệu chính
Quy mô: Làng xã ở Thái Bình khác nhau về quy mô, diện tích, dân
số Nhìn chung các làng ở Thái Bình có diện tích từ 1 đến 2 km2
Về phân loại làng xã: Căn cứ theo địa bàn, điều kiện tự nhiên có thể
phân làng xã ở Thái Bình thời kỳ trước năm 1945 thành 03 loại hình sau: làng nội đồng, làng ven sông, làng ven biển
Về cấu trúc làng xã: Làng xã ở Thái Bình là một đơn vị cư trú và
chia làm hai khu rõ rệt: làng mạc và đồng ruộng Mỗi làng hay thôn lại được chia thành những cộng đồng dân cư nhỏ hơn
Về tổ chức làng xã: Sự phân chia các hạng người khác nhau trong xã
hội cổ truyền có hai cách: phân chia theo thiên tước (dựa theo tuổi tác) và phân chia theo vương tước (dựa theo chức tước, bằng cấp, địa vị xã hội)
Trong cấu trúc của làng còn bao gồm các tổ chức xã hội khác nhau như: xóm, ngõ, gia đình, dòng họ, thôn – làng, giáp, phường, hội
2.1.3 Quản lý làng xã ở Thái Bình trước năm 1921
2.1.3.1 Quản lý làng xã
Trong phạm vi đề tài này, người viết quan niệm quản lý làng xã là quản lý tổng thể các mặt từ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội ở làng xã, nhằm làm sáng rõ vấn đề quản lý làng xã (người Việt) ở Thái Bình qua hương ước cải lương (1921-1945)
Trang 132.1.3.2 Quản lý làng xã ở Thái Bình trước năm 1921
Để quản lý xã hội nói riêng, quản lý làng xã nói riêng các chính quyền phong kiến đã sử dụng nhiều biện pháp, hình thức khác nhau, trong đó hương ước Việc kết hợp giữa pháp luật (luật nước) với hương ước, tục lệ (luật làng) để quản lý làng xã đã được các chính quyền phong kiến ở nước ta, nhất là từ thời Lê
sơ thực hiện Tuy nhiên, cho đến tận cuối thế kỷ XIX, thì việc quản lý làng xã cũng như sự kết hợp giữa luật nước với luật làng để quản lý làng xã chưa đem lại hiệu quả cao Chính quyền phong kiến Việt Nam mới chỉ chú trọng đến quản lý đời sống văn hóa, phong tục tín ngưỡng
2.2 Hương ước cải lương của Thái Bình
2.2.1 Khái quát về hương ước
2.2.1.1 Khái niệm:Hương ước là bản quy ước riêng của mỗi làng xã đã
được văn bản hóa hay nói cách khác đó chính là lệ làng thành văn
2.2.1.2 Các loại hương ước: Có ba loại hương ước: Hương ước cổ; Hương ước cải lương; Hương ước mới
2.2.2 Hương ước cải lương ở Thái Bình
2.2.2.1 Số lượng, phân bố: Tổng số hương ước cải lương của Thái Bình là
452 bản với 6538 trang, của 443 làng Sự phân bố của làng xã có Hương ước cải lương ở Thái Bình rất không đều nhau
2.2.2.2 Niên đại
Tác giả luận án này xin đưa ra bản thống kê sau:
Niên đại
Đợt 1 (1921-trước 1927)
Đợt 2 (1927-trước 1941)
Đợt 3 (1941 về sau)
Không ghi năm
Tổng
Số hương
Trang 142.2.2.3 Hình thức
Nguyên liệu tạo văn bản: Tất cả các bản HƯCL của tỉnh Thái Bình
đều được thể hiện trên giấy học sinh, màu nâu, có dòng kẻ
Chữ viết: Về thể hiện chữ: có ba bản hương ước được in ty pô (đánh
máy) còn lại 449 bản hương ước còn lại đều được chép tay.Về loại chữ: bằng chữ Quốc ngữ, chữ Pháp và chữ Hán Nôm
Con dấu, chữ ký và một số nội dung khác: Phần lớn HƯCL của tỉnh
Thái Bình đều ghi đầy đủ tên của những người có trách nhiệm soạn thảo hương ước, tên và chữ ký của các quan chức các cấp từ làng xã lên đến phủ huyện và tỉnh với đầy đủ con dấu
2.2.2.4 Cấu trúc nội dung văn bản:
Các bản hương ước gồm 2 phần chính là Chính trị và Tục lệ, ngoài ra một số hương ước có thêm phần: Mục đích lập sổ hương ước và phần mục lục, thuận tiện cho người xem Bên cạnh đó cũng có một số bản được trình bày không theo mẫu chung nhưng nội dung chủ yếu vẫn là việc Chính trị và Tục lệ của làng
2.2.2.5 Đặc điểm ngôn ngữ
Hương ước, quy ước cải lương một loại văn bản quy phạm, chứa đựng những nguyên tắc bắt buộc cho phép hoặc không cho phép hoặc khuyến khích cá nhân, tổ chức làm một việc gì đó Ngôn ngữ trong hương ước có tính khách quan, tính nghiêm túc
Tiểu kết chương 2
Thái Bình mang đặc điểm của vùng châu thổ Bắc Bộ nhưng lại là vùng đất mở, có tốc độ bồi tụ nhanh Làng xã ở Thái Bình được hình thành sớm và không ngừng phát triển về số lượng Công tác quản lý làng xã ở Thái Bình cũng như ở các địa phương khác trên cả nước rất được các triều đình phong kiến Việt Nam coi trọng
HƯCL của tỉnh Thái Bình được lập chủ yếu vào đợt 2 và đợt 3, về cơ bản giống với cấu trúc của HUCL ở các tỉnh khác