NGÔN NGỮ BÁO CHÍ 1. Các xu hướng báo chí hiện đại Môi trường, điều kiện làm báo thay đổi Xu hướng biến đổi từ truyền thống sang hiện đại: mang tính chất toàn cầu, tác động toàn diện đến ĩnh vực truyền thông. Từ nền báo chí hiện đại sang nền báo chí công dân Từ mô hình báo chí đơn lập đến mô hình báo chí tích hợp Tích hợp đa phương tiện Từ kiểu báo chí thông tin đến kiểu báo chí tương tác Xu hướng thay đổi khổ báo: thu hẹp khổ báo Sự cạnh tranh giữa các loại hình báo chí Sự cạnh tranh giữa báo chí và mạng xã hội Tạo sự cân bằng và chỉ dẫn Tạo sự cân bằng giữa thông tin và tri thức Sự vượt trội của kênh thông tin phi văn tự Xu hướng cân bằng giữa phần nội dung có tính thông tin và nội dung có tính giải trí Chú trọng đến công chúng, lấy công chúng làm trung tâm của hoạt động báo chí Quan tâm đến nhóm công chúng chuyên biệt Sự mâu thuẫn giữa lượng thông tin dồi dào và thời gian tiếp nhận của công chúng Xu hướng mới, quan điểm mới về các thể loại báo chí, ranh giới thể loại bị xóa nhòa Sự chuyển dịch của báo chí trong môi trường truyền thông in ấn sang môi trường truyền thông số. 2. Vấn đề chuẩn mực ngôn ngữ trên báo chí. • Vấn đề chuẩn mực ngôn ngữ trên báo chí: Chuẩn mực cần được xác định trên hai phương diện + Chẩn mang tính chất quy ước xã hội được xã hội công nhận và sử dụng + Chuẩn phải phù hợp với quy luật phát triển nội tại của ngôn ngữ trong giai đoạn lịch sử Chuẩn là sự đánh giá, lựa chọn, thừa nhận của cộng đồng – sự thỏa ước xã hội, phù hợp với quy luật phát triển nội tại của ngôn ngữ trong từng giai đoạn lịch sử nhất định. + Ngôn ngữ chuẩn mực là ngôn ngữ được trau chuốt, gọt giũa, đã được sàng lọc để phục vụ hữu hiệu nhất cho nhu cầu giao tiếp văn hóa của toàn dân tộc
Trang 1NGÔN NGỮ BÁO CHÍ
1. Các xu hướng báo chí hiện đại
- Môi trường, điều kiện làm báo thay đổi
- Xu hướng biến đổi từ truyền thống sang hiện đại: mang tính chất toàn cầu, tác động toàn diện đến ĩnh vực truyền thông
- Từ nền báo chí hiện đại sang nền báo chí công dân
- Từ mô hình báo chí đơn lập đến mô hình báo chí tích hợp
- Tích hợp đa phương tiện
- Từ kiểu báo chí thông tin đến kiểu báo chí tương tác
- Xu hướng thay đổi khổ báo: thu hẹp khổ báo
- Sự cạnh tranh giữa các loại hình báo chí
- Sự cạnh tranh giữa báo chí và mạng xã hội
- Tạo sự cân bằng và chỉ dẫn
- Tạo sự cân bằng giữa thông tin và tri thức
- Sự vượt trội của kênh thông tin phi văn tự
- Xu hướng cân bằng giữa phần nội dung có tính thông tin và nội dung có tính giải trí
- Chú trọng đến công chúng, lấy công chúng làm trung tâm của hoạt động báo chí
- Quan tâm đến nhóm công chúng chuyên biệt
- Sự mâu thuẫn giữa lượng thông tin dồi dào và thời gian tiếp nhận của công chúng
- Xu hướng mới, quan điểm mới về các thể loại báo chí, ranh giới thể loại
bị xóa nhòa
- Sự chuyển dịch của báo chí trong môi trường truyền thông in ấn sang môi trường truyền thông số
2. Vấn đề chuẩn mực ngôn ngữ trên báo chí
- Chuẩn mực cần được xác định trên hai phương diện
+ Chẩn mang tính chất quy ước xã hội được xã hội công nhận và sử dụng + Chuẩn phải phù hợp với quy luật phát triển nội tại của ngôn ngữ trong giai đoạn lịch sử
Chuẩn là sự đánh giá, lựa chọn, thừa nhận của cộng đồng – sự thỏa ước xã hội, phù hợp với quy luật phát triển nội tại của ngôn ngữ trong từng giai đoạn lịch sử nhất định
+ Ngôn ngữ chuẩn mực là ngôn ngữ được trau chuốt, gọt giũa, đã được sàng lọc để phục vụ hữu hiệu nhất cho nhu cầu giao tiếp văn hóa của toàn dân tộc
Trang 2+ Ngôn ngữ chuẩn mực được hình thành trong quá trình sử dụng, nó không đứng yên tại chổ mà luôn vận động
+ Được hình thành từ những thói quen lời nói phù hợp, dễ hiểu và có giá trị văn hóa cao, được mọi người chấp nhận và sử dụng
• Trách nhiệm và giải pháp của báo chí trong việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.
- Người làm báo cần nắm chắc các tri thức cơ bản liên quan tới việc sử dụng tiếng Việt thuộc 4 phương diện: ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp và phong cách
- Nên hạn chế việc vay mượn từ nước ngoài
- Nâng cao nhận thức nguồi làm báo về vao trò và ý nghĩa của việc giữ gìn
sự trong sáng của tiếng Việt
- Nâng cao trình độ tiếng Việt cho đội ngũ những người làm báo
- Đề cao năng lực sử dụng ngôn ngữ của cán bộ (ngay cả khi tuyển dụng cán bộ)
- Chú trọng hình thức đào tạo, bồi dưỡng (trong nhà trường, trong cơ quan)
- Thường xuyên tổ chức các buổi sinh hoạt, rút kinh nghiệm
- Lắng nghe ý kiến phản hồi từ công chúng
- Xây dựng hòm thư góp ý để nhổ cỏ vườn nhà
- Cần quy chuẩn cách viết và cách đọc thiếu thống nhất
- Những nhân vật tham gia các chương trình truyền hình, phát thanh cần có năng lực tốt về sử dụng ngôn ngữ
• Vai trò của báo chí đối với vấn đề chuẩn mực ngôn ngữ hiện nay:
- Chuẩn mực ngôn ngữ là cái đúng và thích hợp Phải phù hợp với giá trị của lịch sử được chấp nhận và sử dụng => phù hợp với văn hóa
Tính chính xác về ngữ âm và từ vựng:
Vd: vấn đề
Chổ sai
3. Hượng tượng chệch chuẩn ngôn ngữ
- Chệch chuẩn là sự sáng tạo nghệ thuật ngôn từ của người cầm bút và có sức hấp dẫn đối với công chúng “Vũ Quang Hào”
- Chệch chuẩ là thủ pháp sáng tạo, cách tân phi hợp với chuẩn, với cái đúng, cái thích hợp và được thói quen dùng chấp nhận
Là sự sáng tạo của nguồi viết
- Có tính chất lâm thời: nó chỉ xuất hiện trọng những giai đoạn lịch sử nhất định và mang những sắc thái biểu cẩm nhất định vd: đắng lòng, thanh xuân như một ly trà, cà khịa
Trang 3- Thường mang sắc thái khoa trương, ly kỳ hóa hình tượng nghệ thuật ngôn từ Điều này tạo ra tính hai mặt:
+ Tạo cho ngôn từ mang đậm sắc thái biểu cảm, kích thích tưởng tượng của người đọc
+ Dễ đẩy người viết đến miền đất sáo hoặc phạm lỗi thậm xưng
- Chỉ phù hợp với một số mảng thể loại, đề tài
- Xuất hiện ở các cấp độ ngôn ngữ nhưng phong phú và phổ biến hơn cả là cấu tạo từ, cấu tạo ngữ, cấu tạo câu, cấu trúc văn bản
- Là sự sáng tạo của các nhân nhưng được châp nhận
- Là yếu tố có thể tạo ra phong cách ngôn ngữ của người viết
4. Ngôn ngữ báo điện tử
• Báo điện tử: là loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của 1 web, phát hành trên mạng internet, có ưu thế tỏng chuyển tải thông tin một cách nhanh chóng, tức thời, đa phương tiện và tương tác cao
+ Tính tức thời, cập nhật nhanh chóng
+ Tính phi định kỳ: không theo giờ giấc
+ Phi tuyến tính: Tiếp nhận thông tin không đồng bộ, đọc theo ý mình, chọn bất cứ tên nào, đọc theo sự lựa chọn, đọc chủ động, không bị phụ thuộc
+ Khả năng tích hợn đa phương tiện: hội tụ công nghệ là xu thế tất yếu + Tốc độ tìm kiếm thông tin nhanh và lưu trữ dễ dàng: không chờ thời gian ra báo, thời gian phát sóng mà có thể sỡ hữu thông tin mà bạn muốn + Tính tương tác nhiều chiều: cập nhật thông tin nhanh chóng, phản hồi nhanh chóng
+ Liên kết: kết nối trên diện tích rộng hoàn toàn không bị giới hạn bởi không gian và thời gian
+ Cá thể hóa thông tin: Mỗi người tiếp nhận theo mục đích, thời gian, thói quen riêng, không theo 1 quy trình
- Hạn chế:
+Thiếu kiểm chứng thông tin
+ Sữ hữu trí tuệ
+ Khuynh hướng thương mại hóa
+ Đội ngũ chua được chuyên nghiệp, đào tạo bài bản
+ Quy trình sản xuất, xuất bản báo dễ dàng, còn sai sót và lỏng lẻo
+ Thiếu thông tin mang tính chất chiều sâu
Trang 4• Một số đặc điểm ngôn ngữ báo điện tử:
- Là sự kết hợp của ngôn ngữ thuộc nhiều loại hình báo chí, trên cơ sở lát chữ viết làm hạt nhân (ngôn ngữ đa phương tiện, song gần gũi hơn cả với ngôn ngữ báo in
- Đặc biệt ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu: câu ngắn, đoạn văn ngắn, bài viết ngắn
+ Theo thống kê của PGS.TS
Câu văn thương có độ dài 15-25 chữ
Câu đơn, ít mệnh đề phụ
Đoạn văn không quá 5 câu
Bài viết không quá 1000 chữ
Sapo khoảng 30- 40 chữ
Tít ngắn từ 12 âm tiết trở lên
+ Sử dụng cấu trúc chủ động
+ Vào đề trực tiếp, sử dụng nhiều động từ mạnh
+ Tít đứng độc lập, thường là câu trọn vẹn, với động từ làm vị ngữ Nếu tít là cụm từ thì trong đó động từ làm hạt nhân
+ Ngôn ngữ thuộc phong cách hội thoại, gần gũi với cuộc sống thường ngày
Vd
+ Xu hướng hạn chế viết tắt
+ Khoảng cách giữa các đoạn văn lớn hơn so với báo in
- Thể hiện tính thời sự cao nhất trong các loại hình báo chí
+ Không đầy 48 tiếng nữa
+ Tối nay
- Các thành tố ngôn ngữ được trình bày linh hoạt, phục vụ cho liên kết đa chiều
- Ngôn ngữ thể hiện tính hội nhập cao
- Tác phẩm thường có kết cấu mở, phù hợp với việc giao lưu trực tuyến với công chúng
Trang 5• Lưu ý khi viết cho báo điện tử
- Tít ngắn gọn, (4-8 chữ), mạnh, ấn tượng, cuốn hút, cụ thể
- Viết lead ( sapo, mào đầu) phải nhanh chóng thông báo cho người đọc biết câu chuyện viết về điều gì và nó có ý nghĩa gì đói với họ (tại sao họ phải đọc câu chuyện này?)
- Lý giải cụ thể thông tin: ai? Cái gì? ở đâu? Khi nào? Và tại sao nó xảy ra
và tại sao nó quan trong?
- Không chồng chất thông tin tránh để bài báo trở thành 1 mớ thông tin diễn đạt
- Chia nhỏ bài báo: cắt thông tin làm nhiều khối hoặc đoạn văn
- Trình bày phù hợp: hãy phá những khối chữ đặc kịt, xám xịt và buồn tẻ bằng cách sử dụng các danh mục, tít xen, làm nổi bật bằng những câu gây chú ý
- Càng ngắn càng tốt
- Ngắn gọn nhưng hấp dẫn: khoảng 600-800 chữ dùng tít phụ để chia cắt bài báo
- Viết chặt chẽ, sinh động, dễ đọc, hấp dẫn:
+ Viết câu khẳng định, đơn giản, chủ động 1 mệnh đề, mỗi câu chuyển tải một ý, sử dụng động từ mạnh và danh từ sắc, viết từng đoạn ngắn, câu ngắn
+ Dùng câu chủ động: làm cho câu văn sáng nghĩa và mạch văn mạnh mẽ hơn
+ Dùng động từ mạnh rất đắt trong việc mô tả nhưng cẩn thận hơn khi dùng tính từ hoặc trạng từ đi kèm, có thể vi phạm tính khách quan của thông tin
+ Viết cụ thể, tránh lối mơ hồ, chung chung
+ Viết trực tiếp, chớ lòng vòng, hãy nói thẳng vào câu chuyện, đi thẳng vào chủ đề, nhắm thẳng đến đối tượng
+ Sử dụng liên kết, kết nối
+ Nếu rõ nguồn tin và trích dẫn
+ Soát lỗi chính tả
+ Ngôn ngữ báo mạng có xu hướng mang phong cách nói, kể, đơn giản,
dễ hiểu, bình dị
+ Thông tin phải thực sự có giá trị, thu hút sự quan tâm của độc giả
Mới, nóng
Chưa được biết đến
Lạ, bất thường
Nhân vật nổi tiếng
Trang 6Những thông tin gần gũi với độc giả về địa lý, văn hóa, tâm lý, tiếp nhận
Những tin tức sát vườn đối với độc giả
5. Ngôn ngữ báo phát thanh
- Lười nói sinh động
- Âm nhạc chọn lọc
- Tiếng động phong phú
(1) Lời nói:
- Là ký hiệu ngôn ngữ thứ nhất trong phát thanh
- Thực hiện giao tiếp tốt nhất ( thông báo, bộc lộ )
- Chiếm tỷ lệ lớn trong âm thanh tương hợp
- Có thể thực hiện bởi nhiều đối tượng (BTV, PTV, PV hiện trường ) (2) Âm nhạc:
- Là ký hiệu âm thanh thứ hai trong phát thanh
- Có giá trị thông tin ( âm nhạc, giai điệu, tiết tấu
- Các chương trình phát thanh không thể thiếu
- Tạo ra ấn tượng
- Đảm bảo yêu cầu hỗ trợ, nâng cao chất lượng
- Giúp tiếp cận thông tin dễ dàng, thoải mái
- Làm nền cho giọng đọc
Âm nhạc không chỉ giải trí đơn thuần mà còn có thể tạo ra nội dung
và không khí thông tin
Phát thanh hiện đại: âm nhạc và tin tức
- Chương trình âm nhạc độc lập chỉ phát sóng một loại nhất định
+ Ca khúc trong nước và ngoài nước
+ Nhạc trong lời nói và song song
+ Dân ca và nhạc cô truyền
+ Ca khúc thiếu nhi
- Dạng thức âm nhạc như là yếu tố phụ trợ trong chương trình phát thanh + Nhạc hiệu
+ Nhạc xen
+ Nhạc cắt
+ Nhạc nền
(3) Tiếng động và âm thanh hiện trường:
- Tiếng động nhân tạo, tiếng động hiện trường => hiệu quả của tác phẩm: lời nói + âm nhạc + tiếng động
- Hình dung tưởng tượng thông tin
Trang 7- Nghe tuyến tính theo định kỳ
- Không chủ động
Đặc điểm:
- Ngôn ngữ phát thanh là ngôn ngữ báo chí
- Ngôn ngữ phát thanh luôn mang dấu ấn cá nhân của người nói
- Ngôn ngữ phát thanh không có khả năng minh họa bằng hình ảnh
- Ngôn ngữ phát thanh có tính tuyến tính
- Tính âm nhạc
- Tính giao tiếp đơn giản
- Tính khoảng cách
- Tính phổ cập
- Viết ho người ta nghe chứ không phải viết cho người ta đọc
- Hiệu quả của một văn bản phát thanh được thẩm định qua thính giác
- Một ngôn bản để đến được tai người nghe phải có cấu trúc câu, trật tự từ theo quy luật tiếp nhận của thính giác
- Phải dùng văn nói
- Nóng hổi
- Thân mật
- Diễn đạt rõ ràng viết cho người nghe chỉ nghe 1 lần
6. Ngôn ngữ thông tin phi văn tự
- Là những thông tin trên báo chí không chuyển tải dưới dạng văn tự mà chuyển tải dưới dạng ảnh tĩnh và đồ họa ( vũ quang hào – ngôn ngữ báo chí)
- Lịch sử xây dựng:
+ Xuất hiện từ thồi nguyên thủ: hình vẽ trên vách đá Cây cối
- Đặc điểm:
+ Vừa khái quát hóa và chi tiết hóa
+ Tính bổ trợ, giải thích
+ Luôn luôn tư duy, logic bằng mô hình
+ Trực quan sinh động
+ Thông tin bằng hình ảnh tĩnh và đồ họa
+ Diễn đạt chi tiết
- Các dạng:
+ Graphic
+ Image
+ Thông tin đồ họa.`
Trang 87. Ngôn ngữ truyền hình: Ngôn ngữ truyền hình là hệ thống ký hiệu, biểu
tượng, quy tắc để diễn đạt nội dung của tác phẩm truyền hình
• Đặc điểm quan trọng nhất của ngôn ngữ truyền hình là sự kết hợp của
hình ảnh và âm thanh Ngôn ngữ của truyền hình là ngôn ngữ tổng hợp của hình ảnh - âm thanh
- Hình ảnh: là yếu tố khách quan hàm chứa trong nó sự sống động của một cuộc sống thực, đưa đến cho khán giả cảm giác có mặt, được chứng kiến
sự kiện, như là sự kiện diễn ra ngoài cuộc sống Cũng trong tài liệu nói trên, các tác giả đã cho rằng cả âm thanh và hình ảnh đều có những đặc điểm chung là chúng mang tính ẩn dụ (metaphor), hoán dụ (metonymy) và có nghĩa bóng (connotation)
Ẩn dụ: Ký hiệu, như chúng ta đã thấy, có thể là những phần của ngôn ngữ viết hoặc ngôn ngữ nói như là từ ngữ và cũng có thể là hình ảnh hoặc những âm thanh phi ngôn ngữ như âm nhạc Những dấu hiệu này có nhiều mối quan hệ khác nhau với sự vật và ý tưởng mà chúng đại diện hay liên quan tới, nhưng không phải luôn luôn đại diện cho sự vật một cách trực tiếp Một từ hay hình ảnh có thể được sử dụng một cách tượng trưng, để đại diện cho một thứ gì đó, mà thứ đó với một vài đặc điểm chung – ta gọi
là phép ẩn dụ
- Loại ẩn dụ rõ nhất là phép so sánh, là sự so sánh một thứ với một thứ khác, thường được sử dụng trong các tiết mục phim hay truyền hình Một diễn viên đập vỡ ly rượu hay làm ngã ly rượu đỏ vào miếng vải trắng có thể hiểu
ẩn ý như bắt đầu của một mối hận thù hay chiến tranh, hoặc cho sự mất trinh trắng Màn cửa hé mở cho ánh sáng mặt trời tràn vào phòng có thể là một sự phục hồi hy vọng hay niềm hạnh phúc
- Hoán dụ: Một từ hay hình ảnh cũng có thể biểu thị một cái gì đó một cách súc tích như cách tốc ký, dùng sự vật này để đề cập đến sự vật khác, chẳng hạn đại diện chỉ một phần nhưng nói lên cái tổng thể, ta gọi là phép hoán dụ Phép này rất hữu ích để kiệm lời, khi nó có thể gợi nhớ đến cả một hệ thống phía trước
- Âm thanh: Một trong những yếu tố quan trọng làm nên đặc điểm của tác phẩm truyền hình chính là âm thanh, mà chủ yếu là lời Những tư tưởng được thể hiện bằng lời với sự đầy đủ, vượt lên trên sự đầy đủ của các phương tiện diễn đạt khác Với sự xuất hiện của âm thanh, tác phẩm truyền hình trở nên gần gũi với cuộc sống, phản ánh được hơi thở, động thái của cuộc sống Trong lĩnh vực báo chí sức mạnh của truyền hình khác các loại hình báo chí khác là ở chỗ nó kết hợp được sức mạnh của mối quan hệ hai thành tố đó
Trang 98. Ngôn ngữ tít báo, sapo
• Tít: Tít ( đầu đề ) là tên gọi của tác phẩm, là cơ sở để phân biệt bài báo này với bài báo khác, giúp người đọc xác định mức độ quan trọng của thông tin và chọn đọc
• Phân loại:
- Tít thông báo
- Tít kích thích
- Tít tóm tắt
• Đặc điểm:
- Ngôn ngữ phải sắc nét, chuẩn về ngữ pháp, phù hợp với nội dung bài báo và quan trọng nhất là phải thật “ bình dân” để mọi người đều có thể hiểu
- Ngôn ngữ tít phải thật sự ngắn gọn, hàm xúc, ấn tượng Đôi khi nó không thể sử dụng được những từ ngữ “bình dân” mà phải sử dụng đến những từ ngữ chuyên ngành, những thuật ngữ, từ vay mượn… để truyền đạt thông tin Tuy nhiên, ngắn gọn không có nghĩa là tiết kiệm ý tứ, câu chữ tới mức
nghèo nàn, đơn điệu, khó hiểu
- Việc sử dụng làm sao cho các câu cú chuẩn, từ ngữ dễ hiểu mà lại mang lại hiệu quả cao nhất là việc đòi hỏi người viết cần có vốn từ vựng phong phú, vận dụng một cách linh hoạt sáng tạo
- Nếu có ảnh hoặc đồ họa kèm bài, phải đảm bảo rằng tít phản ánh đúng nội dung ảnh và đồ họa
- Phải thật ngắn, dễ hiểu và đưa đầy đủ thông tin Người viết phải thuần thục tiếng mẹ đẻ, vận dụng linh hoạt khéo léo vào từng ngữ cảnh để giật
tít
- Tít phải thu hút được độc giả, làm họ muốn đọc bài viết, vì vậy hãy dùng những ngôn từ sắc sảo và hấp dẫn
- Vì chỗ trên trang báo dành cho tít rất hạn chế nên phải tiết kiệm từ Tránh dùng hai từ khi có thể dùng một từ