Tìm hiểu truyện ngắn của nhà văn lê minh khuê

“Người nữ” trong truyện ngắn Lê Minh Khuê Nếu như trong chiến tranh, “người nữ” trong tác phẩm của Lê Minh Khuê hiện lên thật rạng rỡ thì trong đời thường, nhân vật nữ cũng hiện lên lun

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐỀ TÀI SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

CẤP TRƯỜNG – 2009

TÌM HIỂU TRUYỆN NGẮN CỦA NHÀ VĂN

LÊ MINH KHUÊ

Chủ nhiệm đề tài

NGUYỄN THỊ THU HƯƠNG

SINH VIÊN NGÀNH NGỮ VĂN KHOÁ: 2005 – 2009

TP HỒ CHÍ MINH – 2009

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐỀ TÀI SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

CẤP TRƯỜNG – 2009

TÌM HIỂU TRUYỆN NGẮN CỦA NHÀ VĂN

LÊ MINH KHUÊ

Người hướng dẫn khoa học:

Ts LÊ THỊ THANH TÂM

Chủ nhiệm đề tài:

NGUYỄN THỊ THU HƯƠNG

SV ngành Ngữ văn Khoá: 2005 – 2009 Thành viên:

ĐÀO THỊ HƯƠNG

SV ngành Ngữ văn Khoá: 2005 – 2009

TP HỒ CHÍ MINH – 2009

MỤC LỤC

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH 1

MỞ ĐẦU 4

CHƯƠNG 1: LÊ MINH KHUÊ TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HỌC NỮ 9

VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 9

1.1 Nhìn qua đời sống văn học nữ Việt Nam đương đại 9

1.2 Phác hoạ chân dung Lê Minh Khuê 12

CHƯƠNG 2: TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ VÀ SỰ KHÁM PHÁ NHỮNG CHIỀU KÍCH MỚI VỀ CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 17

2.1 Con người trong chiến tranh 18

2.2 Con người giữa đời thường 23

2.3 “Người nữ” trong truyện ngắn Lê Minh Khuê 33

CHƯƠNG 3: THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ 36

3.1 Điểm nhìn nghệ thuật 36

3.2 Giọng điệu – giễu nhại và trữ tình 41

3.3 Miêu tả tâm lý nhân vật 45

3.4 Nghệ thuật khơi gợi ám ảnh: nhân vật và độc giả 50

3.5 Cấu trúc truyện kể 58

KẾT LUẬN 64

TÀI LIỆU THAM KHẢO 68

PHỤ LỤC 69

2 Mục tiêu – phương pháp

Chúng tôi thực hiện đề tài này nhằm mục đích cung cấp một cái nhìn khái quát, hệ thống về truyện ngắn Lê Minh Khuê trên hai phương diện nổi bật là: sự khám phá những chiều kích mới về con người Việt Nam hiện đại và thế giới nghệ thuật truyện ngắn Lê Minh Khuê

Chúng tôi nghiên cứu đề tài dựa trên ba phương pháp: phương pháp phân tích

và tổng hợp, phương pháp so sánh, phương pháp thống kê

1.2 Phác họa chân dung Lê Minh Khuê

Lê Minh Khuê là một phụ nữ bình thường nhưng có một khả năng viết văn tinh tế

Chương 2: chúng tôi làm sáng tỏ những chiều kích mới về con người Việt Nam

hiện đại trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

2.1 Con người trong chiến tranh

Con người trong chiến tranh luôn mang theo tình yêu gia đình, tình yêu quê hương nhưng vượt lên trên bom đạn khói lửa họ vẫn có một niềm tin mãnh liệt về hòa bình

Nếu như trong thời buổi hiện nay có những thứ tình yêu tính toán, trả thù, đam mê nhục dục thì trong chiến tranh tình yêu thật cao thượng

Chiến tranh cũng làm cho nhiều người trở nên xấu xa

2.2 Con người giữa đời thường

Con người có lúc là chủ nhân của bi kịch và cũng chính là nạn nhân trong chính bi kịch của cuộc đời mình

Bên cạnh những con người thực dụng, chạy theo lợi ích cá nhân thì cũng có rất nhiều nhân vật sống hết mình cho lý tưởng, cho cuộc sống

2.3 “Người nữ” trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

Nếu như trong chiến tranh, “người nữ” trong tác phẩm của Lê Minh Khuê hiện lên thật rạng rỡ thì trong đời thường, nhân vật nữ cũng hiện lên lung linh không kém

Chương 3: chúng tôi trình bày thế giới nghệ thuật truyện ngắn Lê Minh Khuê: 3.1 Điểm nhìn nghệ thuật

Chọn vai kể ở ngôi thứ nhất, nhà văn không chỉ kể lại câu chuyện một cách tập trung hơn, dễ thể hiện hơn mà còn mở ra một thế giới nội tâm hết sức đa dạng,

phong phú

3.2 Giọng điệu

Tác giả Lê Minh Khuê luôn chú ý đến sự đa dạng cũng như nét riêng khi thể hiện giọng điệu các nhân vật trong tác phẩm

3.3 Miêu tả tâm lý nhân vật

Các tác phẩm của Lê Minh Khuê vừa có giọng giễu nhại, vừa có giọng trữ tình

3.4 Nghệ thuật khơi gợi ám ảnh: nhân vật và độc giả

Đọc truyện ngắn của Lê Minh Khuê, người đọc thấy được nỗi ám ảnh của nhân vật và chính bản thân người đọc cũng bị ám ảnh

3.5 Cấu trúc truyện kể

Một trong những yếu tố tạo nên thành công của truyện là nhà văn dùng phương pháp đồng hiện – một kỹ thuật viết văn mới để viết truyện ngắn tạo nên một cấu trúc đa nghĩa, đa tầng

Một nét đặc sắc của truyện ngắn Lê Minh Khuê là tác phẩm của bà sử dụng cấu trúc “truyện lồng truyện”

4 Kết luận

Phụ lục

MỞ ĐẦU

1 Đặt vấn đề

Hiện nay, “phái yếu” góp phần không nhỏ vào sự phát triển của văn học nước

ta Là một nhà văn nữ hàng đầu, truyện ngắn của Lê Minh Khuê có sức thu hút rất lớn đối với bạn đọc Truyện ngắn của bà thuộc loại truyện có thể đọc đi đọc lại – không nhiều trường hợp như thế trong số nhà văn Việt Nam đương đại

Xuất hiện trên văn đàn từ thời kháng chiến chống Mỹ, Lê Minh Khuê đã cho

ra đời nhiều tác phẩm gây xúc động viết về cuộc sống của thanh niên xung phong

và bộ đội trên tuyến đường Trường Sơn Tác phẩm viết về chiến tranh của bà đã làm sống dậy không khí nóng hổi của tuổi xuân ra trận Từ sau năm 1975, sáng tác của Lê Minh Khuê bám sát những bước chuyển của đời sống, xoáy sâu vào những vấn đề bức xúc của xã hội và con người với tinh thần đổi mới mạnh mẽ Người đọc nhìn thấy những vấn đề gay góc, bức thiết và nóng bỏng cuả cuộc sống khi soi mình vào trang văn của bà Từ đó, vang lên tiếng chuông cảnh báo về một thực trạng xã hội mà ở đó, con người luẩn quẩn làm nô lệ cho dục vọng của mình Văn của bà khiến con người luôn trăn trở phải sống sao cho tốt, sống sao cho đúng với hai chữ “Con Người”

Bùi Việt Thắng nhận xét: “Quen biết nhà văn Lê Minh Khuê hơn hai mươi năm nay, tôi lặng lẽ quan sát cái công trình viết truyện ngắn của chị và nhiều lúc

có cảm giác khâm phục bởi tinh thần “trụ hạng” với thể loại được gọi là “nhỏ” này

Có người nói đùa Lê Minh Khuê đã thành một “thương hiệu” trong lĩnh vực truyện ngắn.”1 Quả thật viết truyện ngắn là sở trường của bà Lê Minh Khuê là một trong

số ít các nhà văn đương đại trung thành với truyện ngắn và chỉ viết truyện ngắn mà thôi Truyện ngắn Lê Minh Khuê thể hiện một bút lực dồi dào cùng những nhận

xét hết sức tinh tế, mang một phong cách riêng không lẫn vào ai được

Năm 2007, tin nhà văn Lê Minh Khuê đoạt giải thưởng văn học quốc tế

Byeong Ju Lee (tên một nhà văn lớn của Hàn Quốc) với tập truyện Những ngôi

1 Bùi Việt Thắng, Ấn tượng Lê Minh Khuê, http://xuthanh.net.vn, tapchi, 19/ 5/ 2008

sao, trái đất, dòng sông đã xôn xao giới văn chương Việt Nam “Người phụ nữ

viết văn” – Lê Minh Khuê trở thành nhà văn đầu tiên được nhận giải thưởng trị giá 10.000 USD Được biết, giải thưởng văn học quốc tế Byeong Ju Lee mỗi năm chỉ xét trao giải cho một nhà văn duy nhất và Lê Minh Khuê là người nhận giải đầu tiên khi giải thưởng này ra mắt mọi người Lê Minh Khuê phát biểu rất khiêm tốn:

“Không phải vì tài năng, nhiều người tài năng hơn tôi… nhưng có một khía cạnh khiến những người trong hội đồng xét giải, phần lớn là người Hàn Quốc chú ý đến tôi, có lẽ vì tôi hay viết về những vấn đề hậu chiến trong một lãnh thổ từng bị chia cắt như đất nước họ hiện tại

Một khía cạnh nữa: họ muốn trao giải cho một phụ nữ để mở đầu cho một giải thưởng thường niên Có một chút gì thú vị trong đó Có lẽ thế Tôi may mắn là phụ nữ.”1

Có thể nói Lê Minh Khuê là một trong những nhà văn góp phần đưa văn chương Việt Nam ra nước ngoài Báo “The Pilot” đánh giá: “Đây là những truyện nên được dạy trong những giờ văn học và lịch sử trên toàn nước Mỹ, cả ở trường trung học phổ thông lẫn đại học” Chúng tôi thiết nghĩ, trong xu thế hội nhập quốc

tế của văn học Việt Nam, một nhà văn có phong cách riêng như Lê Minh Khuê cần được nghiên cứu và giới thiệu đến đông đảo bạn đọc

Đặc biệt, các tác phẩm viết về chiến tranh của nhà văn Lê Minh Khuê giúp những thế hệ trẻ hiện nay hiểu được phần nào cuộc sống của một thế hệ trẻ đã đi qua chiến tranh Hiểu được những gì mà những người lính và những cô gái thanh niên xung phong đã trải qua sẽ giúp họ hiểu được giá trị thực sự của cuộc sống này

Trong giới văn chương đương đại, nữ văn sĩ Lê Minh Khuê là một gương mặt khó quên Đọc văn của bà, người ta thấy được một cốt cách văn chương – cốt cách

Lê Minh Khuê Nhưng những công trình nghiên cứu về Lê Minh Khuê chưa nhiều Trong quá trình tìm hiểu về Lê Minh Khuê, nhiều nhà nghiên cứu tên tuổi đã có

1 Mai An, Nhà văn Lê Minh Khuê: “Nghề văn là lao động thực sự khổ cực”, http://www.sggp.org.vn, vanhoavannghe, 15/03/2008

những đánh giá rất chính xác về các tác phẩm của bà Xin điểm qua một số bài viết, công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài mà chúng tôi đã thu thập được

Năm 2005, truyện ngắn Mờ mờ nhân ảnh của Lê Minh Khuê xuất hiện trong Tổng tập truyện ngắn Việt Nam 1945 – 2000 của Nhà xuất bản Công an Nhân dân

do nhiều tác giả biên soạn

Năm 2007, truyện ngắn Thầy giáo dạy triết của Lê Minh Khuê đã có mặt trong Truyện ngắn nữ đầu thế kỷ 21 của Nhà xuất bản Hội Nhà Văn do Sương

Nguyệt Minh tuyển chọn

Cùng năm, trong 20 truyện ngắn đặc sắc về Hà Nội của Nhà xuất bản Thanh niên do Nguyễn Thái Anh tuyển chọn có truyện ngắn Cửa sổ của Lê Minh Khuê

Bên cạnh đó nhiều tờ báo đã đăng tải nhiều bài nghiên cứu, phỏng vấn đầy sức gợi mở về Lê Minh Khuê

Ngày 10 tháng 3 năm 2008, trên trang http://www.thotre.com, tác giả Hồ Anh

Thái viết bài bình luận Lê Minh Khuê – Người đàn bà viết văn với nhận xét:

“Nhiều người đọc tâm đắc với mảng truyện này của Lê Minh Khuê, đồng thời cũng rất ngạc nhiên Phương pháp tiếp cận đời sống và khả năng xử lý hiện thực nào, khả năng hư cấu nào, trí tưởng tượng nào khiến một người đàn bà thùy mị, bao giờ cũng nghĩ tốt về mọi người lại có thể trở nên sắc sảo và dữ dội đến thế trong văn chương?”

Ngày 23/03/2008, trên báo trực tuyến http://tuxa.hnue.edu.vn, tác giả Nguyễn

Văn Long có bài viết Vẻ đẹp từ những ngôi sao xa xôi đã đánh giá cao truyện ngắn này: “Đọc Những ngôi sao xa xôi, tôi không thể nào không liên tưởng đến mười cô

gái thanh niên xung phong ở ngã ba Đồng Lộc Tôi đã hơn một lần đến viếng mộ các cô ở nơi địa danh lịch sử ấy Trên lưng chừng đồi trông xuống phía dưới là con đường, cách nơi ngã ba dẫn vào đường Trường Sơn năm xưa chừng 300 mét, mười nấm mộ xếp thành hai hàng ngay ngắn, như các cô vẫn đứng trong đội ngũ của một tiểu đội, dưới sự chỉ huy của tiểu đội trưởng Võ Thị Tần, chuẩn bị ra mặt đường làm nhiệm vụ Trên mỗi bia mộ đều có gắn ảnh chân dung Mười khuôn

mặt trẻ trung, tươi sáng, mười cặp mắt trong trẻo, các cô sống mãi với tuổi hai mươi rất đẹp của một thời khốc liệt mà hào hùng.”

Và mới đây Lê Minh Khuê vinh dự là nhà văn đầu tiên đoạt giải thưởng văn học Hàn Quốc Byeong-zu Lee lần thứ nhất (tháng 4/2008) với tập truyện ngắn: The Stars, The Earth, The River (Những ngôi sao, trái đất, dòng sông) do Nhà xuất bản Curbstone Press ấn hành ở Mỹ Thông báo của Hội đồng Giải thưởng ngày 7/3/2008 viết: “Là một nhà văn nữ hàng đầu, Lê Minh Khuê ban đầu được biết đến bằng những tác phẩm viết về các cô gái tham chiến trong cuộc chiến tranh giữ nước Tác phẩm thời hậu chiến của bà quan tâm đến hậu quả chiến tranh đối với đất nước mình, những vấn đề sau khi thống nhất đất nước, sự nghèo đói và tình trạng xói mòn văn hoá và tinh thần khi đất nước chuyển sang một xã hội tiêu thụ Những vấn đề này được thể hiện bằng một văn phong đẹp, chua xót và trang nghiêm”

Ngoài ra còn nhiều ý kiến của độc giả trên các diễn đàn của những trang web, blog cá nhân khác…

Chúng tôi nhận thấy, những bài viết và công trình nghiên cứu trên đã có những đóng góp nhất định trong việc làm sáng tỏ về Lê Minh Khuê cũng như sự nghiệp văn học của bà Thế nhưng, phần lớn đều là những bài viết rời rạc chưa bao quát hết những nét đặc trưng của truyện ngắn Lê Minh Khuê Cần phải có một công trình nghiên cứu có hệ thống về những truyện ngắn cụ thể để nghiên cứu truyện ngắn Lê Minh Khuê một cách thấu đáo hơn

Bám sát tên gọi của đề tài Tìm hiểu truyện ngắn của nhà văn Lê Minh Khuê,

tôi khảo sát hầu hết truyện ngắn của Lê Minh Khuê nhưng đặc biệt tập trung

nghiên cứu sâu những tuyển tập truyện ngắn nổi bật của bà: Một mình qua đường, Màu xanh man trá, Tôi đã không quên, Những ngôi sao, trái đất, dòng sông…

Do đề tài tập trung vào mảng truyện ngắn, chúng tôi không tìm hiểu toàn bộ truyện ngắn và tiểu thuyết của Lê Minh Khuê mà chỉ quan tâm đến những khía cạnh có liên quan đến công trình

Đặc biệt, chúng tôi tìm hiểu những nhận định, đánh giá về Lê Minh Khuê trên các trang web trực tuyến nhằm bổ sung cho đề tài những tri thức đương đại hữu ích

Chúng tôi nghiên cứu các tác phẩm của Lê Minh Khuê trong khoảng thời gian từ khi bà nổi danh trên văn đàn đến nay để có được sự nhìn nhận chính xác, không đi lạc ra ngoài vấn đề nghiên cứu Với đề tài này, chúng tôi hy vọng mang lại một số đóng góp mới mẻ, thiết thực và có giá trị khoa học để làm sáng tỏ những điểm độc đáo, đặc sắc trong các truyện ngắn của Lê Minh Khuê

2 Mục tiêu – phương pháp

Chúng tôi thực hiện đề tài này nhằm mục đích cung cấp một cái nhìn khái quát, hệ thống về truyện ngắn của nhà văn Lê Minh Khuê trên hai phương diện nổi bật là: sự khám phá những chiều kích mới về con người Việt Nam hiện đại và thế giới nghệ thuật truyện ngắn Lê Minh Khuê

Chúng tôi nghiên cứu đề tài dựa trên ba phương pháp:

Phương pháp phân tích và tổng hợp: thông qua các tác phẩm cụ thể của

nhà văn Lê Minh Khuê, chúng tôi sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp để thấy được những nét đặc trưng của con người Việt Nam hiện đại và thế giới nghệ thuật của truyện ngắn Lê Minh Khuê

Phương pháp so sánh: chúng tôi dùng phương pháp so sánh để phân biệt Lê

Minh Khuê với các tác giả khác Đồng thời, phương pháp so sánh giúp chúng tôi tránh cách tiếp cận một chiều, phiến diện trong quá trình nghiên cứu về Lê Minh Khuê – một nhà văn nữ độc đáo của văn chương đương đại

Phương pháp thống kê: chúng tôi sử dụng phương pháp thống kê số lần

xuất hiện của một vài cụm từ, thuật ngữ trong truyện ngắn Lê Minh Khuê nhằm khám phá nét riêng trong các tác phẩm của bà

2 Giải quyết vấn đề

CHƯƠNG 1: LÊ MINH KHUÊ TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HỌC NỮ

VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Nhìn qua đời sống văn học nữ Việt Nam đương đại

Suốt mười mấy thế kỷ, người phụ nữ Việt Nam khép mình trong sự câm lặng bởi lễ giáo phong kiến trói buộc Văn chương hầu như vắng bóng tiếng nói của nữ giới, hoặc nếu có cũng chỉ là sự xuất hiện hiếm hoi của một vài người như nữ sĩ

Hồ Xuân Hương, Đoàn Thị Điểm Cho đến thế kỷ XX “đi cùng với những thăng trầm, biến động của cả nhân loại, người phụ nữ bắt đầu dựng nên lịch sử cho chính mình bởi làn sóng nổi dậy và lan tràn mạnh mẽ từ phong trào đấu tranh nữ quyền trên phạm vi toàn thế giới Nền văn chương cũng sửng sốt, ngỡ ngàng trước sự xuất hiện ồ ạt, rầm rộ và đồng loạt của cộng đồng nữ.”1 Nằm trong dòng chảy chung của văn học thế giới, văn học nữ giới Việt Nam cũng xuất hiện nhiều gương mặt mới với nhiều tác phẩm giá trị

Thực chất văn chương của nữ giới có được động lực để phát triển từ cuộc đổi mới văn học được khởi xướng từ năm 1986 Đó là cú hích để các nhà văn nữ khẳng định tiếng nói của giới mình

Sự bùng nổ của các cây bút nữ cả về số lượng lẫn chất lượng đã đem đến cho nền văn học nước nhà một làn gió mới dịu mát nhưng cũng hết sức tinh tế Mỗi nữ

sĩ được tự do biểu lộ cái tôi cá nhân của chính mình với một phong cách riêng Đối với tình yêu, nhân vật nữ trong sáng tác của Nguyễn Thị Thu Huệ không giữ thái độ thụ động mà đã chủ động đấu tranh để giành lấy hạnh phúc Lụa trong

truyện ngắn Bảy ngày trong đời dám trốn bố mẹ để đến với Sanh Dù chưa hiểu rõ

về Sanh nhưng cô cũng đã trao thân cho Sanh và có thai Sanh bỏ đi Cô quyết giữ lại đứa con để giữ tình yêu ấy trong lòng

1 Hồ Khánh Vân , Từ lý thuyết phê bình nữ quyền (feminist criticism) nghiên cứu một số tác phẩm văn xuôi

của các tác giả nữ Việt Nam từ năm 1990 đến nay, Luận văn thạc sĩ, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân

văn, TP HCM, 2008, tr 1

Người phụ nữ trong văn Võ Thị Hảo hiện lên là những người đàn bà khổ vì

yêu, sẵn sàng hi sinh tất cả cho tình yêu Nàng H’Điêu trong truyện Khát của muôn đời sẵn sàng hi sinh cho tình yêu bởi nàng hiểu rằng không có tình yêu thì cuộc

sống này thật là vô nghĩa Nàng tự hỏi: “Thế gian này không còn ai biết mình, không còn ai si mê, không còn tìm đâu ra một kẻ biết yêu (…) ở trong ngực mọi người chỉ còn là băng giá, chẳng còn những H’Điêu không quản cái chết đi tìm người yêu, thì liệu có đáng còn thế giới này chăng? Thật đáng sợ” Có thể nói nhà văn đã nâng niu khát vọng tình yêu của người phụ nữ như nâng những cánh hoa mong manh tươi thắm nhất

Nếu như trong văn học Việt Nam trước đây, đề tài tình dục luôn bị cấm đoán thì trong nền văn học đương đại, vấn đề tình dục được khai thác cặn kẽ và mạnh bạo hơn: “Nhẹ nhàng, kín đáo trong truyện Nguyễn Thị Thu Huệ Trực diện, trần trụi trong truyện Y Ban Mãnh liệt, nhẩn nha, đầy thâm thúy và ẩn ý trong truyện

Đỗ Hoàng Diệu “Quê mùa”,“chất phác” nhưng đằm như trong truyện Nguyễn Ngọc Tư “Cao tay”, khéo léo đụng chạm đến ghetto sex cấm kỵ nhưng người đọc không cảm thấy đụng chạm đến “Taboo” tình dục như trong sáng tác Phạm Thị Hoài, Mai Ninh Còn Lê Thị Thấm Vân, Trân Sa v.v… lại nhầy nhụa trong những đặc tả tỉ mẩn, chi tiết không một chút ngần ngại.”1

Đỗ Hoàng Diệu mượn tình dục để đề cập đến những vấn đề bức thiết trong xã

hội Đó là tình trạng nhân vật nữ trong tác phẩm Bóng đè của Đỗ Hoàng Diệu phải

gánh chịu “cả một quá khứ phi phàm”, bị đeo đuổi bởi một thứ tội “tổ tông” Cô con dâu ban đầu bị “bóng đè”, cô cố gắng chịu đựng nhưng sau này lại trở thành đồng lõa

Nhân vật nữ trong sáng tác của các nhà văn nữ thể hiện tình mẹ tha thiết

Trong Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư, nhân vật Nương sau khi bị làm

nhục đã ngây thơ hỏi cha rằng “Không biết con bị, nó có con không, hả cha?” Và

“Nó chấp nhận việc ấy, dù phũ phàng Đứa bé đó, nhất định nó sẽ đặt tên là Thương, là Nhớ hay Dịu, Xuyến, Hường Đứa bé không cha nhưng chắc chắn

1 Bùi Thị Thuỷ, Dấu hiệu nữ quyền trong văn nữ Việt Nam đương đại, http://hoinhavanvietnam.vn, News,

26/12/2008

được đến trường, sẽ tươi tỉnh và vui vẻ sống đến hết đời, vì được mẹ dạy” Tình

mẹ là tình cảm thiêng liêng nhất và người phụ nữ sẵn sàng hy sinh tất cả để bảo vệ đứa con của mình

Trong sáng tác của các nhà văn nữ luôn sáng lên bản lĩnh của người phụ nữ

Nhân vật My trong truyện ngắn Thiếu phụ chưa chồng của Nguyễn Thị Thu Huệ

dù kết cục phải trả giá nhưng cô đã dám nói điều cần nói: “Thời của tôi khác thời của chị rồi (…) Tôi muốn tự do và sung sướng Muốn là bà chủ” Cô phản đối lại nếp sống truyền thống “Cái kiếp đàn bà thật khốn nạn Mẹ yêu quý của chúng ta ra

rả dạy tôi rằng: Khi bé thì phải vâng lời bố mẹ Lớn lên lấy chồng thì phải theo chồng, chồng chết theo con Chỉ có vâng lời và vâng lời”

Là một nhà văn nữ có nét riêng, Lê Minh Khuê xây dựng nhiều nhân vật nữ thẳng thắn, quyết đoán, không quỵ lụy trong tình cảm và thông qua đó thể hiện cái nhìn nhân ái về số phận con người

Bên cạnh dòng văn học trong nước, văn chương hải ngoại cũng giới thiệu cho độc giả Việt Nam những giọng văn mới lạ: “Lê Minh Hà tinh tế và sâu lắng, Phạm Hải Anh đầy khao khát và đau đáu chân thành, Dương Thụy trong sáng, mộc mạc, Phan Việt thông minh, sắc sảo…”1

Trong những năm gần đây, một số nhà văn nữ đã nỗ lực thay đổi phong cách sáng tác Chẳng hạn như Nguyễn Ngọc Tư đã dám bước ra ngoài cái hiền lành của

nữ giới để đi vào những khía cạnh gai góc, đáng sợ nhất của đời sống

Truyện ngắn là thể loại khẳng định được sức sống và sức sáng tạo của các nhà văn nữ Nếu như ở các giai đoạn trước 1930 – 1945 hay 1945 – 1975, các nhà văn nam như Nam Cao, Thạch Lam, Nguyên Hồng, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Thi v.v… có cách tân ở những cống hiến lớn lao thì trong văn học đương đại, các tên tuổi nữ phần lớn lại gắn với loại này như: Phạm Thị Hoài, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Hảo, Dạ Ngân, Nguyễn Thị Thu Huệ, Y Ban, Võ Thị Xuân

Hà, Đoàn Lê, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Hoàng Diệu, Lynh Bacardi, v.v… và Lê Minh

1 Trần Thị Phương Trinh, Truyện ngắn, tiểu thuyết các tác giả nữ hải ngoại, Luận văn cao học, Đại học

Khoa học Xã hội và Nhân văn, TP HCM, tr 11

Khuê Chính các cây bút nữ đã góp thêm sức sống cho nền văn chương Việt Nam ngày càng khởi sắc

Vương Trí Nhàn trong cuộc trao đổi về phụ nữ và sáng tác văn chương (Tạp chí văn học, số 6, năm 1996) đã nhấn mạnh rằng chính đặc tính của người phụ nữ tạo nên nét đặc trưng trong trang viết của họ: “Hình như do sự nhạy cảm riêng của mình, phụ nữ bắt mạch thời đại nhanh hơn nam giới Họ luôn gần với cái lỉnh kỉnh,

dở dang của đời sống Mặt khác, với cái cực đoan sẵn có – tốt, dịu dàng, rộng lượng thì không ai bằng, mà nhỏ nhen, chấp nhặt, dữ dằn cũng không ai bằng – từng cây bút phụ nữ tìm ra mặt mạnh của mình khá sớm, định hình khá sớm.”1

Dù là nhà văn nam hay nhà văn nữ thì họ đều sở hữu chung những giá trị của con người Do đó, chúng tôi có phần đồng ý với quan điểm của Ngô Thị Kim Cúc cho rằng “mỗi nhà văn đều có cách viết, cách diễn đạt mang dấu ấn riêng của mình, dù là nam hay nữ” và khi nhà văn nữ có quan điểm riêng về giới mình thì

“tự thân tác phẩm sẽ bộc lộ những gì tác giả muốn gởi gắm Điều này cộng với một số yếu tố như tâm lý, cái nhìn khác biệt của phụ nữ có thể khiến dễ lộ những dấu hiệu riêng được hiểu là “cách viết nữ”2

Các nhà văn nữ ý thức rất mạnh mẽ về vấn đề nữ quyền Họ đã và đang dần tạo ra dấu ấn riêng, tạo nên “đặc tính nữ” khu biệt với “đặc tính nam” trong nền văn học dân tộc Với sự tinh tế vốn có, các nữ sĩ đã có những chia sẻ, đồng cảm lớn lao đối với con người, đặc biệt là phụ nữ Các nhà văn nữ đã góp một giọng điệu riêng cho nền văn học đương đại Việt Nam

1.2 Phác hoạ chân dung Lê Minh Khuê

Lê Minh Khuê sinh ngày 6 tháng 12 năm 1949 ở xã An Hải, huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa Hiện nay bà là Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam và Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam

1 Hồ Khánh Vân, Từ lý thuyết phê bình nữ quyền (feminist criticism) nghiên cứu một số tác phẩm văn xuôi

của các tác giả nữ Việt Nam từ năm 1990 đến nay, Luận văn thạc sĩ, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân

văn, TP HCM, 2008, tr 59

2 Phỏng vấn 10 nhà văn nữ trong và ngoài nước, Có một cách viết nữ hay không, www.gio-o.com, 2005

Tốt nghiệp phổ thông trung học, Lê Minh Khuê tham gia đội thanh niên xung phong chống Mỹ cứu nước Những năm tháng vất vả gian nan mà hào hùng ở ngoài tuyến lửa đã tạo cảm hứng cho những sáng tác của bà sau này Năm 1969 bà

là phóng viên báo Tiền Phong Năm 1973 – 1977, Lê Minh Khuê là phóng viên Đài Phát thanh Giải phóng và sau đó là Đài Truyền hình Việt Nam Từ 1978 đến nay, nhà văn Lê Minh Khuê là biên tập viên văn học Nhà xuất bản Hội Nhà văn Mỗi người chúng ta ai sinh ra và lớn lên cũng đều gắn bó với quê hương của mình Lê Minh Khuê cũng vậy Quê hương là cái nôi đầu tiên cho nguồn cảm hứng sáng tác của bà

Nếu nói về quê hương bản quán thì có lẽ quê của nhà văn Lê Minh Khuê quá rộng lớn Nó kéo dài suốt từ xứ Huế đến tận miền Kinh Bắc và những vốn liếng bà học hỏi được từ quê hương của mình quả là không ít Ông nội của bà sinh ở huyện Tĩnh Gia, Thanh Hóa, vào làm việc ở Huế và lấy vợ tại đây Ông ngoại là người

Hà Đông vào xứ Thanh lập nghiệp và lấy vợ tận vùng Kinh Bắc Tuổi thơ của Lê Minh Khuê trôi qua lặng lẽ ở quê nội (Thanh Hóa) nhưng thi thoảng cũng có dịp vào tận Huế hay ra Hà Đông thăm thú họ hàng Những chuyến đi xa như vậy đã gieo vào tâm hồn thơ trẻ giàu trí tưởng tượng của bà một nỗi khát khao khôn nguôi

về hạnh phúc bình dị, và cũng những chuyến đi xa như vậy làm cho bà thấu hiểu thêm về cuộc sống và con người ở từng vùng miền Năm 1965, Lê Minh Khuê đi thanh niên xung phong, sau đó làm báo và đã qua hầu hết chiến trường, cuối cùng

bà theo một cánh quân vào giải phóng thành phố Đà Nẵng "Nghề của tôi là làm báo và viết văn Đối với phụ nữ thì sắc đẹp chính là tài năng, những người đàn bà theo nghiệp viết văn chẳng qua họ không có sắc đẹp để kiếm tiền trong lĩnh vực khác mà thôi"1, Lê Minh Khuê tâm sự

Một trong những truyện ngắn đầu tiên của Lê Minh Khuê là Những ngôi sao

xa xôi, viết năm 1971 Truyện viết về ba cô gái trẻ Hà Nội đi thanh niên xung

phong chống Mỹ cứu nước, trong khi đi thì cả ba cô gái luôn nghĩ rằng mình sẽ được tiếp xúc với lửa đạn và khi vào đến đơn vị thì: “Tôi ngạc nhiên khi người ta bảo tôi đi gánh đất – Thanh niên xung phong như thế này à? Gánh đất? (Tôi không

1 Theo vietbao, Lê Minh Khuê cái nhìn nhân ái về số phận con người, http://www.vietbao.vn, 7/11/2002

tưởng tượng thế Thanh niên xung phong phải vác súng kia, đi rầm rộ dưới những cánh rừng không trăng sao Nói với nhau phải mạnh và gọn như những câu khẩu hiệu ).”1

Và chính nhà văn cũng là một cô thanh niên xung phong lãng mạn như thế trong những năm chiến tranh ác liệt Năm 16 tuổi, bà lên đường và sống giữa bom đạn với những công việc thường nhật cận kề cái chết Năm 1975, bà có mặt trong cánh quân đầu tiên tiến vào giải phóng Đà Nẵng Một thời tuổi trẻ đi và đi, rồi viết và viết Chính những năm tuổi trẻ đi và viết như thế đã cho bà một vốn sống sâu sắc, một niềm cảm thông vô bờ bến đối với số phận con người trong chiến tranh và trong cả đời thường

Những tác phẩm đã xuất bản của Lê Minh Khuê: Cao điểm mùa hạ (truyện ngắn, 1978); Đoàn kết (truyện ngắn, 1980); Thiếu nữ mặc áo dài xanh (tiểu thuyết, 1984); Một chiều xa thành phố (truyện ngắn, 1987); Em đã không quên (tiểu thuyết, 1990); Bi kịch nhỏ (truyện ngắn, 1993); Lê Minh Khuê – truyện ngắn

(1994)… Bà từng hai lần đạt giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam với tập

truyện Một chiều xa thành phố và Trong làn gió heo may

Bây giờ thì Lê Minh Khuê đã trở thành một người đàn bà ngại đi Khó ai rủ

bà đi đâu ra khỏi Hà Nội Có lẽ đối với người đàn bà đã trải qua chiến tranh, điều

Lê Minh Khuê sợ nhất đó là nhắc đến chiến tranh và đi xa Nếu có việc phải đi, bà thường chọn đi ôtô hoặc tàu hỏa, tránh đi máy bay Nhưng cuối tháng 4 – 2008 bà

“phải” lên máy bay để lĩnh giải thưởng tận Hàn Quốc

“Nhận được thông báo từ Hội đồng giải thưởng văn học quốc tế mang tên văn hào Hàn Quốc Byeong Ju Lee, tôi gọi điện thoại báo ngay cho Lê Minh Khuê Chị đang ở trên tàu từ Huế ra Hà Nội Chị về Huế thăm song thân và gia đình lớn Tôi

cứ hình dung người đàn bà không có dáng vẻ là nhà văn, đang chật vật với cái điện thoại di động vừa mới biết dùng, hở hả vào máy trong khi tàu chạy sầm sập Cũng giống như chị hằng ngày đến cơ quan, không đi xe máy xe đạp, chỉ có đi xe buýt,

1 Lê Minh Khuê, Những ngôi sao xa xôi, Nxb Phụ Nữ, 2008, tr 28

rồi xuống xe thong thả đi bộ như là ngày rộng tháng dài.”1 Nhà văn Lê Minh Khuê được trao giải ngay từ năm đầu tiên khi giải chính thức được công nhận – 2008,

với tuyển tập Những ngôi sao, trái đất, dòng sông – The stars, the earth, the river,

do Nhà xuất bản Curbstone Press ấn hành tại Hoa Kỳ Khi được hỏi về khoản tiền thưởng trị giá 10.000 USD (hơn 160 triệu đồng), Lê Minh Khuê cho biết: “Một số tiền lớn đấy chứ Nhưng quan trọng hơn với tôi, đây là một giải thưởng mang tính chất quốc tế.”2

Chặng đường viết văn của Lê Minh Khuê không phải lúc nào cũng suôn sẻ Năm 19 tuổi, bà xuất hiện trong làng văn với truyện ngắn đầu tiên trong trẻo, lãng mạn, đậm đặc không khí tuổi xuân ra trận Tuy có nhiều lúc bà phải buồn với nghiệp viết văn của mình nhưng chưa bao giờ trong bà có ý nghĩ mình sẽ bỏ cuộc Sau chiến tranh, Lê Minh Khuê không còn viết về những người yêu nước và chủ nghĩa anh hùng cách mạng nữa Các tác phẩm của bà chạm đến và mổ xẻ sự

suy thoái về tinh thần như: Cơn mưa cuối mùa, Anh lính Tony D, Bi kịch nhỏ, Cuộc chơi, Đồng đôla vĩ đại

Lê Minh Khuê không có vẻ gì là một nhà văn được nhiều người biết đến, mà nhỏ nhẹ giống như một người phụ nữ sinh ra là để cho gia đình Thật ra với bà, nghề văn thực sự khổ cực chứ không phải là chuyện “chơi chơi” Nghề văn với bà

là những gì rung động nhất mà bà muốn nhắn gửi với người đọc, bởi lẽ hơn ở đâu hết văn học có một sứ mệnh đặc biệt là làm cho con người cảm thấy yêu mến nhau hơn

Sau chiến tranh, trang viết của Lê Minh Khuê dành cho những người phụ nữ thời bình, những mối tình đẹp trong chiến tranh, những bi kịch chồng lên bi kịch Đọc truyện ngắn của bà từ lâu nhưng người đọc vẫn bị ám ảnh mãi, bởi những gì chị viết cũng chính là những gì có thực khi mà con người cứ chạy đua theo tiền bạc và địa vị

1 Theo tuổi trẻ, Lê Minh Khuê – người đàn bà viết văn, www.tuoitre.com, 10/3/2008

2 Theo tuổi trẻ, Lê Minh Khuê – người đàn bà viết văn, www.tuoitre.com, 10/3/2008

Viết xong Bi kịch nhỏ, Lê Minh Khuê cũng “bi kịch lắm” Bởi hồi đó theo quan

điểm của một số lẻ thì tác phẩm của bà “có vấn đề” Lê Minh Khuê phải ở nhà một thời gian dài

Lê Minh Khuê lụi hụi làm sách, biên tập mẫn cán, đầy trách nhiệm Không

mấy ai biết tập sách Tấm ván phóng lao của nhà văn Mạc Can nhờ sự tận tâm và

dụng sức biên tập của bà mà từng nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam Viết trong đủ thứ thiếu thốn một thời bao cấp, nhưng với một niềm đam mê cháy bỏng nên những trang viết của Lê Minh Khuê vẫn luôn ngập tràn niềm tin yêu đối với cuộc sống

CHƯƠNG 2: TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ VÀ SỰ KHÁM PHÁ NHỮNG CHIỀU KÍCH MỚI VỀ CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

“Cao cả thay chức vị làm người trên trái đất” (Macxim Gorky) Con người là trung tâm của vũ trụ Con người có thể tạo ra hòa bình, hạnh phúc nhưng con người cũng có thể tạo ra chiến tranh và sự mất mát Con người luôn mang trong mình hai yếu tố “con” và “người” Con người là một thực thể tự nhiên kết hợp với thực thể xã hội Nietzsche nói: “Người là sợi dây căng thẳng giữa thú và vật và siêu nhân, sợi dây giăng trên hố thẳm” 1 Con người liệu có thể ra ngoài quỹ đạo của thú vật được hay không điều đó còn phải tùy thuộc vào bản lĩnh sống mà họ đã rèn luyện từ nhỏ tới lớn

Truyện ngắn của Lê Minh Khuê giàu chất “người” Bà có một đôi mắt nhìn con người đầy bao dung và nhân ái Lê Minh Khuê nói: "Văn chương thực sự là khi người ta đọc xong còn muốn sống tiếp, tác phẩm phải có một cái gì đó để người ta đỡ thấy kinh khủng Trong tôi cũng có một kẻ nổi loạn, nhưng cứ nghĩ đến con cái, tôi lại thôi Tôi chuyển khát vọng ấy vào từng truyện ngắn nên các tác phẩm của tôi chứa đựng nhiều yếu tố bất thường.”2

Lê Minh Khuê đã coi văn chương như một người bạn để trút bầu tâm sự, để giải tỏa những nỗi buồn trong cuộc sống hàng ngày Đọc những tác phẩm của chị hẳn là bạn đọc cũng sẽ xúc động trước những trang viết đầy nhân văn Tuy có lúc tác phẩm của Lê Minh Khuê dữ dội và chua xót nhưng xét đến cùng thì đó cũng chính là bộ mặt thật của đời sống mà chúng ta không bao giờ được phủ định nó Chỉ có vượt trên mọi nỗi đau mới làm cho con người trưởng thành hơn, mạnh mẽ hơn Văn chương của Lê Minh Khuê cũng có lúc bị người ta cho là “có vấn đề” nhưng nhà văn vẫn bước đi mà không hề nao núng

1 Hoàng Xuân Việt, Bách khoa danh ngôn từ điển, Nxb Đồng Tháp, 1996, tr 218

2 Theo vietbao, Lê Minh Khuê cái nhìn nhân ái về số phận con người, http://www.vietbao.vn, 7/11/2002

2.1 Con người trong chiến tranh

Chiến tranh là nỗi kinh hoàng đối với con người Bởi nó gây nên sự mất mát,

sự chia lìa đau khổ Chiến tranh không những làm cho con người sống trong khói lửa phải rùng rợn mà những con người sống trong thời bình – khi mà chiến tranh

đi qua cũng đau đớn khôn nguôi Tại sao con người lại cứ phải đầy đọa cuộc sống của nhau trong khi họ có thể bắt tay vì một nền hòa bình vĩnh cửu? Lê Minh Khuê thấu hiểu nỗi đau chiến tranh và đã cống hiến những tác phẩm xúc động về chiến tranh Những tác phẩm của bà như một niềm cảm thông sâu sắc về số phận của

mỗi con người trong cuộc đời: “Qua những trang viết của chị (Bi kịch nhỏ, Một chiều xa thành phố, Anh lính Tony D ), người đọc không thấy những cảnh giết

chóc man rợ của chiến tranh, mà chỉ thấy nỗi đau xót lặng lẽ, khát vọng tươi sáng

bị cắt dang dở và vượt lên trên mọi chuyện tầm phào, vô bổ là cái nhìn đầy nhân ái

về số phận con người.”1 Tác phẩm Những ngôi sao, trái đất, dòng sông “tái hiện

hình ảnh các cô thanh niên xung phong mở đường Trường Sơn trong cuộc chiến tranh giữ nước; tái hiện cuộc sống thời hậu chiến, tình trạng đói nghèo và xói mòn văn hóa của người dân khi đất nước chuyển sang một xã hội tiêu thụ.”2 Đó thật sự

là những bi kịch lớn của một dân tộc đi lên trong thời kỳ chiến tranh Chiến tranh

là sự mất mát, xen lẫn đó là sự hy sinh cao cả vì một lý tưởng cao đẹp Còn thời bình khi mà mọi người tranh nhau làm giàu, tranh nhau lấy tài sản chung làm tài sản riêng thì họ đã tạo ra bao bi kịch cho đời sống

Con người trong chiến tranh luôn mang theo tình yêu gia đình, tình yêu quê hương nhưng vượt lên trên bom đạn khói lửa họ vẫn có một niềm tin mãnh liệt về hòa

bình, về hạnh phúc và một mái ấm gia đình nơi quê nhà Trong Những ngôi sao xa xôi, các cô gái như Nho, chị Thao và nhân vật xưng tôi mỗi người dù đang sống

trong bom lửa nhưng vẫn nghĩ về hòa bình và có những dự định Đối với chị Thao:

“Còn chị Thao thì muốn làm y sĩ Chồng chị sẽ là một anh bộ đội đeo quân hàm đại úy, hay đi xa và có râu quai nón Chị không thích sống cạnh chồng hàng ngày

1 Theo vietbao, Lê Minh Khuê cái nhìn nhân ái về số phận con người, http://www.vietbao.vn, 7/11/2002

2 Lê Minh Khuê, Những ngôi sao, trái đất, dòng sông, Nxb Phụ nữ, Hà Nội, 2008

vì như thế tình yêu sẽ chóng vô vị.”1 Nhân vật “tôi” cũng rất nhiều ước muốn: “Tôi cũng hay nói những dự định của tôi Ước muốn nhiều Nhưng tôi vẫn chưa rõ mình

sẽ chọn cái gì chủ yếu Trở thành kỹ sư kiến trúc? Rất hay! Thuyết minh trong rạp chiếu bóng của thiếu nhi, lái xe gấu ở cảng, hay là hát trong đội đồng ca trên một công trường xây dựng…! Tất cả, đều là hạnh phúc Tôi sẽ hăng say và sáng tạo, như những ngày trên cao điểm của chúng tôi, nơi ra đời những ước mơ và khao khát.”2 Phải có một sự đồng cảm sâu sắc với những khao khát của các cô thanh niên xung phong nhà văn mới có thể viết nên những lời văn sống động như thế Vào chiến trường đã ba năm, tức là Phương Định đã đối mặt với cái chết ba năm nhưng cô vẫn ngập tràn niềm tin trong sáng, những mơ ước hồn nhiên và yêu

âm nhạc Cô mê hát và thích nhiều bài hát: những bài hành khúc bộ đội hay hát trên những ngả đường mặt trận, thích dân ca quan họ mềm mại, dịu dàng, thích "ca chiu sa" của Hồng Quân Liên Xô…

Khi Nho bị thương, Thao đã lo lắng muốn báo về đơn vị để có thể chuyển Nho về tuyến sau nhưng Nho đã gạt đi “Không chết đâu Đơn vị đang làm đường kia mà Việc gì phải khiến cho nhiều người lo lắng” Những cô gái thanh niên xung phong không muốn những khó khăn của mình làm “nhiều người lo lắng” vì

họ biết rằng nhiều người cũng đang chiến đấu như họ Đấy chính là nét đặc sắc nét trong tính cách của họ: “Họ có thể hy sinh vì nhau trên chiến trường bom đạn và cũng có thể hy sinh vì nhau ngay trong cảm xúc của mình Mỗi người cố kiềm chế tình cảm của mình, cái tôi của mình chỉ để cho những người còn lại thêm vững tâm…” 3

Dù bom đạn khốc liệt nhưng những mơ ước không bao giờ tàn lụi Ba cô gái

trong truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi tuy mỗi người một ước mơ và ban đầu

nghe tiếng bom nổ đều rất sợ nhưng sau đó họ trở nên can đảm Tiếng bom trên bầu trời có thể làm cho những ngôi sao xa trên bầu trời lay động hay chính các cô

1 Lê Minh Khuê, Những ngôi sao xa xôi, Nxb Phụ Nữ, 2008, tr 28

2 Lê Minh Khuê, Những ngôi sao xa xôi, Nxb Phụ Nữ, 2008, tr 28

3 Nhiều tác giả, Văn lớp 9 không khó như bạn nghĩ, Nxb Trẻ, 2005, tr 161

gái thanh niên xung phong cũng là những ngôi sao xa trên cao điểm: “Đôi lúc mìn

nổ Nổ to hơn tiếng bom Những ngôi sao trên đầu tôi lay động Những ngôi sao rất xa, trong như những giọt nước xanh biếc, rải khắp bầu trời Mà bầu trời thì mênh mông làm sao! Tôi chợt nhớ tới bài thơ một anh trắc thủ pháo binh Bài thơ

ấy ném xuống đường khi đoàn pháo binh đi qua Anh ấy gọi chúng tôi là những ngôi sao trên cao điểm Những ngôi sao rực rỡ, nhưng không hiểu sao lại “xa xôi”?”1

Chính là ngôi sao nên ở họ luôn có một niềm tin mãnh liệt Cuộc sống ở chiến trường gian khổ lại làm cho họ cảm thấy yêu mến nhau hơn: “Chẳng lẽ ngay lúc này đây, tôi lại chạy đến, nắm tay tất cả các chiến sĩ trên cao điểm này mà òa lên khóc vì một niềm vui, một niềm hạnh phúc trẻ trung đang trào dậy Tôi yêu tất

cả mọi người, một tình yêu nồng nàn, khó nói mà có lẽ ai đã đứng trên cao điểm giữa những phút này như tôi mới thấu hiểu….”2 Tình người, niềm tin yêu cuộc sống không bị bom đạn hủy diệt mà ngược lại tinh thần ấy lại càng được phát huy

ở mức độ cao nhất Nhà văn Lê Minh Khuê đã thực sự thổn thức với tiếng lòng của những cô thanh niên xung phong anh dũng và yêu đời ấy

Đoạn kết truyện cũng là một sáng tạo rất thành công của tác giả Sau một trận chiến đấu căng thẳng, hồi hộp và sự lo lắng khi Nho bị bị thương thì bất chợt một cơn mưa đá kéo đến làm dịu cả đất trời Nó đánh thức dậy những kỷ niệm tuổi thơ

với những trận mưa nơi thành phố quê hương Vẻ đẹp của Những ngôi sao xa xôi

chính là vẻ đẹp của chủ nghĩa anh hùng và vẻ đẹp tâm hồn trong sáng của những cô gái thanh niên xung phong trên đường Trường Sơn cũng tiêu biểu cho vẻ đẹp của thế hệ trẻ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ Vượt lên tất cả vẫn là tình yêu cuộc sống, khát khao những giây phút bình yên

Những con người đẹp đẽ trong chiến tranh cũng có lúc bị người khác cho là

có vấn đề như Ninh trong Bầu trời trong xanh, cô luôn cảm thấy yêu vẻ đẹp của

người lính – vẻ đẹp của sự hy sinh cao cả, của nghị lực phi thường Những gì mà

1 Lê Minh Khuê, Những ngôi sao xa xôi, Nxb Phụ Nữ, 2008, tr 48

2 Lê Minh Khuê, Những ngôi sao xa xôi, Nxb Phụ Nữ, 2008, tr 49

Ninh thấy và viết thành bài báo lại bị mọi người cho là khoa trương, khuếch đại sự việc lên Nhưng Ninh luôn yêu vẻ đẹp cao lớn của những người lính trong chiến tranh: “Anh nói thật thà làm Ninh thấy lúng túng Cô giở sổ tay nhưng chưa ghi chép được gì Giống như bất cứ một thanh niên nào trong những năm đánh Mỹ, lại

ở sát mặt trận, cô cảm thấy yêu mến người chiến sĩ đến nỗi cô có thể nói hết với anh những chuyện mà cô đã trải qua Cô cảm thấy mình vụng về, xấu xí và cô sợ cái nhìn của người lính Trời ơi, một đôi mắt, một khuôn mặt… dường như cả đời

cô sống là để chờ đợi một người như thế này…!”1 Quả thực qua những năm chiến tranh mọi người cảm thấy gần gũi và cảm thông với nhau hơn vì họ cùng yêu quê hương – nơi có gia đình, có người yêu, có những ước mơ mà họ đang phải từng phút từng giây cố gắng để có thể sống trong những giây phút hạnh phúc đó

Nếu như trong thời buổi hiện nay có những thứ tình yêu tính toán, trả thù, đam mê nhục dục thì trong chiến tranh tình yêu thật cao thượng: “Nho vẫn thì thầm Nó cũng đang ở trạng thái như tôi: Tình yêu của những con người trong khói lửa Tình yêu độ lượng, tha thiết, vô tư mà kẻ độc quyền có nó trong tim là những người chiến sĩ Tôi quàng tay lên vai Nho Chúng tôi không nói gì với nhau Tôi siết chặt cái vai nhỏ nhắn và mềm mại của Nho dưới cánh tay của mình Nó đây, can đảm dịu hiền cùng thành phố với tôi và cùng đứng với tôi đêm nay trên cao điểm đầy bom gần mặt trận Chúng tôi hiểu nhau và cảm thấy hết hạnh phúc.”2 Tình bạn trong chiến tranh cũng thật cao đẹp Họ cùng sống và đối xử với nhau rất vô tư và không một chút gì gọi là vụ lợi, từ miếng cơm manh áo họ đều

chia sẻ với nhau như Tân và Viện trong Một chiều xa thành phố: “Khi bộ đội tiếp

tục đi, cả hai cùng ghé tai nhau nói cái gì đó ríu ra ríu rít, cùng cất tiếng cười, đôi khi những anh bộ đội vừa trêu họ phải quay lại nhìn Cả hai chả bao giờ muốn xa nhau Đứa này đi công tác, đứa kia trằn trọc thao thức Đêm, gió ào ào ngoài thung lũng Một cái gì bao la trong tiếng gió kia… Trạm thông tin giữa rừng đung đưa tiếng bom giặc Một hăng – gô cháo xì xụp ăn với nhau bên bờ suối Ở gần đó bom đạn đã rít lên và cả hai đã nghĩ tới việc đi nối dây Đứa này được phân công đi, đứa

1 Lê Minh Khuê, Bầu trời trong xanh, Nxb Phụ Nữ, 2008, tr 52

2 Lê Minh Khuê, Những ngôi sao xa xôi, Nxb Phụ Nữ, 2008, tr 49

kia ở nhà trực máy là đã nghĩ đến việc dặn dò nhau cái gì đó.”1 Tình bạn ấy thật cao quý Đôi lúc chúng ta tự hỏi nếu chiến tranh qua đi thì con người còn có thể đối xử tốt với nhau như thế được không?

Tuy chiến tranh làm hiện lên những con người đẹp và sống vì những lý tưởng cao cả nhưng chiến tranh cũng làm cho nhiều người trở nên xấu xa Họ coi việc cầm súng và bảo vệ Tổ quốc là chuyện của người khác chứ không phải là chuyện

của bản thân họ như nhân vật Đức trong Một ngày đi trên đường cũng gần giống

với hình ảnh con rùa trong trong tác phẩm: “Dạo đó bạn bè tôi hầu hết vào bộ đội,

đi chiến trường Cũng có rất nhiều người ở lại Hà Nội làm việc như Đức chẳng hạn Điều đó cũng bình thường Tôi nhớ dạo đó Đức có nuôi một con rùa nhỏ Con rùa bò tha thẩn trong phòng, ra hàng hiên, vào gầm giường và có lúc nó bò lên cả chân tôi làm tôi phát khiếp Đức cười hiền hậu, cặp kính sáng loáng Anh còn ít tuổi nhưng vì cận thị nặng, trông anh rất già và tôi bất giác so sánh anh với con rùa.”2 Và Đức còn cho rằng những người bạn trong chiến trường là cuồng tín: “Tôi nhớ những năm chống Mỹ, anh không hề bước chân ra khỏi Hà Nội Anh gọi những người bạn đi vào chiến trường là một lũ cuồng tín Nhiều người trong số bạn bè của chúng tôi đã chết Còn Đức sẽ là người đầu tiên vào sống trong thành phố mà những người bạn của anh đã góp tay vào giải phóng …”3 Nhà văn đã viết

ra những trăn trở, day dứt cuả chính mình về một sự thật đắng cay trong cuộc sống Lời văn như dửng dưng thế thôi nhưng chất chứa bao nghẹn ngào, chua xót của người viết

Nếu như trong chiến tranh mọi người đều có tư tưởng như vậy thì e rằng đất nước của chúng ta sẽ không có ngày hôm nay Cuộc chiến tranh đã khẳng định chính nghĩa của một dân tộc với những con người hết lòng vì hạnh phúc và hòa bình ấm no của nhân dân

1 Lê Minh Khuê, Một chiều xa thành phố, Nxb Phụ Nữ, 2008, tr 104

2 Lê Minh Khuê, Một ngày đi trên đường, Nxb Phụ nữ, 2008, tr 119

3 Lê Minh Khuê, Một ngày đi trên đường, Nxb Phụ nữ, 2008, tr 123

“Văn thơ Việt Nam đã từng có thời kỳ rực rỡ, tác động lớn đến đời sống: thời

kỳ chống Mỹ Hãy điểm lại xem, rất nhiều tác giả tác phẩm hay có sức lay động và nâng đỡ tinh thần con người trong thời buổi cam go Những tác phẩm xứng tầm thời đại, dù chỉ là một bài thơ, một truyện ngắn Tôi quan niệm đó là tác phẩm lớn, thơ và văn thời kỳ đó rất cao cả Thời kỳ đổi mới nhiều tác giả viết về sự “thay da” của một đất nước với bao nhiêu đau đớn.”1 Đó là tâm sự của Lê Minh Khuê khi bàn về văn học Bà vẫn đánh giá cao văn học trong những năm chống Mỹ cứu nước Thời kỳ chống Mỹ là thời kỳ mà con người cảm thấy mình như lớn hơn và phải cố gắng hết mình để hoàn thành tốt công việc Đọc các tác phẩm của bà viết

về thời kỳ nóng bỏng này dường như đã làm cho chúng ta – thế hệ con cháu hiểu thêm về một thời mà cha ông mình đã phải đổ từng giọt mồ hôi để làm nên chiến thắng của ngày hôm nay

Lê Minh Khuê viết về chiến tranh với một cái nhìn đầy nhân văn và có những suy tư sâu sắc Bà đã cặm cũi sống và lặng lẽ viết, tự chiêm nghiệm cuộc sống và tìm ra những cái mới để viết văn

“Chinh phục sự thật đời sống, bắt được gọn nó vào trong cái lồng chữ nghĩa của trang sách là tài nghệ và bản lĩnh nhà văn.”2 Viết về chiến tranh là một chủ đề hay song không phải ai cũng làm được bởi phải thấu hiểu, phải thật sự cảm thấy những giá trị cao đẹp mà hàng triệu người Việt Nam yêu nước đã hy sinh để có được nó Tuy cuộc sống trong chiến tranh vô cùng khổ cực nhưng đọc những trang viết của Lê Minh Khuê chúng ta vẫn luôn có một niềm tin vào cuộc sống dù phải gặp vô số khó khăn trắc trở Làm được điều này thì mong ước về đời viết văn của

bà đã hoàn thành, bởi bà luôn mong bạn đọc của mình thêm mến yêu cuộc sống này Đó cũng là những điều mà bất cứ một nhà văn chân chính nào cũng đều mơ ước

2.2 Con người giữa đời thường

Nhà văn Lê Minh Khuê viết văn đến nay đã hơn 40 năm Bà vẫn luôn đứng vững dù không ít lần những sự cố buồn trong văn chương cũng làm cho nhiều tác

1 Theo vietnamnet, Lê Minh Khuê: Tôi không mấy tin vào sức mạnh của văn học, http://vietnamnet.vn

2 Ngô Thảo, Văn học với đời sống, đời sống văn học, Nxb Văn học, 2000, tr 194

giả nản lòng Lê Minh Khuê tâm sự: “Viết cho những ý nghĩ trong mình nó thoát

ra, ám ảnh mãi trong đầu, không chịu nổi Nhiều khi khó chia sẻ với ai được, phải viết thôi.”1 Những trăn trở làm cho nhà văn cảm thấy khó chịu, day dứt nhưng Lê Minh Khuê luôn cảm thấy cuộc sống có những tia hy vọng màu xanh Vì vậy, đọc truyện ngắn của bà bạn đọc hướng về một tương lai tươi sáng hơn

Đọc tác phẩm của Lê Minh Khuê, ta sẽ được tiếp cận với một thế giới con người thời hậu chiến với những tính toán ghê gớm

Tác phẩm Đồng đô la vĩ đại kể lại câu chuyện về những người con trong gia

đình lão Trương chỉ vì một đồng đô la của cô Trang để lại mà anh em đâm chém lẫn nhau: “Khang và An chưa xuất quân vì dù sao cũng là anh em ruột, lại là hai thằng sinh đôi, chỉ khác nhau mỗi cái sẹo trên má Sẹo không phải do lão Trương nặn ra mà do hai anh em tặng nhau trong tù Hai gã thế thủ hai nơi Khang ngồi ở quán thịt chó lão Diêm què bên kia đường, mắt canh chừng cái bụng của vợ An ngồi bên cái sập gụ bên chái bếp Hai gã không để sót một lời nào của hai mụ vợ

và máu trong hai người gã bắt đầu bốc lên, giống như được gây bằng men rượu”.2Vậy là tiền bạc đã khiến cho con người trở nên ghét bỏ và hận thù nhau nếu lợi ích của mình bị thua thiệt Họ sẵn sàng rũ bỏ cả tình anh em ruột thịt chỉ vì tiền Câu chuyện như một vòng tăm tối cứ quay vòng mãi Ông Trương thì giết vợ, con cái trong nhà thì đâm chém lẫn nhau và dường như đứa con bị tàn tật trong nhà là người hạnh phúc hơn cả, bởi lẽ cậu cứ điềm nhiên nhận tiền mà không hề có một chút gì oán trách cho thân phận của mình Trong một xã hội đảo điên như vậy, con người dường như mất hết nhân tính Ở đó, bản chất lương thiện trong mỗi người không còn nữa bởi đã bị đồng tiền vạn năng chà đạp và bóp méo

Thằng Thán trong truyện Anh lính Tô – ny D gào lên với cha: “Ông có mà

chết Ông thề mà chết được thì tôi ăn cứt chó Nghe thủng chưa? Nôn ra, ọe ra Tôi bóp cổ ông lè lưỡi bây giờ!”3 Vì “ba triệu” mà một đứa con chửi cha, thậm chí bắt cha phải chặt ngón tay thề rằng không ăn cắp Nếu như “Trái tim và khối óc là hai

1 Theo Bachvietbooks, Lê Minh Khuê viết vì yêu con người, www.anninhthudo.vn, 12/3/2009

2 Lê Minh Khuê, Đồng đô la vĩ đại, Nxb Phụ Nữ, 2008, tr 73

3 Lê Minh Khuê, Một mình qua đường, Nxb Hội nhà văn, 2006, tr 279

vật quí nhất trời ban cho loài người, để làm tăng giá trị của mình, cần phải được đem dùng một cách mãnh liệt, cần phải đem hun vào lò lửa nóng của thế sự thì nó mới chịu “nhả” ra hết chất vàng của nó.”1 (Lê Văn Trương) thì thằng Thán cũng như cha, sống mà không cần đến trái tim và khối óc Nó chưa từng nghĩ ngợi xem mình đã sống thế nào, đã ra con người chưa… Thằng Thán gây ác với cả cha – người sinh thành và cho nó sự sống Nó hành động như thế nào thì con người nó là như vậy: độc ác, xấu xa và tàn nhẫn

Thủ phạm lấy tiền của thằng Thán tưởng là ma hóa ra lại là người Đó chính

là vợ chồng thằng Xét: “Chúng vẫn là con thú ngay cả khi màn đêm khiến cho thú trở thành người.”2 Không phải ngẫu nhiên mà tác phẩm so sánh những người sống

ở khu nhà đó như “loài thú” Bởi con người khác thú ở chỗ biết suy nghĩ, biết cái

gì sai, cái gì đúng Còn lão Thiến, thằng Thán và vợ chồng thằng Xét chẳng bao giờ suy nghĩ đến cùng để thay đổi cuộc sống “cho ra sống” Họ sống chỉ biết có tiền, như bóng ma để rồi làm hại đến người khác và làm hại chính mình Sống mà lười suy nghĩ thì cuộc sống có ra gì?

Sau chiến tranh, những người không tham gia vào chiến trường lại là những người đầu tiên vào sống ở những thành phố đã được giải phóng Những con người

đó bắt đầu làm giàu theo cách riêng của mình Họ luôn mong ước nhà lầu và những chiếc xe thật đắt tiền, sang trọng Người ta quên mất rằng cuộc sống của đất nước sau chiến tranh vẫn còn rất nhiều gian khó, bao người nhà mất, bao người con trai từ biệt mẹ đi mà không hề trở lại, bao ngôi mộ của các liệt sĩ không tên… Con người không còn nghĩ rằng đất nước đang lâm nguy nữa mà đất nước đã hòa bình, dân tộc đã thống nhất, họ lại bắt đầu có những mưu tính riêng cho cuộc sống riêng tư Họ bắt đầu cảm thấy cần phải tranh thủ vơ vét ngay của cải để đơm cho đầy túi tham Chính những con người chưa từng biết đến chiến trường là những con người sống không đúng với những gì mà bao người đã hy sinh cho họ Nhân

vật Đức trong Một ngày đi trên đường đã vào Sài Gòn sau ngày giải phóng, anh

vào ở thành phố mà anh không hề bỏ ra một chút công sức Anh luôn yêu cái mút

1 Vương Trí Nhàn, Cánh bướm & đóa hướng dương, Nxb Văn nghệ TP Hồ Chí Minh, 2001, tr 90

2 Lê Minh Khuê, Một mình qua đường, Nxb Hội nhà văn, 2006, tr 282

rửa bát và chiếc xe Vespa: “Hầu như sáng nào cũng có chuyện bực mình những bất tiện Nhưng tại sao mình vẫn yêu quý cuộc sống đó nhỉ, và ngày nào cũng hy vọng cho nó khá hơn Hy vọng bút bi sẽ tốt hơn, săm lốp xe đạp bền hơn, gạo bớt sạn, bớt trấu, cái trần nhà đừng đổ sụp vì bị dột nhiều quá và không phải sống chung với chuột… Còn Đức thì đi tìm những cái thuận tiện hơn, ở cái thành phố mà hầu như anh không góp vào chút công sức nào để giải phóng … Tôi đã tới căn phòng anh ở, đã thấy cái gì cũng tiện nghi, nhưng rồi cuộc sống yên ổn của cái thành phố tôi đã quen vẫn có ma lực nào đấy gọi tôi về… Đức bảo tôi hãy chuyển vào trong đây công tác, tốt lắm Nhưng tôi có cảm giác mình sẽ sống không vui gì khi thiếu những cái bất tiện mà mình đang quen, thiếu cái lành mạnh tự nhiên ở cái thành phố mà Đức đang say mê ấy, thật khó tìm thấy.”1 Vậy là có những người dù họ sống trong hoàn cảnh hết sức khó khăn nhưng họ cũng rất yêu cuộc sống ấy Cuộc sống là một chuỗi ngày mà những con người tranh giành quyền lực và ganh ghét nhau đến cực đỉnh Họ luôn muốn dìm người khác xuống vực sâu để cho mình có thể ngoi lên

“Sau chiến tranh, trang viết của chị dành cho những người phụ nữ thời bình, những mối tình đẹp trong chiến tranh, những bi kịch chồng lên bi kịch Tôi đọc truyện ngắn của chị lâu rồi nhưng vẫn bị ám ảnh mãi đến giờ.”2 Những bi kịch đó

có thể là do con người tự tạo ra và lại bắt chính những đứa con yêu quý của họ lại

phải trả thay cho đời cha ông của mình như trong tác phẩm Bi kịch nhỏ Nhân vật

Cay tưởng là đã tìm thấy niềm vui mới trong tình yêu với người mà mình thương yêu nhưng cô đã yêu chính người anh cùng cha khác mẹ của mình

Mỗi một cuộc đời là một số phận khác nhau Cuộc sống đôi lúc có vô vàn những điều kỳ diệu và cũng không thiếu những điều nghịch lý đáng thương Như câu chuyện trên đáng lẽ tình yêu của Cay và Quang sẽ rất hạnh phúc nhưng rồi số phận đã làm cho họ chia rẽ và còn bị người đời xem là loạn luân, vô đạo đức Xét đến cùng, họ cũng chỉ là nạn nhân không hơn kém Họ cứ nghĩ rằng mình luôn

1 Lê Minh Khuê, Một ngày đi trên đường, Nxb Phụ Nữ, 2008, tr 132

2 Theo Bachvietbooks, Lê Minh Khuê viết vì yêu con người, www.anninhthudo.vn, 12/3/2009

sống tỉnh táo nhưng rồi số phận đã đẩy họ vào bi kịch Nhà văn Lê Minh Khuê đã thực sự khóc vì con người, mỗi câu văn của bà như một giọt nước mắt

Tình bạn trong chiến trường thật là đáng quý, họ chia sẻ từng niềm vui, nỗi buồn, kể cả sự sợ hãi của chiến tranh nhưng khi hòa bình lập lại thì tình bạn ấy đã

bị những dục vọng về cuộc sống hiện đại và tiền bạc che lấp Tân và Viện từng là đôi bạn tri kỷ của nhau trong chiến tranh, sau ngày hòa bình lập lại mỗi người có một đời sống riêng tư của mình, Tân lao vào những mối quan hệ xã hội sang trọng, quý phái và vô tình quên đi người bạn tội nghiệp của mình Đã bao lần Tân hứa sẽ xin cho bạn trở lại học và quay về cuộc sống khi xưa nhưng cô chưa từng sốt sắng

để làm việc ấy Tình bạn ngày xưa bây giờ có lẽ đã không còn được bền đẹp nữa bởi họ đã khác xa nhau ở cuộc sống thực tại: “Hơn một năm trôi qua Vào những đêm khi mà các con đã ngủ, Viện lại ra trước cửa nhìn về phía con dường dẫn về

Hà Nội Và thỉnh thoảng người đàn bà ấy nhớ đến vẻ tươi trẻ của bạn, những ngón tay hồng hồng, và cái áo ngủ mùi thơm tho của bạn, lại cười âu yếm một mình… Không bao giờ Tân viết thư như đã hứa với bạn Có một đoàn khoa học chuẩn

bị đi công tác ở các nước Châu Âu Họ cần một chân thư ký có thể giao dịch, tiếp khách Một người lịch thiệp… phải chạy đến từng đứa trong “nhóm quý tộc” mới được Bố mẹ chúng nó toàn là người vai vế cả…!

Và người chồng của Tân, người đàn ông thông minh, xấu xí sau lần nhắc nhở

vợ viết thư cho bạn, đã ngán ngẩm nghĩ rằng cái nông cạn của đàn bà cũng như một thứ tội ác Chỉ có điều “người ta khó lòng nhìn thấy.”1 Thật là buồn khi mà một tình bạn tưởng rất keo sơn lại thay vào sự lạnh nhạt, thờ ơ với số phận của bạn mình Hẳn độc giả mới đọc có thể hơi choáng nhưng thực tại ấy ngày nay lại không thiếu gì cả: “Lê Minh Khuê thường trốn vào những trang viết, vì chỉ có ở đó chị mới có thể bộc lộ được hết những tâm tư của mình Ngay từ sau giải phóng, Lê Minh Khuê đã nhìn thấy những xói mòn trong đời sống tinh thần của từng cá nhân, khi mà người ta bớt nghĩ về “cái ta” để sống cho “cái tôi” nhiều hơn Như Tân và

Viện trong Một chiều xa thành phố, cách sống của hai người đàn bà sau khi cởi bỏ

tấm áo lính khiến người đọc giật mình nhìn lại, làm thế nào để không rơi vào trạng

1 Lê Minh Khuê, Một chiều xa thành phố, Nxb Phụ Nữ, 2008, tr 186

thái “mụ mị quá đà” như vậy cũng không hề là chuyện giản đơn.”1 Trạng thái mụ

mị đối với Viện là do không thoát được khỏi cái tăm tối của cuộc sống vật chất và tinh thần tẻ nhạt, với Tân là do chạy đua theo cuộc sống của những quý bà Tân mang tâm trạng chán chường vì tuổi xuân đang trôi qua mà chưa thực hiện được những ước mơ, lại luôn bị kéo xuống bởi những lo lắng tủn mủn tẹp nhẹp của thời bao cấp

Con người có lúc là chủ nhân của bi kịch và cũng chính là nạn nhân trong chính bi kịch của cuộc đời mình Sau chiến tranh con người cứ xoáy mình vào việc làm giàu nhưng không phải ai cũng có khả năng làm giàu chân chính Vì vậy, họ

cố gắng chen chân có khi bán cả linh hồn cho quỷ dữ để có được tiền bạc và địa vị trong xã hội Hình tượng con người tha hóa từ thời Nam Cao cho tới tác phẩm của

Lê Minh Khuê không bao giờ hết bởi nhu cầu vật chất và lối sống thực tiễn, thực dụng của con người luôn hiện diện Lòng tham là vô đáy Con người càng chạy đua càng thấy mình trở nên bé nhỏ và tầm thường, càng ngày càng chìm vào bi kịch Họ đã thực sự tha hóa trong chính tâm hồn của mình, đau khổ, túng quẫn và

bế tắc cứ vây kín cuộc đời Họ không thể thoát ra khỏi kiếp sống đau buồn ấy

Truyện ngắn Biển mịt mờ của Lê Minh Khuê mở đầu thật buồn và giọng kể

trầm buồn này như một sợi chỉ xanh xuyên suốt truyện: “Một lớp học ở thành phố biển Thời đó, những năm đầu tám mươi của thế kỷ trước, ăn chẳng có gì Buổi sáng những đứa trẻ gầy vêu đến trường mua một cái bánh sắn hai hào vừa đi vừa

ăn dọc con lộ hai bên cách đó chưa lâu đã từng dập dìu bóng dáng viễn chinh lính

Mỹ cao kều khoác tay cave thấp bé người Việt bản xứ mặc rốp, mặc mini loè xoè bên đùi da nâu Đời sống sáng choang đô la Mỹ đổ vào làm người ta tưởng rằng đời cứ thế êm ru biết đâu mọi thứ đổ cái rụp Như làm bằng bìa giấy Như xây bằng cát cái đô thị nền mầu Giờ đây mọi thứ vắng hoe vắng hoắt ”2 Những phận người sống lay lắt ở cái phố biển đó đã được nhà văn miêu tả qua bút pháp trữ tình tinh tế Con người như vật vã trong cuộc mưu sinh, không thể làm gì trước hiện thực “chua xót” đó

1 Theo vietnamnet, Lê Minh Khuê: “Nghề văn là lao động thực sự khổ cực”, www.cinet.vn, 15/3/2008

2 Lê Minh Khuê, Một mình qua đường, Nxb Hội nhà văn, 2006, tr 24

Cơn mưa cuối mùa đúng như cái tên của nó là một câu chuyện về tình yêu

muộn màng giữa hai người đã có gia đình Bình và Mi yêu nhau tha thiết nhưng cuối cùng họ vẫn không thể rũ bỏ tất cả để đến với nhau Cuối cùng tình yêu của

họ cũng như bao nhiêu người khác chỉ là một “Cơn mưa cuối mùa” chóng qua Không phải tác phẩm nào của nhà văn Lê Minh Khuê cũng viết về những con người luôn xấu xa và tha hóa Bên cạnh những con người thực dụng, chạy theo lợi ích cá nhân thì cũng có rất nhiều nhân vật sống hết mình cho lý tưởng, cho cuộc sống

Đọc truyện ngắn Ngọn lửa, người đọc không sao quên được khung cảnh lãng

mạn khi nhân vật “tôi” bắt gặp Qúy và Duyên bên nhau: “Tôi nhìn hai người một cách bất chợt Một buổi sáng chủ nhật, tôi đạp xe đi sớm Xa xa trông thấy một đôi trai gái đèo nhau bằng xe máy đi chầm châm Người con trai nghiêng tai xuống nghe Cô gái dựa cằm vào vai người con trai, nói cái gì đó Một tay người con trai lái xe, một tay cầm tay cô gái để lên đùi mình Xe vẫn đi chầm chậm giữa dòng xe máy buổi sáng đang ngược xuôi trên đường, dường như thế giới là của riêng hai người.”1 Tình yêu mà họ dành cho nhau thật đẹp Họ yêu nhau bằng một thứ tình cảm vô tư, trong sáng Tình yêu của họ như một bản tình ca với những giai điệu nồng nàn, cháy bỏng

Đạt trong truyện Màu xanh man trá nhìn thấy vẻ đẹp toát ra từ con người của

Sương: “Đạt nhìn Sương áo dài thanh nhã trong máy lạnh văn phòng bị hút hồn Không như ngày đầu gặp Thúy ào ạt cười nói ào ạt ôm hôn tưởng như không dứt nổi Sương êm ái như Sương.”2 Nhưng tình yêu ấy luôn bị giằng xé, xô xát với trách nhiệm làm cha của anh đối với Tuấn – con anh Anh yêu quí Tuấn vô cùng

và nhớ tới nó với tình cảm tha thiết: “Thằng Tuấn mười ba tuổi đã mờ mờ ria mép nói giọng vịt đực phát triển sớm Nó ngưỡng mộ Đạt đến độ thấy cha làm gì nó làm theo Đạt tập yoga nó cũng xếp chân bấm tay thở nhẹ nhắm mắt Đạt nhìn con bắt chước mình mà cảm động.”3 Hai thứ tình cảm mâu thuẫn nhau cùng sống trong

1 Lê Minh Khuê, Màu xanh man trá, Nxb Phụ nữ, 2005, tr 130,131

2 Lê Minh Khuê, Màu xanh man trá, Nxb Phụ nữ, 2005, tr 186

3 Lê Minh Khuê, Màu xanh man trá, Nxb Phụ nữ, 2005, tr 186, 187

Đạt Chính những tình cảm thiêng liêng đó làm anh luôn đau khổ, day dứt Trong hai cái, anh chỉ có thể chọn một mà thôi

Hay trong tác phẩm Dòng sông, hình ảnh người cô giáo làng của nhân vật

xưng “tôi” hiện lên thật đẹp và xúc động Người cô đã tần tảo nuôi con, cháu và làm một cô giáo tốt với tất cả mọi người Tâm hồn đẹp đẽ của cô luôn để lại những

kỷ niệm ngọt ngào cho người cháu của mình: “Nhưng nghe kìa… lẫn trong các thứ tiếng động của thị thành tràn vào vùng thôn dã, có tiếng gì kẽo kẹt, kẽo kẹt… Tiếng gì thế?

Anh không nhận ra à? Tiếng kéo mật Máy móc người ta chưa thích đâu Vẫn

là trâu bò kéo mật đấy Mật ở đây vẫn ngon lắm à

Tôi nhớ ra rồi Dòng mật chảy vào cối, và cho ra chảo to để nấu lên Ôi, cái bọt của mật mà nấu thành kẹo kéo…”1 Những con người có đức hy sinh cao cả ấy đáng để cho chúng ta kính trọng và yêu mến

“Thời chiến, người ta ngu ngơ hiền lành và "liều mình như chẳng có" khi xông vào chỗ chết Thời bình thì cũng chính những người ấy lại tha hoá rồi tìm cách tư túi Chẳng qua cũng chỉ vì cái tư cách oshin.”2 Đó cũng chính là tâm sự mà suốt cuộc đời Lê Minh Khuê luôn trăn trở suy tư Cuôc sống phức tạp đã làm cho con người tự tha hóa, họ lao vào vòng xoáy của số phận nghiệt ngã, rồi chính bản thân họ cũng không thể bước ra được Bi kịch ở chỗ: khi cuộc chiến tranh diễn ra thì mọi người sống hết mình vì những lý tưởng cao đẹp vậy mà khi hòa bình lập lại thì chính những con người đó lại là những người tham ô, hối lộ, vơ vét đầy túi mình

Hai chữ oshin mà nhà văn nói đến ở đây chính là việc khẳng định phẩm giá của mình trong cuộc đời thực Trong chiến tranh, chủ nghĩa anh hùng cách mạng được

đề cao nên con người sống có mục tiêu, có lý tưởng Sau khi đất nước hòa bình thì

xu thế thời đại đã thay đổi Người ta trọng dụng những kẻ có tiền và có địa vị nên một số người đã không giữ được mình lao vào cuộc sống vật chất Chính tiền bạc

1 Lê Minh Khuê, Dòng sông, Nxb Phụ Nữ, 2008, tr 302

2 Theo VnExpress, Lê Minh Khuê bàn về tư cách oshin, www.vnpresss.net, 3/7/2005

là thứ họ coi rẻ nhất bây giờ lại ngự trị Và một khi lòng tham nổi lên thì mọi việc không thể dừng lại được Bi kịch chồng chất bi kịch, con người trượt ngã và không thể thấy được bến bờ của mình

Cuộc chiến đã đi qua nhưng những hậu quả của nó để lại cho tới thời bình thì không gì có thể bù đắp được Tình yêu cũng vậy Tình yêu giữa một nữ y tế cộng sản với một chàng lính ngụy không đem lại một kết quả đẹp bởi họ sẽ mãi mãi không thuộc về nhau Và dù cho hòa bình lập lại thì họ không đến được với nhau Bởi vậy trong đôi mắt – cửa sổ tâm hồn của người phụ nữ vẫn luôn cảm thấy buồn:

“Ông bác sĩ và người sĩ quan áp giải quay lại Xong chưa? Ông bác sĩ hỏi Xong ạ Tôi đã tiêm cho anh ta Chị nói và cố lảng tránh cái nhìn thiêu đốt của người tù Đó không phải là cái nhìn sợ hãi Tuyệt nhiên không – cũng không đau đớn – không van xin – đó là cái nhìn trong trẻo, kinh ngạc trong đời phát hiện ra một con người đáng lẽ thuộc về mình, đáng lẽ hiểu mình, đáng lẽ có thể sống với mình Và đáng

lẽ không nên cách trở, không nên chia cắt như thế giữa những con người…”1 Cuộc chiến tranh đã đi qua nhưng vết thương không bao giờ lành lại được vì con người không thể tự mình xóa bỏ những vết thương quá sâu trong chiến tranh Con người luôn cho mình là khôn ngoan với cuộc đời nhưng thực ra họ không biết họ đang đánh mất chính bản thân và cuộc sống của mình

Lê Minh Khuê từng nói: “Cuộc sống bây giờ cái gì cũng hối hả Người ta không ai chịu ngồi lại một chút để ngẫm ngợi Thậm chí, cả người viết cũng đang dần trở nên cằn cỗi Tôi có cảm giác người ta thao tác mọi việc như một cái máy

vô cảm Mà "thao tác như một cái máy", đó là tính chất công việc của oshin mất rồi

Nhưng, "nó" không chỉ thao tác như cái máy, "nó" còn quen thói nô lệ và vô trách nhiệm Hai bản tính oshin ấy tồn tại dai dẳng từ hàng trăm, hàng triệu năm,

từ trong xã hội cổ đại chiếm hữu nô lệ đến tận bây giờ.”2

1 Lê Minh Khuê, Mong manh như là tia nắng, Nxb Phụ Nữ, tr 192

2 Theo VnExpress, Lê Minh Khuê bàn về tư cách oshin, www.vnpresss.net, 3/7/2005

Đôi dòng tâm sự của nhà văn đối với cuộc sống hiện nay khiến chúng ta nhìn lại thực tại Lối sống nhanh, sống gấp và không cần đến những nhu cầu về tinh thần như tình anh em, bạn bè… ngày càng làm cho con người tụt dốc, trở nên xa lạ trong chính cuộc đời của họ Nếu một thế giới không được xây dựng bởi tình thương thì thế giới ấy thật khốn khổ vì con người chỉ biết giẫm đạp lên nhau mà sống chứ không biết sống cho tốt, cho đúng nghĩa Bản chất của oshin là làm theo lời của chủ chứ không bao giờ tự làm theo ý của mình Con người trở thành oshin chỉ biết làm theo mà không biết phải làm cho đúng Thói quen của oshin là thói quen vô trách nhiệm, xem mọi công việc là công việc của chủ chứ không phải là của mình

Không bao giờ tiền bạc có thể thay thế cho con người Nếu con người lấy tiền bạc làm chân lý để đo cuộc sống thì chính họ là người hủy hoại cuộc sống của mình

Đọc tác phẩm của Lê Minh Khuê bạn đọc cứ phải trằn trọc suy nghĩ Chúng

ta phải sống sao đây giữa một xã hội đầy những bi kịch, và chúng ta có theo dòng chảy chung của số phận không hay tự tìm cho mình một lối đi riêng để giữ phẩm chất tốt đẹp của mình? Câu trả lời nằm ở chính ý chí và nghị lực của mỗi người “Trong mớ bề bộn của đời sống, nhà văn phải đứng trên một cái ghế cao hơn

để tiếp cận và lý giải… Điều đó phụ thuộc vào khả năng của mỗi người.”1 Nhà văn muốn viết ra được một tác phẩm để đời thì trước hết nhà văn đó sẽ phải cố gắng để không bị cuộc sống cuốn theo Lê Minh Khuê đã lặng lẽ nghiền ngẫm cuộc sống từ những điều mắt thấy tai nghe Những điều xảy ra xung quanh bà: cầu bị sập vì bị

ăn bớt tiền, tệ tham ô, hối lộ… làm cho bà cảm thấy bức bối và khó chịu Nhà văn cần phải viết một cái gì đó để giải tỏa nỗi buồn, để cho bạn đọc có thể san sẻ với

bà mặc dù bà biết không phải ai cũng quý trọng và đọc say mê tác phẩm của mình Trong mảng đề tài viết về con người quả thật Lê Minh Khuê đã viết rất xuất sắc Bà đã phanh phui ra những mặt xấu, mặt tiêu cực của cuộc đời nhưng bên cạnh đó bà cũng làm sáng lên những nhân vật đáng yêu, đáng trân trọng, có đức hy

1 Theo VnExpress, Lê Minh Khuê bàn về tư cách oshin, www.vnpresss.net, 3/7/2005

sinh cao cả Dù cho cuộc sống có nghiệt ngã và gian khổ đến đâu thì những con người ấy vẫn luôn giữ được phẩm giá của mình như đóa hoa sen thơm ngát “gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn” Họ sẽ thắp lên ngọn lửa hy vọng để cho những con người đang còn lầm đường tìm thấy ánh sáng của cuộc đời mình

2.3 “Người nữ” trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

Lê Minh Khuê luôn tạo cho mình một cái nhìn riêng về thế giới, bà luôn đi sâu khám phá hiện thực và những tấn bi kịch của con người Trong tác phẩm của

Lê Minh Khuê, hình ảnh người phụ nữ hiện lên sáng ngời Nhân vật “người nữ” trong các tác phẩm của Lê Minh Khuê đã mang được hơi thở của cuộc sống hiện đại

Nhân vật nữ trong tác phẩm Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê là

những cô gái trong chiến trường với lòng nhiệt huyết – những cô gái trẻ, đẹp dám nhìn thẳng vào cuộc chiến tranh quyết liệt Nho – một cô gái trong truyện được miêu tả với vẻ đẹp đầy nữ tính: “Nho chống tay về đằng sau, ngả hẳn người ra Cái

cổ tròn và những chiếc cúc áo nhỏ nhắn Tôi muốn bế nó lên tay Trông nó nhẹ, mát mẻ như một que kem trắng.”1 Đó là vẻ đẹp tinh khiết, trong sáng của người con gái mà bom đạn chiến tranh không thể nào tàn phá được Nho đẹp trước tiên là

ở bề ngoài nhưng vẻ đẹp quan trọng hơn là vẻ đẹp sâu xa, vẻ đẹp tâm hồn: “Chị nghẹn ngào, không nước mắt Tôi moi đất, bế Nho đặt lên đùi mình Máu tía ra từ cánh tay Nho, túa ra, ngấm vào đất Nó không giống cái que kem trắng của tôi khi nãy nữa Da xanh đi, mắt nhắm nghiền, quần áo đầy bụi Quả bom tung lên và nổ trên không Hầm nó bị sập.”2 Chiến tranh là điều rất đáng sợ bởi vì đối với những người con gái thì việc quen với bom đạn là điều quá sức Nhưng dù thế nào thì họ vẫn luôn đứng vững và chiến đấu hết mình cho những lý tưởng cao đẹp

Công việc đếm bom, phá bom chưa nổ rồi lấp lại những hố sâu trên đường của ba nữ thanh niên xung phong là một việc vô cùng nguy hiểm vì những quả bom đó có thể phát nổ bất cứ lúc nào Đối mặt với cái chết ấy, có lúc cảm xúc của

họ gần như bị “đông cứng” lại Thế nhưng dưới đôi mắt của các cô gái thì công

1 Lê Minh Khuê, Những ngôi sao xa xôi , Nxb Phụ Nữ, tr 35

2 Lê Minh Khuê, Những ngôi sao xa xôi , Nxb Phụ Nữ, tr 38

việc đó vẫn có phần ngộ nghĩnh, hóm hỉnh của nó: “Có khi bò trên cao điểm về chỉ thấy hai con mắt lấp lánh Cười thì hàm răng lóa lên khuôn mặt nhem nhuốc Những lúc đó chúng tôi gọi nhau là “những con quỷ mắt đen” Hai con mắt lấp lánh niềm vui vì đã hoàn thành nhiệm vụ Câu văn tinh nghịch tươi vui như cười trong gian khổ ấy đã rung lên từ trái tim phái đẹp Điều đó chứng tỏ các cô gái sống vì lý tưởng và ý chí của họ còn mạnh hơn cả nỗi sợ hãi về cái chết Có bao nhiều điều để ta học từ những cô thanh niên xung phong ấy

Nhân vật Ninh trong tác phẩm Bầu trời trong xanh là một cô gái rất đặc biệt

bởi cô yêu tất cả vẻ đẹp của người lính Mặc dù cô không được cấp trên của mình quý trọng vì họ luôn xem cô là người lung tung, gặp chàng nào yêu chàng đó Nhưng cô yêu những người lính bởi vẻ đẹp toát ra từ việc làm anh hùng và từ những hy sinh của họ Cô là nhà báo, cô có nhiệm vụ nói thật chuẩn xác những điều tai nghe, viết thật đúng những sự thật trong cuộc chiến tranh: “Anh nói thật thà làm Ninh cảm thấy lúng túng Cô giở sổ tay nhưng chưa ghi chép được gì Giống như bất cứ một thanh niên nào trong những năm đánh Mỹ, lại ở sát mặt trận, cô cảm thấy yêu mến người chiến sĩ đến nỗi cô có thể nói hết với anh những chuyện mà cô đã trải qua Cô thấy mình vụng về, xấu xí và cô sợ cái nhìn của người lính Trời ơi, một đôi mắt, một khuôn mặt… Dường như cả cuộc đời cô đã sống để chờ đợi một con người như thế này…!” Tình cảm mà cô dành cho các anh

bộ đội thật đẹp

Chiến tranh với biết bao sự hy sinh vất vả nhưng những người có thể cảm thông với sự hy sinh ấy lại không nhiều Mỗi người trong chúng ta đôi khi có một thứ chủ nghĩa cá nhân ích kỷ, chỉ biết nhận chứ không hề biết cho Nếu không có những người như Ninh thì ai sẽ động viên những chiến sĩ trên mặt trận đầy bom đạn?

Nếu như trong chiến tranh, “người nữ” trong tác phẩm của Lê Minh Khuê hiện lên thật rạng rỡ thì trong đời thường, nhân vật nữ cũng hiện lên lung linh không kém Trong thời hòa bình con người được bộc lộ mình thoải mái hơn nên tất cả những nét đẹp trong tâm hồn và những khoảng trống được biểu hiện rõ nét