Một số nhận định đánh giá về tác phẩm việt nam thời tây sơn lịch sử nội chiến 1771 1802 của tác giả tạ chí đại trường

Tính cấp thiết của đề tài: Cuộc khởi nghĩa nông dân Tây Sơn đã lùi xa trong lịch sử dân tộc hàng thế kỉ nay, song những vấn đề về triều đại Tây Sơn vẫn còn đó, từ khi phong trào tây sơ

ĐỀ TÀI: SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP TRƯỜNG –2009

Người hướng dẫn khoa học:

TS PHẠM THỊ NGỌC THU

TP.HCM – 2009

Mở Đầu 1

1 Tính cấp thiết của đề tài: 1

2 Tình hình nghiên cứu 2

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài 3

1.1 Mục đích 3

1.2 Nhiệm vụ 3

3 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4

4 Giới hạn của đề tài 4

5 Đóng góp mới của đề tài 4

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn 5

7 Kết cấu của tác phẩm 5

CHƯƠNG I QUAN ĐIỂM CỦA TẠ CHÍ ĐẠI TRƯỜNG TRONG “ LỊCH SỬ NỘI CHIẾN 7

1.1 Đôi Nét Về Tác Giả 8

1.2 Đôi Nét Về Tác Phẩm: “Việt Nam thời Tây Sơn lịch sử nội chiến 1771- 1802” 9 2 Quan điểm của Tạ Chí Đại Trường về phong trào Tây Sơn trong tác phẩm “ Việt Nam thời Tây Sơn lịch sử nội chiến 1771 – 1802” 11

2.1 Quan niệm về luận điểm cơ bản của Tạ Chí Đại Trường 11

2.2 Hình ảnh Tây Sơn trong quan điểm của Tạ Chí Đại Trường 16

2.3 Ý tưởng hướng dẫn hay ý đồ chính trị 24

Tiểu kết 26

CHƯƠNG II: NHẬN ĐỊNH ĐÁNH GIÁ VỀ TÁC PHẨM 28

2.1 Nhận định và đánh giá chung 29

2.2 Mục đích của tác giả Tạ Chí Đại Trường khi xây dựng hình tượng Nguyễn Ánh 38

2.3 Một số điểm mới trong tác phẩm 48

Tiểu kết chương II 51

Kết luận chung 52

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 53

Mở Đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài:

Cuộc khởi nghĩa nông dân Tây Sơn đã lùi xa trong lịch sử dân tộc hàng thế

kỉ nay, song những vấn đề về triều đại Tây Sơn vẫn còn đó, từ khi phong trào tây sơn diễn ra tới nay dã có hàng loạt các cuốn sách, các tham luận bàn về cuộc khởi nghĩa này, và với tư cách là một nhà sử học của chính quyền Sài Gòn, tác giả Tạ Chí Đại Trường một người làm công tác nghiên cứu sử học ở Miền Nam trước năm 1975 cũng cho ra đời tác phẩm “Nội Chiến Ở Việt Nam từ 1771 đến 1802”

(sau này tái bản và đổi tên thành “Việt Nam Thời Tây Sơn Lịch Sử Nội Chiến

1771 – 1802”) Tuy nhiên cũng như một số sách báo khác ở Miền Nam thời bấy giờ, tác phẩm của Tạ Chí Đại Trường cũng nhằm xuyên tạc phong trào Tây Sơn và thực hiện những ý đồ chính trị phản tiến bộ.Việc nhà xuất bản Công an nhân dân cho tái bản tác phẩm này năm 2006, một mặt góp phần làm cho giới nghiên cứu và những người quan tâm tới lịch sử dân tộc, biết thêm một quan điểm mới về một giai đoạn lịch sử Việt Nam ở thế kỉ 18, tuy nhiên nếu chỉ dừng lại ở việc cung cấp thêm cho độc giả một cái nhìn khác, từ một quan điểm khác về phong trào Tây Sơn thì chưa đủ, mà nó cần phải có tiếng nói phản biện của độc giả, của những nhà nghiên cứu, song vấn đề này hình như ít được quan tâm.Với tư cách là một người học sử Việt Nam, và quan tâm đến vấn đề này “tác giả” cho rằng việc việc tìm hiểu tác phẩm này, và làm rõ quan điểm của tác giả Tạ Chí Đại Trường là rất cần thiết, nhằm xác định rõ đâu là hư, đâu là thực, đâu chính, đâu tà là nhiệm vụ của mình

Vì vậy tôi chọn vấn đề này làm đề tài nghiên cứu khoa học

Mặt khác, phong trào Tây Sơn diễn ra trong thế kỷ 18, tuy chỉ kéo dài 31 năm nhưng những gì mà phong trào này để lại vẫn còn là những bài toán khó giải, vẫn là những vấn đề nóng hổi cần tìm những lời giải đáp, trong những năm gần tài liệu viết về Tây Sơn càng nhiều, và những cuộc hội thảo quan trọng về cuộc khởi nghĩa nông dân Tây Sơn diễn ra, tuy nhiên điều đó chưa thể giải quyết tất cả những vấn đề liên quan tới phong trào Tây Sơn Tác phẩm “Việt Nam lịch sử nội chiến

1771-1802” của tác giả Tạ Chí Đại Trường, ra đời trong những năm 60 đã gây nên nhiều tranh cãi, cũng những câu hỏi liên quan đến nội dung của tác phẩm diễn ra gay gắt không chỉ ở giai đoạn những năm 60, mà sức nóng của nó vẫn còn lan tỏa tới cả thời điểm hiện tại, tuy nhiên cho đến nay chưa có công trình khoa học nào, chưa có tài liệu nào trình bày một cách toàn diện, đầy đủ về những luận điểm trong tác phẩm trên, dẫu có cũng chỉ là những ý kiến nhỏ bé, phân tán Do đó việc đưa ra những nhận định đánh giá nhằm làm sáng tỏ những luận điểm trong tác phẩm này

là điều mới mẻ và hết sức cần thiết

2 Tình hình nghiên cứu

Tác phẩm “Việt Nam thời Tây Sơn lịch sử nội chiến” ra đời cách đây hơn

40 năm, song ở trong và ngoài nước việc nghiên cứu, và mổ xẻ về tác phẩm này hầu như là chưa có, nó chỉ được nêu lên một cách khái quát và ngắn gọn trên một vài tài liệu, và một số trang web

Thực ra tác phẩm này ra đời trong những năm 60 nhưng do vấn đề tư tưởng

và lập trường thể hiện trong tác phẩm có nhiều vấn đề hạn chế và ảnh hưởng tới mục đích, nhiệm vụ chính trị trước mắt cho nên nó bị hạn chế xuất bản, và trong thời gian gần đây để phục vụ cho việc tham khảo, nghiên cứu thì tác phẩm này mới được tái bản như: năn 1991 nhà xuất bản An tiên, Hoa Kì đã tái bản lại tác phẩm “ Lịch sử nội chiến ở Việt Nam 1771 -1802”, và gần đây nhất là năm 2006 nhà xuất bản Công an nhân dân đã cho tái bản cuốn sách này dưới tên “ Việt Nam thời Tây Sơn lịch sử nội chiến 1771 – 1802”, song việc nghiên cứu tác phẩm này một cách nghiêm túc và mang tính khoa học cao về cuốn sách là chưa hề có, mặc dù nó được nhắc đến trên một vài tài liệu còn về cơ bản chỉ là những dư luận nhỏ bé, vụn vặt Những quan điểm cơ bản về tác phẩm này được thể hiện trong một số tài liệu chủ yếu như:

- Tây Sơn- Nguyễn Huệ,nxb Ty văn hóa ngĩa Bình năm 1978

- Lịch sử, sử học Việt Nam, Phan Ngọc Liên, Nxb Đại học sư phạm Hà Nội, năm 2006

- Lịch sử-Sự kiện và tư liệu của Nguyễn Phan Quang, nxb Tổng hợp Tp.Hồ Chí Minh, 2004

Về cơ bản những tác giả trên đều thể hiện thái độ bất đồng, và phê phán quan điểm lệch lạc của tác giả

Song có thể khẳng định rằng đây vẫn là một đề tài còn hết sức mới mẻ, và cần được giải quyết nhiều vấn đề quan trọng trong tác phẩm

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

3 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Đứng trên lập trường quan điểm duy vật biện chứng và lịch sử Ngoài ra đề tài nghiên cứu khoa học còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:

- Phương pháp biện chứng duy vật

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp so sánh đối chiếu

- Phương pháp luận sử học

- Phương pháp diễn dịch, quy nạp…

Những phương pháp trên đây đã được nhóm nghiên cứu kết hợp chặt chẽ với nhau trong khi đi tìm hiểu nhận định, đánh giá về tác phẩm này

4 Giới hạn của đề tài

Đây có thê xem là một đề tài khó đòi hỏi người nghiên cứu phải có một trình độ hiểu biết nhất định Tuy vậy bản thân nhóm nghiên cứu còn là sinh viên năm thứ 3 nên còn nhiều hạn chế nên bước đầu đề tài tập trung nhận định, đánh giá

một số vấn đề, khía cạnh cơ bản của tác phẩm và tập trung vào hai phạm vi cơ bản

- Nghiên cứu ứng dụng đề tài vào việc đánh giá, tìm hiểu phong trào Tây Sơn, làm cơ sở đển xem xét, đánh giá quan điểm của tác giả

- Nhận định và đánh giá tính chất, lập luận quan điểm, và phương pháp sử học của tác giả trong tác phẩm Việt Nam thời Tây Sơn Lịch sử nội chiến 1771-1802

5 Đóng góp mới của đề tài

Việc tìm hiểu đánh giá và nhận định tác phẩm và ứng dụng góp phần vào việc tìm hiểu những vấn đề liên quan tới phong trào Tây Sơn Song đóng góp mới của đề tài thể hiện ở chỗ:

- Nghiên cứu, tìm hiểu được quan điểm, lập luận và ứng dụng của tác giả thể hiện trong tác phẩm

- Phê phán, chỉ ra những hạn chế, những tư tưởng xuyên tạc phong trào Tây Sơn của tác giả, cùng một số quan điểm sai lệch cùng thời

- Đưa ra những ý kiến góp phần phê phán những tư tưởng mơ hồ, xuyên tạc,

và bảo vệ tính khách quan chân thực của sự kiện lịch sử

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Về Lý luận: Đề tài sẽ là tài liệu góp phần bổ sung và định hướng cho việc tiếp cận, nhận thức nhiều sự kiện liên quan tới phong trào Tây Sơn, gợi mở những vấn đề phức tạp trong việc đánh giá và đưa ra chính kiến về một số vấn đề cụ thể đối với thời Tây Sơn của học sinh, sinh viên

Về thực tiễn: Ngoài ý nghĩa lý luận đề tài còn có ý nghĩa thực tiễn, trong việc nâng cao nhận thức của học sinh, sinh viên chuyên ngành cũng như độc giả nói chung trước những luận điểm xuyên tạc sự kiện lịch sử, góp phần hình thành thái độ nghiêm túc và cảnh giác trước những ý đồ chính trị tiêu cực trong một số tài liệu sử học Mặt khác đề tài góp phần phục vụ hữu ích cho việc nghiên cứu giảng dậy về phong trào Tây Sơn

Chương 2: Đề tài đi trình bày và đưa ra một số quan điểm của các nhà nghiên cứu, của những người làm công tác sử học về một số luận điểm của tác phẩm, làm rõ dụng ý của tác giả khi xuyên tạc phong trào Tây Sơn, cũng như ý tưởng của tác giả thể hiện trong tác phẩm Ngoài ra đề tài còn bao gồm phần mở đầu, tiểu luận, mục lục và phần kết luận chung, cùng hình ảnh cuốn sách “ Việt Nam thời Tây Sơn lịch

CHƯƠNG I QUAN ĐIỂM CỦA TẠ CHÍ ĐẠI TRƯỜNG TRONG “ LỊCH

SỬ NỘI CHIẾN

1 Giới thiệu sơ lược về tác giả và tác phẩm

1.1 Đôi nét về tiểu sử của Tạ Chí Đại Trường

1.1.1 Một số tác phẩm của tác giả Tạ Chí Đại Trường

1.2 Tác phẩm “Việt Nam thời Tây Sơn lịch sử nội chiến 1711- 1802”

2 Quan điểm của Tạ Chí Đại Trường về phong trào Tây Sơn trong tác phẩm

“ Việt Nam thời Tây Sơn lịch sử nội chiến 1771 – 1802”

2.1 Quan niệm về luận điểm cơ bản của Tạ Chí Đại Trường

2.2 Hình ảnh Tây Sơn trong quan điểm của Tạ Chí Đại Trường

2.3 Ý tưởng hướng dẫn hay ý đồ chính trị

Tiểu kết chương I

1.1 Đôi Nét Về Tác Giả

Dựa vào cuốn sách “Thần, người và đất Việt” của Tạ Chí Đại Trường và phía sau có lời bạt của nhà sử học Dương Trung Quốc, cùng một vài tài liệu khác

đã cung cấp cho chúng ta biết một số nét chính trong tiểu sử của tác giả như sau:

Tạ Chí Đại Trường người Bình Định, sinh ở Nha Trang Tên của ông được đặt từ hai đại danh của Khánh Hòa có Nha Trang làm tỉnh lị, nhưng các tài liệu và thông tin cũng không cho biết đó là hai địa danh nào? Ông đã từng học ở Bình Định, Nha Trang và Sài Gòn Tạ Chí Đại Trường từng là cử nhân ngành Văn Học của Đại Học Văn Khoa Sài Gòn ( sau đó là Đại Học Tổng Hợp, nay là trường Đại học khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn TP.HCM ) Năm 1964 tác giả đã học cao học ngành Lịch Sử tại Đại Học Văn Khoa Sài Gòn, năm 1974 Tạ Chí Đại Trường là Tiến sĩ chuyên khoa Sử học của Đại Học Văn Khoa Sài Gòn

Năm 1970 tác giả đạt giải thưởng văn chương toàn quốc, bộ môn sử Và trong khoảng thời gian từ 1964- 1974 tác giả đã từng đi lính cho chế độ Ngụy quyền Sài Gòn, năm 1975 – 1981 sau khi cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước của dân tộc thắng lợi hoàn toàn thì Tạ Chí Đại Trường là người được đưa đi cải tạo Đến tháng 8- 1994 Tạ Chí Đại Trường qua Mĩ sinh sống và ở Okla homa city, và hiện nay ông sống tại Westminster, bang Califonia Ông ta cũng từng là cây bút trẻ tham gia viết bài cho tạp chí Sử- Địa- Văn, và làm báo ở Sài Gòn

1.1.1 Một số tác phẩm của các giả Tạ Chí Đại Trường

Trước hết nếu nhìn ở góc độ chuyên môn Tạ Chí Đại Trường từng học cử nhân Văn Học, sau đó là Tiến sĩ sử học Do vậy những tác phẩm của ông nhiều khi rất đa dạng, phong phú vừa mang tính chất văn hóa,văn học và lịch sử, có khi lại là

sự đan xen nhau, nếu chịu khó để ý ta sẽ thấy trong những trang sử của Tạ Chí Đại Trường, tác giả cũng thường xuyên sử dụng những tài liệu văn học có liên quan Các tác phẩm của Tạ Chí Đại Trường chủ yếu là được nghiên cứu và biên soạn từ nước ngoài trong đó có một số tác phẩm như:

- Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802 Nxb Văn sử học Sài Gòn

1973( Tái bản : Lịch sử nội chiến ở Việt nam 1771- 1802, Nxb An Tiêm, Hoa Kỳ 1991)

- Thần, Người và đất Việt, Nxb Văn nghệ, Hoa Kỳ 1989

- Một khoảng Việt Nam Cộng Hòa nối dài, Nxb Thanh niên, Hoa Kỳ 1993

- Những bài dã sử Việt, Nxb Thanh Văn, Hoa Kỳ 1996

- Những bài văn sử, Nxb Văn học, Hoa kỳ 1999

- Lịch sử Việt Nam trong tầm mắt người Việt: Một lối nhìn khác.( Bài viết cho Wiliams joiner center(UMASS) Bos Ton) 2002

- Sử Việt đọc vài quyển, Nxb Văm mới, Hoa Kỳ 2004

- Sơ Thảo : Bài sử khác cho Việt Nam, bản thảo bắt đầu năm 2005

Ngoài ra các tác phẩm còn năm rải rác trên các tạp chí Hợp lưu, Văn học, Hoa Kỳ, báo mạng TalaWas, và tạp chí Văn Học của Tổng liên đoàn lao động Việt Nam số 40 ( 4- 2006) trang 71- 79 và trên các trang web khác

1.2 Đôi Nét Về Tác Phẩm: “Việt Nam thời Tây Sơn lịch sử nội chiến 1771- 1802”

Như ở trên chúng ta đã đề cập tới khoảng thời gian ra đời của tác phẩm là trong những năm 60 của thế kỉ XX Song theo như lời của tác giải trong một lần phỏng vấn, và cũng như trong lời phụ thêm ở đầu cuốn sách thì tác phẩm Việt Nam thời Tây Sơn Lịch Sử Nội Chiến 1771- 1802 đã được tác giả viết trong những năm 1962, 1963, 1964

Ban đầu tác phẩm này có tên là : “Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802” Sau đó đến năm 1991 được tái bản bởi nhà xuất bản An Tiêm, Hoa Kỳ và mang tên : Lịch sử nội nhiến Việt Nam (1771- 1802) Trong lần tái bản mới đây,

được sự đồng ý của tác giả cho nên tên sách đã được thay đổi : “Việt Nam Thời Tây Sơn lịch sử nội chiến 1771- 1802”, của nhà xuất bản Công An nhân dân – Hà Nội, 2006 Đây là tác phẩm mà Tạ Chí Đại Trường dành riêng cho:Má (+ 1951) anh Năm ( +1963) cháu Hà ( 1968) Có thể nói đây là điểm thường thấy trong nhiều tác phẩm của tác giả

Về kết cấu của tác phẩm này bao gồm hơn 400 trang sách, ngoài lời mở đầu

và phụ lục thì tác phẩm được chia làm 3 phần chính, và 1 chương kết

- Phần thứ nhất: tác giả nói đến sự “Tan rã ở Nam Hà ( 1771- 1785)”, trong phần này gồm có 2 chương: chương 1, chương 2 và được tác giả chia làm 6 tiết

- Phần thứ hai: Tạ Chí Đại Trường tập chung miêu tả và phân tích sự “Tan rã ở Bắc Hà và phản ứng dội ngược khi Tây Sơn bành trướng 1786- 1789”, bao gồm chương 3 và 4 được chia làm 6 tiết

- Phần thứ 3:theo tác giả đây là giai đoạn “Thanh toán Nguyễn – Tây Sơn (1789- 1802)”, gồm chương 5 và chương 6, chia làm 7 tiết

Chương kết: gồm 1 tiết đó là sự tổng quan của tác giả về lịch sử phân tranh Một điểm đáng chú ý trong tác phẩm này là khi đi trình bày từng phần, từng tiết, ban đầu tác giả cũng khái quát ở phía trên những vấn đề cơ bản, những sự kiện trọng tâm Và nói như ông Đào Hùng- Hội khoa học Lịch Sử Việt Nam thì

việc “Tái bản cuốn sách này sẽ đáp ứng được nhu cầu của bạn đọc, muốn hiểu

biết thêm về một giai đoạn lịch sử đầy biến động của dân tộc, có được cái nhìn đầy đủ hơn về những nhân vật anh hùng cũng như những kẻ phưu lưu của một thời kì lịch sử” 1 Vấn đề ở đây là ai được coi là “ Kẻ anh hùng” và ai là “ Kẻ phưu lưu” trong giai đoạn lịch sử này ?

Nhưng những vấn đề được đặt ra, cũng như quan điểm của tác giả có vai trò, ảnh hưởng tích cực hay tiêu cực gì trong việc tiếp cận, trình bày và đánh giá

1

Tạ Chí Đại Trường – Việt Nam Thời Tây Sơn Lịch Sử Nội Chiến 1771- 1802, Nxb Công An nhân dân – Hà Nội, 2006 trang 8.

phong trào nông dân Tây Sơn?,và những vấn đề đó nó tác động ngược trở lại cộng đồng học thuật ra sao?, không thể đánh giá bằng cảm tính hay khẳng định một cách chung chung dễ dãi được, vấn đề đặt ra là phải tìm hiểu, mổ sẻ những vấn đề

cụ thể trong tác phẩm để vạch ra bản chất cũng như tư tưởng của tác phẩm, và mục đích, dụng ý của tác giả được thể hiện ra làm sao ?

2 Quan điểm của Tạ Chí Đại Trường về phong trào Tây Sơn trong tác phẩm

“ Việt Nam thời Tây Sơn lịch sử nội chiến 1771 – 1802”

2.1 Quan niệm về luận điểm cơ bản của Tạ Chí Đại Trường

Xét về hoàn cảnh ra đời của tác phẩm, có thể thấy tác phẩm “Việt Nam Thời Tây Sơn Lịch Sử Nội Chiến 1771- 1802”, ra đời trong những năm 60, khi

mà cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước của dân tộc Việt Nam nhằm chống lại chính sách thực dân mới của Mĩ, và chính quyền Sài Gòn ở Miền Nam Việt Nam đang bước vào giai đoạn gay go, ác liệt Trong lúc này vấn đề tư tưởng chính trị, dân tộc và giai cấp mang tính chất quan trọng nhằm phục vụ đường lối chính trị trước mắt Tác phẩm của Tạ Chí Đại Trường với những quan điểm lệch lạc, những ý đồ chính trị của tác giả tiềm ẩn trong nó đã gây nên những phản ứng gay gắt của một số sử gia chính thống đặc biệt là các nhà sử học mác xit

ở Miền Bắc và một bộ phận các nhà nghiên cứu lịch sử thời bấy giờ

Một số nhà nghiên cứu như: Phan Ngọc Liên, Nguyễn Ngọc Cơ, Nguyễn Cảnh Minh, Trần Bá Đệ, Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng đã từng nhận xét:

“Lịch sử nội chiến ở Việt Nam có vè khách quan trong việc trình bày về sự phát

sinh, phát triển của phong trào nông dân Tây Sơn, cuộc xung đột giữa Tây Sơn

và Nguyễn Ánh, song cũng không che đậy được ý đồ tán dương công đức Gia Long trong việc tiếp tục văn minh Phương Tây đã thống nhất và phát triển đất nước” 1 Vậy thì đâu là động cơ là nguyên nhân, và tác phẩm của Tạ Chí Đại

Trường có nên lên những vấn đề gì mà đã gây nên những phản ứng gay gắt của một số những nhà làm sử chính thống những nhà nghiên cứu đương thời?

1

Phan Ngọc Liên- Lịch sử sử học Việt Nam,nxb ĐHSP HN,năm 2006,trang 277

Trước hết các nhà nghiên cứu sử học chủ yếu đi tìm hiểu những luận điểm của tác giả khi đi nhận định, đánh giá về phong trào khởi nghĩa nông dân Tây Sơn

và sự khôi phục của nhà Nguyễn Vấn đề được các nhà sử học, nhà nghiên cứu đặt

ra là :Luận điểm của tác giả Tạ Chí Đại Trường có gì mới ?.Bằng những lập luận cùng sự khảo cứu khoa học, khách quan về phong trào nông dân Tây Sơn các nhà

nghiên cứu cho rằng “Tạ Chí Đại Trường có nhiều dụng công trong khi cấu tạo

một “lô gic” lập luận chỉ đạo toàn bộ tác phẩm của mình” 1 và “ ý tưởng bao trùm của Tạ Chí Đại Trường thể hiện ở ngay nhan đề của cuốn sách: “ Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802” 2

Có thể căn cứ vào hoàn cảnh ra đời của tác phẩm và những thông tin về tiểu

sử của Tạ Chí Đại Trường, chúng ta sẽ dễ dàng nhận ra rằng tác phẩm “ Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771- 1802” là một trong những luận văn, đặc san về cuộc khởi nghĩa Tây Sơn viết theo quan điểm cùng dụng ý của chính quyền Sài Gòn, và nói như Giáo sư Nguyễn Phan Quang trong tham luận: “ Một số quan điểm xuyên tạc phong trào Tây Sơn trên sách báo Miền Nam thời Mĩ- Ngụy” ông

có viết: “ Có những những bài viết cung cấp một số tư liệu đáng chú ý, hoặc có

những nhận định phản ánh thái độ nghiêm túc, tự trọng của người viết khi đề cập tới vấn đề Tây Sơn Nhưng bên cạnh đó lại có không ít tác giả tìm cách bóp méo sự thật lịch sử bằng những lập luận khác nhau, nhằm phục những ý đồ chính trị đen tối của họ” 3

Phong trào Tây Sơn tuy chỉ kéo dài trong hơn 30 năm từ 1771 đến 1802, song nó là kết tinh của niềm tự hào dân tộc, thể hiện ý chí và tinh thần quật khởi của non song đất nước, đó là một trong những cột mốc bằng vàng trong tiến trình lịch sử Việt Nam Tuy nhiên có thể thấy rằng: “ Trong tác phẩm của mình Tạ Chí Đại Trường đã phủ nhận tất cả những sự thật hiển nhiên đó Theo tác giả, việc Tây Sơn đánh đổ Nguyễn- Trịnh- Lê đâu phải là câu chuyện nổi dậy giành quyền sống chính đáng của quần chúng lao khổ, đâu phải là một cuộc quật khởi của các dân

1

Nguyễn Phan Quang – Theo dòng lịch sử dân tộc – sự kiện và tư liệu, nxb Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2004.tập1, trang 970.

2

Nguyễn Phan Quang – Theo dòng lịch sử dân tộc – sự kiện và tư liệu, nxb Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2004.tập1, trang 970.

3

Tây Sơn- Nguyễn Huệ - Ty văn hóa và thông tin Nghĩa Bình, xb năm 1978 trang 203

tộc! Thực chất của phong trào Tây Sơn chẳng qua chỉ là sự “tranh ăn” lẫn nhau,

rồi chia sẻ sơn hà như Trịnh- Nguyễn, Trịnh – Mạc trước kia mà thôi” 1 Và đồng thời tác giả cũng gợi cho người đọc một suy nghĩ khoảng thời gian từ 1771-

1802 chỉ là nối tiếp của lịch sử phân tranh của Đại Việt, tác giả có viết “ Cho nên

lịch sử “ nội chiến” không phải chỉ xết về giai đoạn 1771 – 1802 của Nam Hà, Tây Sơn, Bắc Hà hay rõ hơn, của Đại Việt cô lập trong thời gian, không gian Vượt trên tính cách quy ước quy ước của sự phân chia giai đoạn lịch sử, lịch sử nội chiến từ 1771 – 1802 chỉ là nối tiếp của lịch sử phân tranh Đại Việt” 2 Phải

chăng khi “Không thể phủ định một sự thật lịch sử vĩ đại, một số tác giả xuyên

tạc thành tích của phong trào Tây Sơn theo hướng ca ngợi mà họ gọi là “ sự nghiệp bắc tiến của Quang Trung” 3 Rất có thể vì lẽ đó mà “Tạ Chí Đại Trường

muốn người đọc phải hiểu rằng chẳng có gọi là “ Phong trào Tây Sơn” mà chỉ có

một cuộc nội chiến đẫm máu nhàm thanh toán lẫn nhau giữa các phe cánh đối địch, cưới cùng chỉ còn hai lực lượng tồn tại : một bên là Tây Sơn man rợ và một bên là Nguyễn Ánh văn minh” 4

Ý tưởng của Tạ Chí Đại Trường đã được thể hiện bao trùm ngay trong

những luận điểm đó, và bàng ý chí chủ quan của mình tác giả đã phá bỏ những yêu cầu, phương pháp cơ bản của công tác nghiên cứu sử học, thay vào đó Tạ Chí Đại

Trường lại tiến hành một cách làm giản đơn, liên kết một cách máy móc, dễ dãi

các sự kiện lịch sử lại với nhau theo ý muốn của mình, và phải chăng chỉ có làm cách như vậy tác giả mới dễ dàng lèo lái ý đồ của mình thuận chiều hơn Như vậy ngay từ ban đầu nghiên cứu cơ sở khoa học và phương pháp của Tạ Chí Đại

Trường đã có những dấu hiệu bất ổn, khiếm khuyết

1

Nguyễn Phan Quang – Theo dòng lịch sử dân tộc – sự kiện và tư liệu, nxb Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2004 tập, trang 970

2

Tạ Chí Đại Trường - Việt Nam Thời Tây Sơn Lịch Sử Nội Chiến 1771- 1802, Nxb, Công An

nhân dân – Hà Nội, 2006, trang 42

3

Nguyễn Phan Quang – Theo dòng lịch sử dân tộc – sự kiện và tư liệu, nxb Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2004 tập, trang 970.

4

Nguyễn Phan Quang – Theo dòng lịch sử dân tộc – sự kiện và tư liệu, nxb Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2004 tập, trang 970.

Trong tác phẩm của mình tác giả đã dựng nên các gọi là “ phản ứng đội

ngược trong sự bành trướng của Tây sơn 1, và kết quả cuối cùng của quá trình đó

đã nuôi sống một triều đại cũ- kẻ thù của Tây Sơn là Nguyễn Ánh Các nhà nghiên

cứu còn nhận định rằng “Vai trò của Nguyễn Ánh theo tác giả Tạ Chí Đại

Trường là biểu hiện cao nhất, và cuối cùng của sự phản ứng dội ngược thanh toán Tây Sơn hoàn thành sứ mạng phục hồi thống nhất đất nước” 2

Ngoài ra các nhà nghiên cứu cũng đã từng bước vạch trần ý tưởng “hướng

dẫn của Tạ Chí Đại Trường khi viết “Lịch sử nội chiến ở Việt Nam”, đặc biệt là

khi tác giả cho rằng việc Nguyễn Ánh thắng Tây Sơn chiếm được Bắc hà cũng là ngày đóng hết một giai đoạn “tàn bạo, rối rắm” đưa lại thanh bình cho đất nước Chắc chắn một điều rằng khi đọc tới đây chắc hẳn sẽ không ít người bày tỏ thái độ

của mình trước những quan điểm và những lời bình phẩm của Tạ Chí Đại Trường

không biết bằng cách đánh giá cảm tính, hay bằng ý đồ xuyên tạc đã có dự kiến trước tác giả đã trà đạp lên phong trào khởi nghĩa nông dân Tây Sơn, nhưng dù bằng cách nào đi nữa việc cho rằng Nguyễn Ánh thắng Tây Sơn sẽ chấm dứt giai đoạn “ rối rắm, tàn bạo” thì cần xem xét lại cơ sở khoa học của tác phẩm này

Ở một góc độ khác Tạ Chí Đại Trường dường như vô tình hay hữu ý tỏ ra

“xúc động thực sự khi gói gén ý tưởng của mình” 3 Tác giả có lập luận “Ngày 20- 7 Nguyễn Ánh ra tới Thăng Long, đặt chân lên nơi mà hơn 200 năm trước

tổ tiên ông giả tiếng mới trở về Nam được, Thăng Long, Thanh Hóa, Phú Xuân, Gia Định , rồi nối vòng Gia Định, Phú Xuân,Thăng Long, con đường thật dài thật đầy gian nan cực nhọc mà cũng đầy vinh quang Đất nước mệt mỏi vì chiến tranh nay đã tìm được đường thoát trong thống nhất, yên nghỉ, một giai đoạn mới bắt đầu đối với Nguyễn Ánh-Gia Long” 4

Nguyễn Phan Quang – Theo dòng lịch sử dân tộc – sự kiện và tư liệu, nxb Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2004.tập1, trang 973

4

Tạ Chí Đại Trường- sách đã dẫn… trang 398

Vậy có thể phần nào thấy rằng cái “ý tưởng” hướng dẫn như trong lời mở đầu của cuốn lịch sử nội chiến là đã rõ Và vấn đề đồng thời cũng là câu hỏi đặt ra cho các nhà nghiên cứu, nhà sử học là phát hiện xem trong ý tưởng của Tạ Chí Đại Trường khi xây dựng “ý tưởng hướng dẫn” có gì mới.?

Vấn đề trước hết mà các nhà nghiên cứu đưa ra, đồng thời cũng cho rằng

Tạ Chí Đại Trường quán triệt và lập luận từ đầu tới cuối quấn sách là vấn đề “sức mạnh Tây phương” Theo Tạ Chí Đại Trường, khi nền văn minh phương Tây thực

sự đi vào đất Việt đã “xô đổ mọi trật tự cũ” gây những ảnh hưởng vô cùng to tát” (1) Mặt khác ý tưởng này đã được tác giả kết hợp với một ý tưởng khác, có lẽ là ý tưởng “mới nhất của tác giả, đó là sự kiệt cằn,ngắc ngoải của xã hội Bắc Hà” và chính từ đó Tạ Chí Đại Trường luận giải về sự “sung sức” của Nam Hà và cũng cho đó là nguyên bộ thực lực của xã hội Đại Việt

Cùng với quan điểm này của Tạ Chí Đại Trường thì trước đây ở miền Nam trên tạp chí “ Văn hóa Nguyệt San số 64-của Tân Việt Điểu” cũng ra sức ca ngợi vùng đất Nam Hà của Nguyễn Ánh: “Có địa thế phụng chữ bàn chầu”, “long bàn

hổ cứ” rất thuận lợi cho cuộc Bắc Tiến và có thể nói ý đồ chính trị nhằm chống lại cách mạng, hệ tư tưởng về Chủ nghĩa xã hội của Tân Việt Điểu đã rõ ràng khi họ cho rằng “ngày nay dân ta và vị lãnh tụ của ta (Tổng thống Ngụy quyền) đã nắm được cái bàn đạp miền Nam, tức là yếu tố quyết định để tái hiến công cuộc vĩ đại của Nguyễn Huệ và Nguyễn Ánh ngày xưa

Và phải chăng Tạ Chí Đại Trường đã rút được những kinh nghiệm cho riêng mình từ những quan điểm xuyên tạc phong trào Tây Sơn đương thời để rồi khái quát và tổng kết chúng thành luận điệu chính trị khi trình bày Lịch sử nội chiến, và thể hiện thái độ khôn khéo, hay nói cách khác tác giả đã kiềm chế bản thân mình để không làm cho cái tôi cá nhân, bật ra một cách lộ liễu như các quan điểm xuyên tạc phong trào Tây Sơn trước đây Và chính vì thế mà vấn đề đặt ra là tiếp tục nghiên cứu, mổ xẻ luận điểm của Tạ Chí Đại Trường, cũng như dụng ý của tác giả khi ca ngợi Nguyễn Ánh và hạ thấp vai trò của nhà Tây Sơn, đạc biệt là

khi tác gải vẽ lên hình ảnh nghĩa quân Tây Sơn, cùng hình ảnh quần chúng nhân dân dưới thời Tây Sơn không lấy gì làm đẹp cho lắm

2.2 Hình ảnh Tây Sơn trong quan điểm của Tạ Chí Đại Trường

Tạ Chí Đại Trường đã mô tả sự “phân rã của xã hội Bắc Hà” để dọn đường cho việc giải thích lí do chiến thắng nhanh chóng của Tây Sơn khi phát triển ra Bắc Tác giả đem sự thối nát cao độ của chính quyền Lê-Trịnh ở thế kỷ 17, 18 nhập làm một với nỗi thống khổ của nhân dân để chứng minh sự “bế tắc xã hội” ở Bắc Hà, một xã hội “không giải quyết được nghèo đói và mâu thuẫn” Thêm vào

đó tác giả chỉ trích nho sĩ Bắc Hà như một đám người vô dụng và phá hoại“Sĩ phu Bắc Hà miên man trong kinh sách” truyền ý thức bạc nhược cho nông dân, ru ngủ nông dân trong giấc mơ bình yên về ý thức hệ”

Tạ Chí Đại Trường có nói đến cơn bão táp của phong trào nông dân thế kỷ

18 ở Bắc Hà, nhưng tác giả coi đó là một cuộc “loạn sát” rút cuộc thất bại trong

cay đắng: “Những Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ, Nguyễn Danh Phương…đều

dựa vào đám nông dân cùng khổ, lập riêng triều đình có khi đến hàng 10 năm trời.Tuy nhiên họ làm loạn sát kinh đô trong xã hội quá thuần nhất về kỹ thuật,

ý thức, nên phải chịu thất bại, ngậm ngùi thở than” 1 Tính chất cằn cỗi của Bắc

Hà và của tầng lớp tri thức nói riêng, thậm chí còn “di hại” đến ngày nay, gây khó khăn không ít cho Tạ Chí Đại Trường về mặt tư liệu khi viết cuốn “Lịch sử nội chiến” Và tác giả giận lây đến cả những người chép sử thời ấy nhân khi nói về

tình hình thiếu thốn tư liệu trong nước “Thiếu sót có chăng là do không khí hiểu

biết, tình trạng bẩn chật của kinh tế tạo sự thấp kém kỹ thuật mà các sử gia xưa phải đắm chìm vào đó” 2 Rất có thể việc yếu kém kỹ thuật và kiến thức nghèo

nàn, nông cạn, đó là tình trạng chung của các sĩ phu Bắc Hà thời ấy dưới con mắt của Tạ Chí Đại Trường chỉ có kẻ nào thức thời, biết ly khai môi trường “bẩn chật” của Bắc Hà biết “đón nhận cơn giông tố từ Phương Nam” như Nguyễn Hữu Chỉnh thì may ra còn làm được một cái gì“hơn người” mà thôi.Xã hội Bắc Hà

phân rã, ruỗng nát, khô kiệt đến như vậy đương nhiên trở thành miếng mồi ngon cho Tây Sơn

Nhưng Tây Sơn từ đâu tới? Do đâu mà bùng nổ cuộc bạo động Tây Sơn,? ở

phần trên, chúng ta có nói qua về luận điểm “dân tộc phản ứng lại bằng con

đường về Nam” của Tạ Chí Đại Trường, và theo tác giả, kết quả của phản ứng này làm cho mảnh đất “dung thân” của Nguyễn Hoàng trở thành nơi hun đúc những tiềm lực mới của Đại Việt, mà hai nhân tố chủ yếu tạo nên tiềm lực đó là sự hòa

hợp của “các” nhóm người trên địa bàn Nam Hà và sự tiếp xúc với Tây phương

Như vậy là, theo Tạ Chí Đại Trường có nói đến cơn bão táp của phong trào nông dân thế kỷ 18 ở Bắc Hà, nhưng tác giả coi đó là một cuộc “loạn sát” rút cuộc

thất bại trong cay đắng: “Những Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ, Nguyễn Danh

Phương…đều dựa vào đám nông dân cùng khổ, lập riêng triều đình có khi đến hàng 10 năm trời Tuy nhiên họ làm loạn sát kinh đô trong xã hội quá thuần nhất về kỹ thuật, ý thức, nên phải chịu thất bại, ngậm ngùi thở than” (1), sức

sống của dân tộc Việt Nam đến thế kỷ 18 đã từ bỏ “Bắc Hà” cằn cỗi và đói nghèo

để hội tụ lại trên đất Nam Hà Những tiềm lực được hun đúc đã tạo ra “một hoàn

cảnh sôi sục trong phát triển ở Nam Hà” dẫn đến sự bùng nổi của khởi nghĩa

Tây Sơn Và đây là một mắt xích quan trọng trong “logic lập luận của Tạ Chí Đại

Trường,đó là thứ lập luận đánh lộn sòng bản chất với hiện tượng xuyên tạc sự thật lịch sử của phong trào nông dân Tây Sơn” 1

Tác giả nói đến “nghèo đói và mâu thuẫn”ở Bắc Hà nhưng đã lẩn tránh, hay nói khác hơn là cố tình không đưa ra một sự giải thích nghiêm túc Đúng là nông dân Đàng ngoài nửa đầu thế kỷ 18 đang rên xiết trong tình trạng đói nghèo, họ đang quoằn quai trong trong lao khổ, thậm chí là phiêu tán, lưu vong và chết hàng

chục vạn trong những nạn đói, nạn dịch liên miên Nhưng vấn đề đặt ra là “ tại

sao nông dân đói nghèo, xơ xác, trong lúc vua Lê chúa Trịnh vẫn không ngớt

1

Nguyễn Phan Quang – Theo dòng lịch sử dân tộc – sự kiện và tư liệu, nxb Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2004, tập 1, trang 978

xây thêm cung điện nguy nga, đắp thêm đường sá để đi du ngoạn” 1 Lẽ nào tác

giả không phân tích nổi nguyên nhân của một hiện tượng lịch sử như vậy? Và khi nói đến “mâu thuẫn” ở Bắc Hà, lẽ nào Tạ Chí Đại Trường chỉ nhìn thấy những lục đục trong cung vua phủ chúa, hoặc sự phá phách kiểu “ác ôn” của lũ kiêu binh nổi loạn, còn hàng chục vạn nông dân đang ngắc ngoải trong nghèo đói, đang gồng

gánh sự sống của mình trong lao khổ, thì vẫn cứ yên phận và ngái ngủ chăng?

Trong lúc đó,Tạ Chí Đại Trường dựng lên một khung cảnh “sôi sục” ở Nam

Hà Đúng là xã hội Đàng trong ở nửa sau thế kỷ 18 đang trong tình trạng sôi sục

Đó là kết quả của cuộc sống “coi vàng bạc như cát, coi thóc như bùn” (Phủ biên tạp lục) của bọn thống trị, và mặt khác là cuộc sống “một cổ mấy tròng” của tầng lớp nhân dân Đàng trong dưới ách thống trị của họ Nguyễn Đó là sự sôi sục căm thù của quần chúng bị áp bức và bóc lột thậm tệ, cuối cùng làm nổ ra khởi nghĩa Tây Sơn

Phong trào Tây Sơn nhanh chóng quật ngã họ Nguyễn, lan ra Bắc Hà, phát triển thành một cuộc chiến tranh nông dân rộng lớn, như vậy là tự nó nói lên tính chất chín muồi của những mâu thuẫn xã hội trong phạm vi toàn quốc, đó cũng là kết quả của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được và tất yếu phải giải quyết bằng cuộc đấu tranh.Thắng lợi của phong trào Tây Sơn lật đổ các tập đoàn phong kiến Nguyễn, Trịnh, Lê đã lỗi thời, phản động, mục ruỗng, thối nát, đó là kết quả của một cuộc đấu tranh liên tục và mãnh liệt của nông dân cả nước ở

những giai đoạn trước đó và phong trào tây sơn là đại diện trực tiếp nhất

Cùng với khí thế đó, “phong trào Tây Sơn đã vươn lên đảm nhiệm sứ

mệnh lịch sử, phất cao ngọn cờ dân tộc, nhấn chìm lũ cướp nước và bán nước, bảo vệ độc lập cho tổ quốc” 2 Vậy thì sự sôi sục của Nam Hà đâu phải được nhập

cảng trên những thuyền buồn Tây phương từ biển Đông tới như tác giả đã lập luận

? Sức mạnh phát triển ban đầu của phong trào Tây Sơn đâu phải là kết quả của

1

Nguyễn Phan Quang – Theo dòng lịch sử dân tộc – sự kiện và tư liệu, nxb Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2004, tập 1, trang 978.

2

Nguyễn Phan Quang – Theo dòng lịch sử dân tộc – sự kiện và tư liệu, nxb Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2004, tập 1, trang 975

một sự hòa hợp “các nhóm người” như kiểu giải thích của Tạ Chí Đại Trường

“Họ đi từ vùng núi phía Tây, lấy sức mạnh cường bạo của đám người Thượng, Trung hoa khách thương liều lĩnh, nông dân Việt Nam đi khai phá đất hoang tâm tính trở nên hung dữ, rồi truyền tấm lòng hăng hái, nhiệt thành, tính chất vọng mạng đó cho dân đồng bằng hiền lành chân chất, gây nên một cuộc đảo lộn dữ dội nhất trong nước” 1

Nhưng Tạ Chí Đại Trường cần phải lập luận như vậy thì mới có thể dẫn dắt người đọc đến một “phát hiện” khác của tác giả đó là sự yếu kém của chính bản thân Tây Sơn

Theo tác giả, Tây Sơn đã “nung chín”, sức mạnh Nam Hà và là người đầu tiên thể nghiệm sức mnahj đó, “làm đảo lộn tất cả xã hội miền Bắc đã yếu thế nhiều” Nhưng Nam Hà vẫn còn “những tiềm lực chưa dùng đến, còn đang kết thành” Bởi vậy, theo Tạ Chí Đại Trường thìTây Sơn chưa phải là kẻ đại diện xứng đáng cho tinh hoa của “sức mạnh Nam Hà” và một khi bùng nên, nó hiện nguyên hình như một lũ ôn binh dậy non của Cao Biền, mà lũ ôn binh này lại xuất phát từ trong rừng nấp ở Tây Sơn- nên bên cạnh tính “hung bạo”, còn mang thêm tính chất

“mọi rợ” nữa Tác giả viết “ Nói rằng Nam Hà dưới quyền chúa Nguyễn vừa yếu

vừa mạnh thật là mâu thuẫn” 2

Ngày xưa, kẻ tử thù của Tây Sơn gọi họ là “giặc cướp” nhưng vẫn phải thừa

nhận một sự thật theo kiểu xuyên tạc: “Nhạc nổi lên, cướp của những người giàu

giúp đỡ cho người nghèo, giả làm ơn nhỏ để mua chuộc lòng người” (Liệt truyện) Một số giáo sĩ phương Tây cũng nghi nhận điều đó bằng sự quan sát trực

tiếp của họ, và nghi thêm: “người ta gọi họ là “giặc nhân đức” đối với người

nghèo” Ngày nay, sau ngót 200 năm Tạ Chí Đại Trường đã bổ sung những điều

mà sử quán triều Nguyễn chưa chép đủ: “Sự nồng nhiệt, lòng hăng say của Tây

Sơn có tinh chất rừng rú thật đặc biệt” 3 Với một bản chất “rừng rú” như vậy thì

1

Tạ Chí Đại Trường- sách đã dẫn …trang 242

2

Tạ Chí Đại Trường- sách đã dẫn …trang 404

3 Tạ Chí Đại Trường- sách đã dẫn …trang 242

làm sao Tây Sơn có thể hàn gắn được “sự phân rã” ở Bắc Hà ? Là “rừng rú” thì

hùng bạo,đã hung bạo thì nhất định phải hiếu sát

Và Tạ Chí Đại Trường đã đem gán ý tưởng đó cho mọi người “chiến tranh

tàn sát vẫn được coi là vết nhơ cho Tây Sơn” 1 Tại sao Tây Sơn lại “tàn sát”dữ

như vậy? Bên cạnh tính hung bạo kiểu ôn binh, Tạ Chí Đại Trường còn đề cập đến sự “dốt nát” của Tây Sơn nữa “Dốt nát” thì yếu kém kỹ thuật Đã vậy thì

“phải đánh ồ ạt để lếp liếm cái yếu kém kỹ thuật của họ, cho nên phải tàn sát” 2 Riên Nguyễn Huệ, về sau có “văn minh”hơn nhưng ở thời kỳ đầu, “tuy cầm quân nhiều lần, tuy làm em vua một cõi…nhưng không thoát khỏi mặc cảm làm kẻ mường mán trong hốc xa xôi” May sao hoàn cảnh xô đẩy, Nguyễn Huệ ra Bắc

“làm rể một dòng vùa có quá khứ 400 năm, có người vợ kinh sử thông làu” cho nên “đã lớn tiếng trước chính mình” Nếu không Nguyễn Huệ chắc còn kéo dài tình trạng “rừng rú” chưa biết đến bao giờ ?

Tây Sơn dưới con mắt Tạ Chí Đại Trường là như vậy, hung bạo, man rợ, tàn sát, tóm lại là “cường đạo”- từ những nghĩa quân bình thường đến thủ lĩnh, tóm lại cả Quang Trung- từ việc đánh đổ Nguyễn, Trịnh, Lê đến việc đánh đuổi quân xâm lược Xiêm, Thanh

Trong hơn 400 trăm trang sách “Lịch sử nội chiến”, tác giả Tạ Chí Đại Trường chỉ dành vẻn vẹn mấy dòng kể về trận thắn quân Xiêm của Tây Sơn, lại là mấy dòng rút từ bộ Thực lục của nhà Nguyễn chẳng lấy gì làm nổi bật cho lắm

“Tháng chạp giáp thìn Nguyễn Huệ kéo quân vào Chạm với một kẻ địch lạ tay Nguyễn Huệ đánh mấy lần không thủ thắng đã có ý rút quân về Vừa lúc một hàng tướng của Nguyễn Ánh, Lê Xuân Giác liền cho Nguyễn Huệ kế phục binh, đánh mạnh bất thần” 3 Thật buồn thay một người mang tiếng là nhà sử học – một

người mà từng được coi là mỗi tiếng khen chê của Tạ Chí Đại Trường đều có ảnh hưởng nhất định tới cộng đồng học thuật, thì giờ dây lại sao chép, lắp ghép lịch sử bằng một thao tác thật đơn giản Hiện nay đã có nhiều người nghiên cứu nghiêm

túc trận Rạch Gầm- Xoài Mút, kể cả những người chưa có điều kiện sưu tầm và khảo sát tư liệu trên thực địa Phạm vi bài viết này không cho phép chúng tôi nhắc lại những kết quả công bố Chúng tôi không ngạc nhiên việc sử quán triều Nguyễn cho rằng Nguyễn Nhạc thua bạc tiêu hết tiền thuế mà bỏ đi làm giặc, hoặc việc Nguyễn Huệ chết đột ngột là do một ông thần tổ của họ Nguyễn Ánh hiện về đánh cho một trượng vào đầu Chỉ đáng buồn rằng Tạ Chí Đại Trường gọi là nghiên cứu chiến thắng Rạch Gầm-Xoài Mút mà lại chỉ là công việc sao chép gần như hoàn toàn mấy câu ở trong Thưc lục

Đối với cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mãn Thanh, Tạ Chí Đại Trường dành khá nhiều trang hơn Nhưng lạ thay dưới ngòi bút của tác giả tính chất “hung bạo” cưỡng bức dân chúng vẫn cứ bám riết lấy các đạo quân Tây Sơn, phải chăng tác giả kho6ngc hỉ cuyên tạc bôi nhọ nghĩa quân tây sơn, mà tác giả còn hằn học cả với quần chúng nhân dân Việc nhân dân Bố chính vào rừng đón cây, đắp lũy, sửa sang đường xá cho Tây Sơn kéo ra Bắc đánh quân Thanh với sự tham gia đông đảo của phụ nữ, các giáo sĩ Labartettc, Doussain, đã kể lại trong thư của họ như một nạn lao dịch khủng khiếp.Tạ Chí Đại Trường trích dẫn những đoạn viết đó và nhận xét “Chiến tranh đưa họ (Ý nói Tây Sơn) tới chỗ cô lập thì phải

“tàn sát” dân, cũng như lần đầu ra Thăng Long, theo tác giả “Tây Sơn chém giết

cho chán rồi tiến quân lên bến Tây Long” 1

Nhưng rút cục lịch sử đã chứng minh 29 vạn quân Thanh đã bị một đòn trời giáng bỏ mạng hàng chục vạn và bỏ chạy tan tác, và trận Đống Đa trở thành “tột đỉnh của Tây Sơn” đồng thời cũng đi vào lịch sử dân tộc như một mốc son lịch sử chói lọi của chủ nghĩa anh hùng Nhưng lạ thay cái “tột đỉnh” này, theoTạ Chí Đại Trường chẳng có gì đáng cho dân tộc tự hào Vì “lòng yêu nước của dân chúng có

bị khích động”, nhưng đó chỉ là một phần mà thôi Còn nguyên nhân chính vì Tây Sơn đã “lấy sức mạnh căn bản nơi sự hòa hợp chủng tộc, văn hóa ở Quy Nhơn đem ra thử sức” Một thứ “logic đầy mâu thuẫn”.Suy cho cùng “Logic”vì cũng vẫn bị cái bảo bối “sức mạnh Nam Hà” ấy Nhưng mâu thuẫn vì cái “lũ cường đạo

1

Tạ Chí Đại Trường- sách đã dẫn …trang 159

rừng rú Tây Sơn” mà lại có thể ứng dụng một cách hiệu nghiệm đến “tột đỉnh” tinh hoa của một sự “hòa hợp chủng tộc và văn hóa”.Thêm nữa, theo Tạ Chí Đại Trường, quân Thanh tuy đông nhân mạng, nhưng kỹ thuật yếu kém, vũ khí lạc hậu,

ý thức cũ kỹ, chúng ta thật không hiểu cách lập luận của Tạ Chí Đại Trường ra sao nữa ?, chẳng lẽ theo tác giả quân Thanh cứ phải hung mạnh, thông minh, vũ khí kĩ thuật hiện đại, hùng hậu, còn Tây Sơn lạc hậu cũ kĩ, chia rẽ phân tán lực lượng mà thắng được quân Thanh mới vinh quang, vĩ đại hay sao ? Vậy thì đây lại là một

“phát hiện” nữa của Tạ Chí Đại Trường “Phát hiện” ở chỗ cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Thanh của dân tộc Việt Nam cuối thế kỷ 18 chẳng có gì ghê gớm cho lắm Chẳng qua vì địch chồng chất nhược điểm, mà dân Việt Nam thì lại “dễ

bị kích động”.Lập luận như vây, tác giả đã xúc phạm đến tình cảm thiêng liêng của dân tộc đối với một thế hệ Việt Nam - thế hệ Quang Trung, không biết tác giả đã vứt bỏ truyền thống yêu nước – sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong lòng mỗi coi người Việt nam, trong mỗi thời kì dựng nước và giữ nước của dân tộc đi đâu ?

Đại phá xong quân Thanh,trên đất Bắc Hà tồn tại một triều vua của Quang Trung, ít nhất cũng ngót 4 năm trời Và điều quan trọng hơn, là trong khoảng thời gian ngắn ngủi mà vô cùng quý giá đó, lịch sử đã ghi nhận những cố gắng lớn lao của Quang Trung- cũng là của dân tộc trong cuộc xây dựng lại đất nước sau ngót 3 thế kỷ bị chiến tranh tàn phá Nhưng với đề mục của phần III: “Giai đoạn thanh toán Nguyễn Tây Sơn (1789-1802)” Tác giả mặc nhiên buộc người đọc phải hiểu rằng lịch sử từ 1789 trở đi đã thuộc về Nguyễn Ánh rồi, và từ 1789 số phận Tây

Sơn đã được quyết định “Thực ra Tạ Chí Đại Trường cũng có nhắc đến một vài

chính sách của Quang Trung, nhưng là để phục vụ cho luận điểm của mình” 1

Chính sách trọng dụng chữ Nôm của Quan Trung được tác giả giải thích như một

sự “hãnh diện” của kẻ ngu dốt, và chữ Hán trở thành điều gay cấn cho một ông vua

Quang Trung xuất thân từ “trong hang hốc xa xôi” và “Tây Sơn phải dùng chữ

Nôm, một chữ phương tiện diễn đạt tư tưởng chính thức, hợp với sự hãnh diện

1

Nguyễn Phan Quang – Theo dòng lịch sử dân tộc – sự kiện và tư liệu, nxb Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2004, tập 1, trang 979

của họ Có những tờ chiếu, sắc thần bằng chữ Hán trong triều đại là một mỉa mai cho quá khứ của họ” 1

Ý kiến của Tạ Chí Đại Trường làm chúng ta liên tưởng đến câu thơ của Phạm Thái:

“Chữ lối cua bò lăng nhăng như thảo

Thơ rông chó chạy láo nhắng xương thù…”

Tác giả đã cố tình lấy cái điểm xuất thân của Tây Sơn để từ đó chỉ trích chính sách dùng chữ Nôm của Quang Trung, việc một nhà nước mới được thành lập cùng với việc đưa ra chính sách của mình, cũng như việc lựa chọn một thứ chữ viết, ngôn ngữ chính cho triều đại mình cũng là điều dễ hiểu, và việc Tây Sơn chọn chữ Hán hay chữ Nôm để sử dụng cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên, do đó việc chỉ trích của Tạ Chí Đại Trường suy cho cùng cũng chỉ là để diễn đạt “ ý đồ chính trị” của ông ta mà thôi

Còn một điểm đáng chú ý trong lập luận củaTạ Chí Đại Trường là : một mặt tác giả nhấn mạnh bản chất “rừng thứ, hung bạo” của các thủ lĩnh Tây Sơn, mặt khác lại khẳng định Nguyễn Nhạc là một thương nhân, mà là thương nhân giàu, chi phối việc buôn bán lá trầu nguồn, một món hàng quan trọng ở phủ Quy Nhơn, trước đây đã có nhiều người giải thích Nguyễn Nhạc là thương nhân

Tác giả cũng cho rằng: “Địa vị của Nhạc không phải là một của một anh

cờ bạc tầm thường, mà là một người đứng đầu công việc làm ăn buôn bán cả một vùng…” 2 Tác giả mô tả vùng Kiên Thành là nơi gặp gỡ của thương nhân trên nguồn dưới biển Nhạc là một hào phú và “hình như đã đóng vai trò đầu nậu” trong

nghề buôn bán trầu nguồn ở đây Ở một đoạn khác, tác giả lại viết “Nguyễn Nhạc,

Châu Văn Tiếp…Nguyễn Hữu Chỉnh, những người khác xứ, lúc là bạn lúc thù,

nhưng đều giống nhau ở chỗ xuất thân lái buôn, đó là những bộ mặt nổi loạn làm khuấy đảo thêm dữ dội xã hội Đại Việt của thế kỷ 18 vậy” 1

Phân tích như trên, Tạ Chí Đại Trường muốn trở lại một số ý kiến trước đây cho rằng phong trào Tây Sơn do thương nhân cầm đầu Nhưng nếu chỉ có thế thì tác giả không có “phát hiện” gì mới Cái mới là ở chỗ tác giả cần nặn ra một anh

“lái buôn Tây Sơn” vừa mang tính chất con buôn, lại mang tính chất kẻ cướp-để từ

đó mà chứng minh rõ nét hơn sự thất bại của ah ta trong quan hệ với cái gọi là

“ảnh hưởng từ ngoài vào”.Vừa “hung bạo” vừa “yếu kém thực lực” hay cái trước

là kết quả của cái sau thì cũng thế-Tây Sơn đã làm cho thương nhân ngoại quốc ở

Hội An xa lánh “với việc can thiệp của tàu Diligent bênh chúa Nguyễn, Tây Sơn

đã phá Hội An, vừa để cướp tiền bạc, vừa để trả thù,…đã làm xa lánh các khác thương mà sau này Tây Sơn cố tìm cách vời đến vì thấy cần thiết, nhưng họ hoàn toàn không đạt được ý muốn” 2 Xuất thân thương nhân, nhưng lại không

được sự ủng hộ của thương nhân ngoại quốc, Tây Sơn đã “mất hướng tiến hợp với bản chất phát sinh của họ”, dẫn đến thất bại trong lĩnh vực thương nghiệp và chính sách nông nghiệp truyền thống lại tỏ ra thiếu sinh khí” Rút cục, Tây Sơn phải

“chui vào lề lối sinh hoạt cũ để khiến phải tự tan rã” 3 Nghĩa là, theo Tạ Chí Đại

Trường, Tây Sơn bất lực trong việc tiếp nhận ảnh hưởng phương Tây, vươn ra Bắc dựa vào nho sĩ thì lại chui vào đường hầm không lối thoát, đành đợi cái ngày Nguyễn Ánh tiến ra tiêu diệt hẳn vì Nguyễn Ánh đã biến được những nhân tố làm

dồi dào sinh lực của dòng họ mình Dẫn dắt sự việc như trên, “tác giả đã buộc lịch

sử phải chấp nhận Nguyễn Ánh là một vĩ nhân tái tạo Tổ quốc Việt Nam ở cuối thế kỷ 18 vậy” 4

2.3 Ý tưởng hướng dẫn hay ý đồ chính trị

Một số nhà nghiên cứu, nhà làm công tác sử học, sau khi tiếp cận những luận điểm của Tạ Chí Đại Trường đã đạt ra một câu hỏi nhàm làm phá tan tất cả

Nguyễn Phan Quang – Theo dòng lịch sử dân tộc – sự kiện và tư liệu, nxb Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2004, tập 1, trang 980

mọi sự nghi ngờ về những vấn đề trong tác phẩm Việt Nam Thời Tây Sơn Lịch Sử Nội Chiến của Tạ Chí Đại Trường, đó là “ý tưởng hướng dẫn” như tác giả đề cập

từ ban đầu hay ngấm ngầm trong nó là “ý đồ chính trị” ? thật không dễ gì khi đi trả lời cho câu hỏi này, bởi nếu không tiếp cận những tài liệu khoa học, mang tính khoa học và tính khách quan cao, thì chắc hẳn chúng ta sẽ rất dễ dàng đi tới chỗ đánh đồng tất cả các vấn đề mà không nhận ra bản chất ẩn chứa bên trong nó tồn tại dưới “lớp áo sử học”.Có thể nói khi nghiên cứu và tiếp cận tác phẩm này chắc hẳn sẽ có nhiều câu hỏi được đưa ra, kể cả từ những độc giả bình thường cho tới những người làm công tác nghiên cứu lịch sử lâu năm, đó là cuốn sách này viết theo luận điểm khách quan chân thực ? hay là một hoài bão của tác giả muốn đóng góp cho nền sử học dân tộc?, tác phẩm này tích cực hay tiêu cực ?… Có thể thấy lịch sử Việt Nam trong những năm cuối thế kỉ 18 và cả giai đoạn sau đó nữa đã đặt

ra hàng loạt các vấn cần phải giải mã, và có những chính kiến thống nhất như: Ai

là người thống nhất Việt Nam ?, luận công và tội nhà Nguyễn, vấn đề Phan Thanh Giản v.v… Nhưng bên cạnh đó có nhiều vấn đề cần có thời gian, cần có sự chung sức của giới sử học cả nước cần thống nhất và giải quyết, ví dụ như: trong tháng

10 năm 2008 vừa qua một hội thảo sử học đã nhận định lại về Chúa Nguyễn và Vương Triều Nguyễn tại Thanh Hóa Song ở đây chúng ta không nên bàn quá xa

về các vấn đề nói trên, vậy các nhà nghiên cứu nói gì về cái gọi là “ ý tưởng hướng

dẫn” của tác giả Tạ Chí Đại Trường “ Thực ra trên những luận điểm chính, Tạ

Chí Đại Trường chỉ lặp lại dưới một dạng khác các luận điểm của một số tác giải trước đây mệnh danh là “nhà nghiên cứu sử học”, nhưng thực chất là những kẻ phục vụ có ý thức về mặt tư tưởng và chính trị cho chế độ cũ Đương nhiên họ bôi nhọ phong trào Tây Sơn để ca ngợi “công lao” của Nguyễn Ánh

Họ tự xưng là “sử gia”nhưng lai vô tình hay cố ý lẩn tránh những vấn đề thuộc

về bản chất của lịch sử, họ không nhìn thấy những mâu thuẫn của xã hội” 1

Chúng ta có thể nhận thấy điều đó qua hàng loạt những luận điểm xuyên tạc phong trào Tây Sơn trong một số sách báo ở Sài Gòn trong những năm 50- 60,

họ đã biện minh cho sự thối nát của nhà Nguyễn trong quá khứ, để giờ đây dùng

nó làm công cụ biện hộ cho chính sách thực dân mới của chế độ chính quyền Sài Gòn có sự giúp sức của Mĩ, họ đã cố tình không nhận ra tính chất xã hội lúc bấy giờ cũng như không cảm thông cho số phận đen tối, cực khổ của người dân đang

bị tập đoàn phong kiến Lê- Trịnh trà đạp, thật tiếc thay khi những con người tự khoác lên mình tấm áo “khoa học” mà lại nhìn Tây Sơn từ một phía phản diện, phản khoa học một cách “ tồi tệ.”

1

Nguyễn Phan Quang – Theo dòng lịch sử dân tộc – sự kiện và tư liệu, nxb Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2004, trang 987

Họ không biết hay cố tình tỏ ra không biết sứ mệnh của anh em Tây Sơn, những người “anh hùng áo vải” đại diện cho quần chúng lao khổ, là những lực lượng tiến bộ trong xã hội lúc bấy giờ Họ phủ nhận một cách trắng trợn toàn

bộ hiện thực lịch sử, đảo lộn mọi trật tự theo ý kiến chủ quan của mình, và theo họ

sự nghiệp của Tây Sơn chẳng lấy gì làm vẻ vang cho lắm, chỉ có sự nghiệp “thống nhất tổ quốc” của Nguyễn Ánh mới thực sự vĩ đại Đó có thể coi là một sự nhầm lẫn, mùng quáng trong toàn bộ quá trình làm công tác khảo cứu và trình bày luận điểm của tác giả, chúng ta nghĩ gì khi trong tác phẩm của mình tác giả cố tỏ ra khách quan khi viết về Nguyễn Ánh, và đề cao nhân vật này lên đỉnh cao vĩ đại của lịch sử dân tộc ở thế kỉ 18 ? Tạ Chí Đại Trường muốn nhắn nhủ tới độc giả điếu gì khi cho Nguyễn Ánh trở thành vị cứu tinh của lịch sử Đại Việt ?, và một điểm quan trong không thể thiếu để tạo nên cái sự nghiệp “vĩ đại” của Nguyễn Ánh đó chính là “kỹ thuật phương tây” mà tác giả đã tốn khá nhiều giấy mực để viết về sức mạnh của nó, và nhạo báng “ sự kiệt cằn của Bắc Hà” Tạ Chí Đại Trường xây dựng điều đó nhằm mục đích gì đây ? Chắc hẳn không đơn thuần là cái “ý tưởng hướng dẫn” như ban đầu tác giả nói, trong toàn bộ tác phẩm của mình ta chỉ thấy tác giả làm công việc như một cách kể chuyện lịch sử, tác giả hạn chế tối đa hay nói đúng hơn là tuyệt đối không hề liên tưởng tới thực tại, với cái “

ý tưởng hướng dẫn ý đồ chính trị” và tác phẩm ra đời trong bối cảnh lịch sử nhiều vấn đề nhạy cảm chắc hẳn nó sẽ tạo cho người đọc nhiều cảm giác và những thái

độ khác nhau về lịch sử quá khứ, cũng như bối cảnh lịch sử đương thời lúc đó

Tiểu kết

Như vậy những đăc điểm chính về tiểu sử và nhữ tác phẩm của Tạ Chí Đại Trường đã bắt đầu gợi lên cho chúng ta nhiều suy nghĩ, nhiều suy luận khác nhau

về những biến cố trong lịch sử, với việc phát hiện và trình bày một cách tóm lược

về cuộc đời và sự nghiệp của Tạ Chí Đại Trường sẽ là những thông tin cần thiết cho quá trình tìm hiểu và tiếp cận những vấn đề về lịch sử dân tộc trong quan điểm của ông Đồng thời bằng những nghiên cứu, lập luận khoa học các nhà nghiên cứu, cùng một số sử gia đã vạch ra độc tố, những sai lầm chủ quan trongcach1 lập luận của Tạ Chí Đại Trường.Mặt khác qua đó chỉ ra ý đồ chính trị tiềm ẩn và được tác