Những yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con lứa tuổi thiếu niên

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái như sự tăng trưởng và phát triển về cơ thể, về nhận thức trí tuệ, những biến đổi trong đời sống xúc cảm - tình cảm, hoạt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Sinh viên thực hiện:

Chủ nhiệm: LÊ THỊ THANH TÂM Lớp Quản lý giáo dục, Khóa 2008

Người hướng dẫn:

ThS NGUYỄN THỊ ANH THƯ Giảng viên Bộ môn Tâm lý giáo dục

TP.Hồ Chí Minh, Tháng 4/2011

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Sinh viên thực hiện:

Chủ nhiệm: Lê Thị Thanh Tâm, Lớp Quản lí Giáo Dục, Khóa 2008 Thành viên: Đinh Thị Ánh Tuyết, Lớp Tâm lí Giáo Dục, Khóa 2008 Đường Đăng Báu, Lớp Quản lí Giáo Dục, Khóa 2008

Người hướng dẫn:

ThS Nguyễn Thị Anh Thư

Giảng viên Bộ môn Tâm lý Giáo dục

TP.Hồ Chí Minh, Tháng 4/2011

TÓM TẮT NỘI DUNG ĐỀ TÀI 1

MỞ ĐẦU 3

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 9

1.1 KHÁI QUÁT VỀ LỨA TUỔI THIẾU NIÊN 9

1.2 PHONG CÁCH GIÁO DỤC CỦA CHA MẸ 10

1.3 CÁC MỐI LIÊN HỆ GIỮA CHA MẸ VÀ CON 12

1.4 MỘT SỐ NÉT NỔI BẬT TRONG TÂM LÝ LỨA TUỔI THIẾU NIÊN 13

1.5 HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP VÀ GIAO TIẾP LỨA TUỔI THIẾU NIÊN 17

CHƯƠNG 2: NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN MỐI QUAN HỆ GIỮA CHA MẸ VÀ CON LỨA TUỔI THIẾU NIÊN 23

2.1 TỔNG QUAN VỀ QUẬN 9 VÀ TRƯỜNG THCS TÂN PHÚ 23

2.2 NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN MỐI QUAN HỆ GIỮA CHA MẸ VÀ CON LỨA TUỔI THIẾU NIÊN 25

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 50

TÀI LIỆU THAM KHẢO 54

PHỤ LỤC 56

TÓM TẮT NỘI DUNG ĐỀ TÀI

Đề tài nghiên cứu này ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, danh mục tham khảo,… phần nội dung chính của đề tài được chia thành 2 chương và 9 mục

Nội dung cụ thể của từng chương mục được tóm tắt như sau:

Chương 1 Cơ sở lí luận về vấn đề nghiên cứu, bao gồm 6 mục: + Mục 1.1 Trình bày khái quát về đặc điểm cơ bản về lứa tuổi thiếu

niên Nhóm tác giả đã tham khảo và sử dụng các tài liệu đáng tin cậy trong các giáo trình cũng như của các tác giả trong nước

+ Mục 1.2 Trình bày về phong cách giáo dục của cha mẹ Đây là những

phong cách giáo dục điển hình nhất được các nhà nghiên cứu đưa ra nhằm thấy được vai trò của phong cách giáo dục, đặc biệt là giữa cha mẹ và con cái

+ Mục 1.3 Các mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái

+ Mục 1.4 Trình bày những nét nổi bật trong tâm lí của lứa tuổi thiếu

niên Bằng phương pháp tổng hợp lí thuyết, nhóm tác giả đưa ra những đặc điểm chính trong sự phát triển tâm lý của học sinh THCS với các vấn đề nổi bật như: Sự phát triển về mặt tâm sinh lí, sự phát triển về nhận thức, những biến đổi trong đời sống xúc cảm- tình cảm của học sinh THCS

+ Mục 1.5 Hoạt động học tập và giao tiếp của học sinh THCS Đây

cũng là những vấn đề mà học sinh bậc THCS rất quan tâm, những khó khăn mà học sinh thường gặp trong hoạt động học tập

Chương 2 Những yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ

và con lứa tuổi thiếu niên tại trường THCS Tân Phú, Quận 9, Tp Hồ Chí Minh

Chương này gồm 2 mục và 6 tiểu mục nhỏ

+ Mục 2.1 Tổng quan về Quận 9 và trường THCS Tân Phú

+ Mục 2.2 Những yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và

con ở trường THCS Tân Phú Nhóm nghiên cứu đã tiến hành điều tra bằng bảng hỏi để thu thập các số liệu khách quan và tiến hành phỏng vấn sâu kết hợp với các phương pháp nghiên cứu khác, từ đó phân tích và đưa ra những nhận

định ban đầu về thực trạng mối quan hệ giữa cha mẹ và con lứa tuổi THCS Các vấn đề được nghiên cứu được đưa ra để khảo sát và phân tích bao gồm: hoạt động học tập của học sinh (2.2.1), mức độ quan tâm của cha mẹ đến sự phát triển về sinh lí (2.2.2), những thay đổi về mặt xúc cảm tình cảm (2.2.3), hoạt động vui chơi, giải trí, và các hoạt động xã hội khác (2.2.4),… có ảnh hưởng như thế nào đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con Những số liệu thu nhận được phản ánh trung thực và đầy đủ về thực trạng mối quan hệ giữa cha

mẹ và con qua các yếu tố ảnh hưởng

Phần kết luận và kiến nghị, nhóm tác giả đã căn cứ vào kết quả nghiên

cứu để đưa ra những kết luận và đề xuất một số giải pháp cũng như những kiến nghị cần thiết đến những đối tượng có liên quan, góp phần xây dựng mối quan

hệ giữa cha mẹ và con cái lứa tuổi THCS thêm gắn bó hơn, để cha mẹ hiểu và nuôi dạy con một cách tốt nhất, tránh xảy ra những sai lầm đáng tiếc ảnh hưởng đến sự phát triển của con

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Mỗi người từ khi sinh ra đến lúc trưởng thành đều chịu tác động của các yếu tố giáo dục từ phía gia đình, nhà trường và xã hội Trong quá trình đó, mỗi

cá nhân đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển khác nhau, trong đó lứa tuổi thiếu niên có vị trí rất quan trọng, bởi ở lứa tuổi này sự phát triển tâm lí của các em hết sức phức tạp và thiếu ổn định, với nhiều mối quan hệ xã hội khác nhau Gia đình là yếu tố đóng vai trò nền tảng đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của mỗi cá nhân, nhưng thực tế hiện nay, mối quan hệ giữa cha

mẹ và con cái ở tuổi thiếu niên diễn ra rất phức tạp Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái như sự tăng trưởng và phát triển về cơ thể, về nhận thức trí tuệ, những biến đổi trong đời sống xúc cảm - tình cảm, hoạt động học tập, môi trường xã hội…

Tuy nhiên, nhiều bậc cha mẹ do nhận thức chưa đúng, chưa thật sự nắm vững tâm lí của con cái ở lứa tuổi vị thành niên, cách xử sự thiếu khéo léo, chưa khoa học,… đã làm tổn thương về mặt tâm lí cho học sinh, khiến các em rơi vào trạng thái lo âu, căng thẳng, từ đó thể gây ra những hành vi lệch chuẩn Tâm lí này nếu tồn tại quá lâu sẽ khiến các em rơi vào trạng thái stress, thậm chí dẫn đến những hành động thiếu suy nghĩ Đây có thể là nguyên nhân dẫn đến các hiện tượng tiêu cực đang diễn ra ngày càng phổ biến trong học sinh như bạo lực học đường, tham gia vào các tệ nạn xã hội,… Báo Giáo Dục số ra

ngày 21.2.2008 đưa tin “Ngày 20.2, một nữ sinh lớp 9A1 trường THCS Nuyễn Hữu Cảnh- Đà Nẵng tự tử vì tình”

Báo Thanh niên số ra ngày 15.4.2009 viết “Chỉ vì xích mích trong quan

hệ bạn bè, 2 học sinh lớp 9 của trường Tân Bình (Tân Bình – TPHCM) đã hẹn nhau “tính sổ” Sau nhát dao chí mạng, một học sinh đã tử vong.”

Gần đây nhất, hàng loạt vụ bạo lực học đường diễn ra đã được báo Tuổi

học sinh Online đăng tải: Chiều 30.3.2010, tại trường THCS Lê Lai (Q.8, TP.HCM) đã xảy ra một vụ đánh hội đồng trong lớp học Nạn nhân là em Võ Thanh Thảo - học sinh lớp 8A3, sinh năm 1996

Còn rất nhiều các trường hợp tương tự khác mà báo chí đã phản ánh trong thời gian vừa qua, một trong những nguyên nhân quan trọng là do giáo dục gia đình chưa được quan tâm đúng mức Chính vì vậy, để thanh thiếu niên

có sự phát triển nhân cách toàn diện thì giáo dục gia đình cần được chú trọng hơn, cha mẹ phải thật sự đồng cảm, có cách ứng xử phù hợp và phải nắm vững tâm lý con mình, tránh để xảy ra những xung đột, căng thẳng, giúp cho mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái gắn bó hơn Đây là điều kiện giúp các em tự tin vào bản thân, tạo môi trường tốt cho các em học tập và giao tiếp

Nhóm tác giả tiến hành nghiên cứu đề tài: “Những yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con lứa tuổi thiếu niên” nhằm tìm hiểu các

yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa học sinh lứa tuổi thiếu niên với cha mẹ,

từ đó đưa ra các giải pháp và kiến nghị giúp các bậc cha mẹ nắm rõ hơn tâm lý của con, từ đó xây dựng mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái ngày càng tốt đẹp,

là cơ sở để học sinh vững tin trong những giai đoạn phát triển tiếp theo

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Đã có nhiều công trình khoa học và bài viết nghiên cứu về những xung đột tâm lí của lứa tuổi vị thành niên, chẳng hạn như:

 Kỉ yếu hội thảo khoa học quốc gia “Tư vấn tâm lí giáo dục, lí luận thực tiễn, thực tiễn và định hướng phát triển”, Hội KHTL-GDVN, 2006, tập hợp nhiều bài viết liên quan đến vấn đề này Các bài viết của các tác giả phân tích nhiều nội dung liên quan đến những xung đột tâm lí lứa tuổi vị thành niên dưới các góc độ khác nhau

 TS Đỗ Hạnh Nga “Xung đột tâm lí giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh trung học cơ sở về nhu cầu độc lập-một vấn đề lí luận cần quan tâm của hoạt động tư vấn học đường” Bài viết đã trình bày khá rõ xung đột tâm lí giữa cha mẹ và con lứa tuổi THCS được thể hiện ở nhu cầu độc lập rất cao với cha

mẹ Nghiên cứu đã cho thấy sự khác biệt về nhận thức là một trong những đặc điểm nổi bật của xung đột tâm lí giữa cha mẹ và con lứa tuổi THCS về nhu cầu độc lập Tuy nhiên đây chỉ là một trong những yếu tố tạo nên sự xung đột tâm

lí mà còn có rất nhiều yếu tố khác ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái

 Vũ Quỳnh Châu- Viện Tâm lí học: “Những yếu tố tác động đến sự biểu hiện tính người lớn của học sinh THCS”, Tạp chí Tâm lí số 6, tháng 7/2008 Bài viết nói về cách ứng xử của cha mẹ đối với con ảnh hưởng đến tính người lớn của học sinh, và khẳng định vai trò của mối quan hệ bạn bè cần được quan tâm

 Lưu Song Hà- Viện tâm lí học: “Thực trạng quan hệ cha mẹ -con lứa tuổi học sinh Trung học cơ sở”, Tạp chí tâm lí số 8, tháng 8/2006 Bài viết nói

về các mối quan hệ giữa cha mẹ và con, sự khác biệt trong cách đánh giá của cha mẹ và con để thấy được thực trạng trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái giúp chúng ta có cái nhìn đúng và đưa mối quan hệ này được tốt hơn

Các bài viết trên là rất đáng quan tâm Tuy nhiên, đây là những nghiên cứu mang tính khái quát, hoặc chỉ đề cập tới những yếu tố riêng lẻ ảnh hưởng tới mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, chưa phân tích rõ những yếu tố này hoặc chưa phân tích sâu mức độ ảnh hưởng của chúng đến mối quan hệ giữa cha mẹ với con cái lứa tuổi thiếu niên Do đó, trên cơ sở kế thừa các nghiên cứu của các công trình kể trên, các bài báo khoa học, tạp chí, nhóm tác giả tiếp tục phân tích cụ thể các yếu tố ảnh hưởng tới mối quan hệ giữa giữa cha mẹ và con, từ đó đưa ra kết luận và đề xuất kiến nghị nhằm góp phần vào công tác giáo dục toàn diện học sinh lứa tuổi THCS tại TP.HCM hiện nay

3 Mục đích- nhiệm vụ của đề tài

3.1 Mục đích nghiên cứu

Phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái lứa tuổi thiếu niên, nhất là những yếu tố quan trọng chi phối mạnh mẽ đến mối quan hệ này, từ đó đưa ra một số đề xuất và kiến nghị nhằm góp phần xây dựng mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái ngày càng tốt đẹp hơn

3.2 Nhiệm vụ của đề tài

Để đạt được mục đích trên, đề tài thực hiện các nhiệm vụ cơ bản sau đây:

- Khái quát chung về tâm sinh lí lứa tuổi thiếu niên

- Tìm hiểu những yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con lứa tuổi thiếu niên (thông qua khảo sát tại trường THCS Tân Phú)

- Đưa ra kết luận và kiến nghị

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, chúng tôi đã sử dụng những phương pháp chủ yếu sau đây:

+ Phương pháp phân tích, tổng hợp lí thuyết: dựa trên các tài liệu liên

quan đến vấn đề nghiên cứu, cụ thể là: giáo trình tâm lí học phát triển (tâm lí học lứa tuổi), kỉ yếu hội thảo khoa học, các bài báo, tạp chí, các trang website… từ đó các tác giả tổng hợp cho phần cơ sở lý luận của đề tài

+ Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Nhóm tác giả thực hiện 02 bảng

khảo sát với các nội dung liên quan, áp dụng cho khách thể nghiên cứu là học sinh và cha mẹ Đồng thời, việc xử lý và tổng hợp số liệu khảo sát được thông qua phần mềm SPSS

+ Phương pháp phỏng vấn sâu: học sinh, cha mẹ, giáo viên

+ Phương pháp quan sát

Trong nghiên cứu này, nhóm tác giả sử dụng phương pháp điều tra bằng bảng hỏi, bảng hỏi cho phụ huynh và học sinh đồng thời kết hợp với phương pháp phỏng vấn sâu để lấy thêm thông tin phục vụ cho đề tài

5 Giới hạn của đề tài

5.1.1 Giới hạn về nội dung nghiên cứu

Những yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái lứa tuổi thiếu niên rất rộng và đa dạng, với nhiều biểu hiện khác nhau, như sự thay đổi về mặt cơ thể, sự phát triển về trí tuệ và nhận thức, phát triển về xúc cảm tình cảm, hoạt động học tập giao tiếp và sự tác động của yếu tố môi trường xã hội…Tuy nhiên, trong đề tài này nhóm tác giả tập trung nghiên cứu những yếu

tố liên quan tới mặt xúc cảm, tình cảm ảnh hưởng trực tiếp đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con lứa tuổi thiếu niên

5.1.2 Giới hạn về khách thể nghiên cứu

Lứa tuổi thiếu niên được xác định nằm trong giai đoạn khoảng từ 12 đến

16 tuổi Do điều kiện về thời gian và việc tiếp cận khách thể nghiên cứu khá khó khăn nên nhóm tác giả chỉ nghiên cứu học sinh bậc THCS, cụ thể là 4 khối lớp và chọn trường trường THCS Tân Phú – Quận 9- TP.HCM để khảo sát Từ kết quả khảo sát, nhóm tác giả khái quát để đưa ra những kết luận chung về những yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái (tại TP Hồ Chí Minh) Như vậy, khách thể nghiên cứu của đề tài là đại diện các khối lớp trường THCS Tân Phú –Quận 9, một số thầy cô giáo của nhà trường và các bậc cha mẹ học sinh

6 Giả thuyết nghiên cứu

Mối quan hệ giữa cha mẹ và con lứa tuổi thiếu niên ngày càng trở nên phức tạp Các em không có sự quan tâm, định hướng và ứng xử khéo léo của cha mẹ thì mâu thuẫn giữa cha mẹ và con lứa tuổi thiếu niên càng trở nên gay gắt hơn

7 Ý nghĩa của đề tài

7.1 Về mặt lí luận

Làm rõ những yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ cha mẹ và con cái, từ

đó giúp cha mẹ có cái nhìn toàn diện và khoa học hơn về sự phát triển tâm sinh

lí của con lứa tuổi thiếu niên Đồng thời làm củng cố mối quan hệ giữa cha mẹ

và con cái ngày càng gắn bó và mật thiết hơn

7.2 Về mặt thực tiễn

Kết quả của đề tài nghiên cứu có thể làm tài liệu tham khảo cần thiết cho các bậc cha mẹ, học sinh, sinh viên, những người làm công tác giáo dục và tất

cả những ai quan tâm tới vấn đề này

8 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, phục lục và danh mục tham khảo, đề tài gồm 2 chương, 6 mục

Trong đó, chương 1: Cơ sở lí luận về vấn đề nghiên cứu, trình bày khái quát về lứa tuổi thiếu niên, phong cách giáo dục của cha mẹ và mối quan hệ cha mẹ và con cái

Chương 2: Trình bày những yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha

mẹ và con cái lứa tuổi thiếu niên Tại trường THCS Tân Phú Quận 9, Tp Hồ Chí Minh

Chương 3 Kết luận và kiến nghị

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 KHÁI QUÁT VỀ LỨA TUỔI THIẾU NIÊN

Theo các nhà tâm lí, lứa tuổi thiếu niên là thời kỳ phát triển mạnh, về cơ bản các em đã đạt được sự cân bằng, thành thục về thể chất, nhưng sự phát triển cơ thể còn kém hơn so với người lớn Tuy nhiên cũng có một số ít em do điều kiện hoàn cảnh, môi trường sống và các yếu tố di truyền khác sẽ gây ảnh hưởng đến sự phát triển, tức là dậy thì trễ

Tuổi thiếu niên được xác định vào khoảng từ 12, 13 đến 15, 16 tuổi Đây

là quãng đời diễn ra những “biến cố” rất đặc biệt Thiếu niên đã có một vị trí xã hội mới Các em không hoàn toàn là học sinh con và cũng chưa phải là người lớn, đây là giai đoạn đặc trưng với các dấu hiệu của tuổi dậy thì ở nam và nữ

Sự phát triển về mặt xúc cảm, tình cảm ở lứa tuổi này rất mạnh Các em

có nhu cầu được quan tâm, chia sẻ, giúp đỡ của mọi người, nhu cầu được quan tâm đến bạn khác giới và có ảnh hưởng rất lớn đến các mối quan hệ trong xã hội đặc biệt trong mối quan hệ giữa cha mẹ Chính vì vậy sự quan tâm, chia sẻ, giúp đỡ của người lớn sẽ ảnh hưởng rất lớn đến các em để các em có niềm tin trong cuộc sống Ngược lại, nếu thiếu đi sự quan tâm đó, các em sẽ mất đi niềm tin, không tin tưởng và rất dễ có những suy nghĩ tiêu cực, ảnh hưởng đến sự phát triển và hình thành nhân cách ở các em

Ở giai đoạn này hoạt động học tập vẫn chiếm vị trí quan trọng trong sự phát triển tâm lí, nhân cách, mang sắc thái mới và có sự phân hóa đáng kể Đối với nhiều em, sự hấp dẫn của nhà trường tăng lên do khả năng giao tiếp rộng rãi với các bạn cùng tuổi nhưng cũng chính vì vậy bản thân việc học bị tổn thương không ít Nhiều thiếu niên sao nhãng việc học tập, không chuẩn bị bài học, làm bài thiếu chu đáo

Trong lứa tuổi thiếu niên xuất hiện động cơ hoạt động học tập mới có liên quan đến sự hình thành viễn cảnh của cuộc sống, dự định nghề nghiệp Sự chưa hài lòng với bản thân, những kì vọng, những hoài bão mà thiếu niên suy nghĩ là nguồn tạo ra tính tích cực nhận thức Tuy nhiên hoạt động học tập của

học sinh trở thành hình thức khi các em không coi việc lĩnh hội tri thức giữ vị trí quan trọng so với các giá trị khác đang hình thành ở chúng, như các em muốn mình là người đứng đầu, cố gắng được các bạn yêu mến và là trung tâm chú ý của mọi người Ở những học sinh này thường biểu hiện đó là việc học tập

bị giảm sút Điều này do thái độ học tập, cách lĩnh hội tri thức không đúng, nếu không loại trừ đúng lúc sẽ dẫn đến hậu quả không thể khắc phục được

Ở bậc THCS cách thức giáo dục khác hẳn so với bậc tiểu học Quan hệ gữa giáo viên và học sinh có phần xa cách hơn Đây là một trong những điều kiện tạo ra những đặc điểm tâm lý, những phương thức hoạt động trí tuệ khác

về chất so với lứa tuổi trước đó

Sự phát triển nhân cách ở lứa tuổi thiếu niên là quá trình tự ý thức, có quyền được tôn trọng, được độc lập và được tin cậy như mọi người khác và có khả năng đánh giá người khác một cách mạnh mẽ, khả năng này thường đầy đủ

và đúng đắn hơn khả năng tự đánh giá Trong sự phát triển nhân cách của thiếu niên, thái độ đối với nghề nghiệp tương lai không chỉ làm cho thiếu niên tập trung sức lực cho việc học tập mà còn có cái nhìn hiện thực, có trách nhiệm hơn với chính mình và đặc biệt còn hình thành ở thiếu niên một phẩm chất nhân cách quan trọng đó là sự tự giáo dục, biểu hiện là sự khát vọng muốn làm chủ được những phản ứng của mình trong quá trình hoạt động và ứng xử với mọi người Thiếu niên còn có khả năng biết kiềm chế bản thân, biết giấu kín thái độ, ý nghĩ trong nhiều trường hợp, hoàn cảnh cần thiết

Trong bước phát triển thành người lớn, khẳng định cái “tôi” có ý nghĩa

xã hội, thiếu niên gặp không ít những khó khăn, trở ngại phải vượt qua Chính

vì vậy cần có sự hỗ trợ đắc lực, có hiệu quả của người lớn và xã hội Xã hội và người lớn nói chung, giáo dục nói riêng cần có lòng tin, sự khích lệ, tạo cho các

em có môi trường thuận lợi để các em dần vượt qua những khó khăn, giải quyết mâu thuẫn để trưởng thành và chuyển sang giai đoạn phát triển mới

1.2 PHONG CÁCH GIÁO DỤC CỦA CHA MẸ

Chúng ta đều biết, hiệu quả giáo dục không chỉ đơn thuần nằm ở nội dung giáo dục, thái độ của người tiếp thu mà còn phụ thuộc vào phương pháp

và cách thức giáo dục

Khi phương pháp giáo dục truyền thống không được coi trọng nhiều mà những phương pháp mới lại chưa định hình, thì việc giáo dục trong gia đình đã

có những lúng túng và vướng mắc Nhiều gia đình lại tiếp thu những phương pháp cởi mở hơn với con học sinh, chỉ khuyên bảo, giải thích, thậm chí nuông chiều, chỉ cốt để con học sinh nhận thức được những điều họ cho là đúng Cũng

có không ít gia đình, do bận bịu công việc kiếm sống đã không coi trọng việc giáo dục trong gia đình, buông lỏng con cái, ỷ lại, trông chờ vào nhà trường, cộng đồng và xã hội

Hiện nay, theo các nghiên cứu nền tảng và tiên khởi từ giữa thế kỷ 20 đều tập trung phân tích hai chiều kích của phong cách giáo dục của cha mẹ Chiều kích thứ nhất đề cập đến tình cảm yêu thương, sự quan tâm nâng đỡ, chiều kích thứ hai phản ánh uy quyền hay sự kiểm soát và sự kiểm soát độc đoán, ở đây muốn nói đến phong cách cha mẹ sử dụng để uốn nắn con cái vào

nề nếp (Baldwin, 1948, Becker 1964, Baumrind 1971) Các nhà nghiên cứu đã kết hợp hai chiều kích này để xây dựng mô hình giáo dục của cha mẹ

Becker (1964) phân biệt những cha mẹ nhiều tình cảm và đồng thời kiểm soát cao với những cha mẹ nhiều tình cảm và dễ dãi, phong cách giáo dục của nhóm thứ nhất hình thành nên các học sinh em nề nếp và vâng lời, nhóm thứ hai tạo ra những học sinh có cá tính và biết sáng tạo

Baumrind (1971) lại có cách phân định khác khi chia thành hai loại kiểm soát: độc đoán và nghiêm khắc nhưng dân chủ

Trong những nghiên cứu khác, nhiều tác giả xây dựng phong cách giáo dục trên hai trục: trục thứ nhất biểu diễn tình cảm yêu thương và thái độ lạnh nhạt của cha mẹ Trục thứ hai biểu diễn sự khuyến khích tính tự chủ tự lập và

sự kiểm soát độc đoán chủa cha mẹ

Trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng mô hình lý thuyết của giáo sư Paul Durning (được gọi là mô hình P.E.P.N) Trên nền tảng của các nghiên cứu vừa kể, mô hình P.E.P.N đã phát triển thành 4 yếu tố độc lập:

Tính kiểm soát độc đoán: Cha mẹ giáo dục con cái theo những nguyên

tắc, kỷ luật bất di bất dịch, con cái phải tuyệt đối vâng lời cha mẹ và phải thực

hiện tất cả những điều cha mẹ mong muốn Để dạy dỗ con cái cha mẹ phải dùng đòn roi hay những biện pháp kỷ luật nặng

Tình cảm và niềm vui trong tương quan với con cái: Cha mẹ thể hiện

tình yêu thương đối với con học sinh, gần gũi, chia sẻ, tâm sự với con cái

Xung khắc và thờ ơ: Cha mẹ có những mâu thuẫn với con cái, thể hiện

sự lạnh nhạt về tình cảm đối với con cái, xem con cái như một gánh nặng

Khuyến khích tự lập tự chủ: Cha mẹ tạo cho con cái một không gian tự

do để hình thành và phát triển suy nghĩ riêng, khuyến khích con cái phát huy tính độc lập

Phong cách giáo dục của cha mẹ cũng được đánh giá từ nhận định của con cái trên hai phương diện: Kiểm soát- hình phạt và Yêu thương- nâng đỡ. 1Trong một xã hội đang chuyển mình hội nhập, gia đình có vai trò đặc biệt trong việc tạo ra môi trường xã hội lành mạnh Giáo dục con cái của cha

mẹ ngày nay có vai trò rất quan trọng, giúp con cái có định hướng và uốn nắn con phát triển một cách toàn diện

1.3 CÁC MỐI LIÊN HỆ GIỮA CHA MẸ VÀ CON

Theo những nghiên cứu về cách phân chia quan hệ cha mẹ và con cái (QHCM- C) của các tác giả trong và ngoài nước thì có 3 kiểu quan hệ đặc trưng:

Quan hệ tin tưởng - bình đẳng, cha mẹ luôn gần gũi, quan tâm tới đời

sống tình cảm cũng như các sinh hoạt của con: Cha mẹ kiên nhẫn, nhẹ nhàng, lắng nghe và tôn trọng ý kiến của con Luôn cố gắng để hiểu con và cho phép con nói lên ý kiến của mình Những cha mẹ kiểu này đặt ra các nguyên tắc cho con nhưng họ cũng rất quan tâm, chăm sóc và thường xuyên giao tiếp với con

Quan hệ bàng quan – xa cách, cha mẹ dường như không quan tâm đến

cuộc sống của con, không để ý đến việc con làm gì, rất dễ dãi, luôn thả lỏng để con tự làm những việc các em muốn Cha mẹ có kiểu quan hệ này thường chiều theo ý thích của con, không quản lý, không kèm cặp, đồng thời cũng không để

1

TS Hoàng Mai Khanh “ Giáo dục của cha mẹ nhìn từ góc độ giới trong thời đại toàn cầu hóa”

ý tới sinh hoạt và học tập của con, họ bênh vực con vô điều kiện Đều đặc biệt

là cha mẹ kiểu này ít thể hiện sự thương yêu, chăm sóc con

Cha mẹ có quan hệ nghiêm khắc – cứng nhắc, thường xuyên tham gia

vào cuộc sống của con, buộc con phải làm theo những gì mà họ cho là đúng mà không bao giờ để ý đến ý kiến của các em Cha mẹ kiểu này muốn con phải tuyệt đối phục tùng mình, quản lý con rất sát sao, đặt ra những giới hạn chính xác buộc con phải tuân thủ, không cho phép con được trao đổi hay thảo luận với cha mẹ về bất cứ điều gì Cha mẹ trách phạt con khi các em mắc lỗi mà không bao giờ xem xét những nguyên nhân đẩy con mình đến chỗ mắc sai lầm.2

Trên đây là những mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái của các tác giả trong và ngoài nước trên cơ sở kết quả nghiên cứu thực tiễn đã phân chia Từ

đó chúng ta có thể hiểu rõ hơn về những mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái để

có những cách ứng xử phù hợp trong cuộc sống

1.4 MỘT SỐ NÉT NỔI BẬT TRONG TÂM LÝ LỨA TUỔI THIẾU NIÊN

Lứa tuổi thiếu niên được xác định khoảng từ 12-13 đến 15-16 tuổi Đây

có thể được xem là quãng đời diễn ra những “biến cố” đặc biệt Do sự trưởng thành và tích lũy ở những giai đoạn trước, thiếu niên đã có một vị trí xã hội mới, không hoàn toàn là học sinh con và cũng chưa phải là người lớn Vậy nên tâm lý cũng có nhiều biến chuyển khó lường Ở lứa tuổi này nhu cầu và nhận thức của học sinh cũng được tăng lên rất nhiều so với giai đoạn trước đó Chính

vì vậy, cha mẹ rất cần có sự theo dõi sát sao, làm sao để con em mình có thể tiến bộ nhanh được

1.4.1 Sự phát triển về mặt cơ thể

Về mặt giải phẫu sinh lý và thể chất, học sinh có những điều kiện chín muồi cơ bản mà đặc điểm nổi trội nhất là sự phát triển của quá trình phát dục Tiếp đó là sự thay đổi về mặt hình thái cơ thể như các mô, các tuyến nội tiết, tuyến giáp tạng, tuyến thượng thận, Hoạt động của các tuyến này dẫn đến sự thay đổi về hình thái, đặc biệt là sự nhảy vọt về chiều cao Có năm học sinh cao

2

Lưu Song Hà “ Thực trạng quan hệ cha mẹ -con cái lứa tuổi học sinh THCS” Tạp chí tâm lý học, số

8, 8-2006

từ 5-6cm (đối với nữ) và 8-10cm (đối với nam) Những dấu hiệu đặc trưng của tuổi dậy thì diễn ra ở học sinh em nữ vào khoảng 11-13 tuổi, ở học sinh em nam khoảng 13-15 tuổi Trong giai đoạn này, ngực và lông ở nách, bộ phận sinh dục của các em gái bắt đầu phát triển, đồng thời xuất hiện kinh nguyệt, dấu hiệu chính của sự dậy thì đầy đủ Ở các em trai, ngực bắt đầu nở nang, những dấu hiệu phụ của bộ phận sinh dục phát triển và cuối cùng là hiện tượng xuất tinh báo hiệu sự chín muồi của quá trình phát dục

Từ những sự thay đổi về mặt sinh lý của cơ thể như đã kể trên, học sinh

em có những ấn tượng sâu sắc rằng: “Mình không còn là trẻ con nữa” Sự xuất hiện những ý nghĩ đó làm cho học sinh cảm nhận được sự thay đổi về vai trò xã hội của mình

1.4.2 Sự phát triển về mặt nhận thức

Từ những thay đổi về mặt sinh lý và cơ thể như đã kể trên, học sinh ý thức và đánh giá được những biến chuyển trong sự phát triển thể chất, trong sự phát dục của mình Dường như học sinh cảm thấy mình người lớn một cách có căn cứ Mặt khác người lớn cũng không hoàn toàn coi thiếu niên như đứa học sinh trước đây trong những khó khăn cần giải quyết về kinh tế hoặc tăng thu nhập Về mặt tri thức, nhiều em cảm thấy mình cao hơn cha mẹ…Tất cả những

sự thay đổi làm các em mong muốn mình được như người lớn và đối xử như người lớn Tuy nhiên phải thừa nhận rằng, xét về mặt xã hội, thiếu niên vẫn còn

là những học sinh, cuộc sống phụ thuộc vào cha mẹ về nhiều mặt Các em có nhiều biểu hiện mang tính học sinh trong mọi dáng dấp, hành vi Vì thế trong mắt người lớn thiếu niên được coi là những đứa trẻ Do đó, giữa cha mẹ và con cái xảy ra nhiều mâu thuẫn khá phổ biến trong giao tiếp, ứng xử Sự không thay đổi về ứng xử giữa người lớn và thiếu niên trong khi thiếu niên tự coi mình là người lớn đã gây ra không ít những đụng độ, thậm chí những xung đột ở lứa tuổi này

Học sinh mong muốn được đối xử như một người trưởng thành Về phía mình, thiếu niên thường có tâm lý phóng đại các năng lực của mình, đánh giá

nó cao hơn hiện thực Một điều dễ thấy là các em luôn ngang bướng, tỏ ra anh hùng và bất cần trước những việc làm hằng ngày cũng như những thất bại mà

các em đã trải nghiệm Đặc điểm này ở lứa tuổi thiếu niên được các nhà tâm lý dùng các thuật ngữ như “tuổi khủng hoảng”, “tuổi không thể giáo dục”, “tuổi bất trị”…

1.4.3 Đời sống xúc cảm, tình cảm của học sinh trung học cơ sở

1.4.3.1 Tầm quan trọng của tình bạn trong sự phát triển tâm lý

Hoạt động giao tiếp bạn bè là hoạt động chiếm vai trò chủ đạo ở lứa tuổi thiếu niên, học sinh cảm nhận được những giá trị tinh tế cao đẹp của tình bạn Tình bạn trở nên cấp thiết và quan trọng hơn bao giờ hết Ở bạn bè, học sinh cảm nhận những giá trị dễ hiểu và dễ gần hơn là với những người lớn, nhất là với người thân như cha mẹ, anh chị…Tình bạn lúc này phức tạp hơn giai đoạn học sinh nhỏ, có sự phân hóa mức độ trong tình bạn (trên mức bạn bình thường

và bạn thân) Sự giao lưu, tiếp xúc bạn bè đã vượt ra ngoài giới hạn của học tập, ngoài phạm vi của nhà trường Nó bao quát những nhu cầu, hấp dẫn mới, những việc làm, những quan hệ mới tạo thành lĩnh vực độc lập và rất quan trọng đối với lứa tuổi thiếu niên Sự phát triển tình bạn trong giai đoạn này chiếm một vị trí và một giá trị rất lớn nhiều khi giá trị này chiếm hết việc học tập, quan hệ với người thân, ảnh hưởng đến việc học và nhiều mối quan hệ khác Học sinh dần tách ra khỏi vòng tay của cha mẹ, dẫn đến sự mâu thuẫn bắt đầu nảy sinh Một khi học sinh đã không suôn sẻ trong giao tiếp với cha mẹ thì quan hệ với cha mẹ càng không khăng khít

Nếu lúc nhỏ, vị trí của học sinh trong một tập thể tùy thuộc vào sức học tập, hành vi và tính tích cực của học sinh thì với tuổi thiếu niên, quan trọng hơn

cả là những phẩm chất có được từ một người bạn Theo đó, học sinh quan niệm một người bạn tốt là người bạn luôn trung thành, không bao giờ “phản” lại bạn của mình Tình bạn của các em được xây dựng trên sự hiểu biết, sự tin cậy và

sự đồng cảm với nhau Các em đối xử, gắn kết với nhau bằng sự tín nhiệm chân thành, yêu mến nhau tha thiết Bên cạnh đó vẫn còn những tình cảm trái ngược, một số em kết giao, chơi thân với bạn chỉ vì mục đích cá nhân và lòng ghen tị Những tình bạn này thường không bền vững và dễ đổ vỡ, có khi còn gây ra xung đột, hận thù

Đời sống tình cảm của con người vô cùng phong phú và sâu sắc Học sinh THCS cùng với những biến đổi về tâm sinh lý đã ảnh hưởng không nhỏ tới vấn đề giao tiếp, tình cảm, tình bạn đóng một vai trò hết sức quan trọng

1.4.3.2 Tình yêu học trò

Có thể nói rằng tình yêu nam nữ là một trong những tình cảm hết sức đặc biệt của lứa tuổi THCS Nó là biểu hiện của sự phát triển khá đầy đủ cả về thể chất và tinh thần của các em Theo nghiên cứu về giới tính gần đây, sự dậy thì đã kích thích ở lứa tuổi thiếu niên mối quan tâm đến người khác giới, làm nảy sinh những rung cảm, cảm xúc giới tính Quan hệ với bạn khác giới ở lứa tuổi thiếu niên không hồn nhiên, vô tư như học sinh cấp học trước đó Nhiều

em gái, em trai 13-15 tuổi thường xử sự một cách thẹn thùng, tế nhị Những biểu hiện này đôi khi được che giấu kín đáo nhưng cũng có lúc khá tự nhiên Nhìn chung những rung cảm đầu đời ở lứa tuổi thiếu niên là trong sáng Một cái nhìn, một lời nói dịu dàng, cử chỉ, hành động nhỏ cũng làm các em cảm thấy vui vẻ và thoải mái Tâm trạng này sẽ qua đi nhanh chóng nếu được sự quan tâm giáo dục đúng hướng của người lớn, ví dụ như hướng các em vào vấn

đề học tập, lao động có ích, những mối quan hệ bạn bè vô tư trong sáng

1.4.3.3 Tình cảm gia đình trong nhận thức của học sinh THCS

Quan hệ giao tiếp ứng xử của học sinh THCS với cha mẹ là vấn đề cần hết sức quan tâm và phải đặc biệt chú ý bởi “gia đình là tế bào của xã hội, gia đình có phát triển tốt thì xã hội mới ổn định” Vì vậy xây dựng gia đình Việt Nam vừa có các đặc trưng của gia đình truyền thống vừa tiếp thu các giá trị tốt đẹp của gia đình hiện đại là trách nhiệm của mỗi chúng ta Như đã phân tích, lứa tuổi THCS do những biến đổi mạnh mẽ, phức tạp về mặt tâm sinh lý các

em gặp phải một số vấn đề khó khăn trong những quan hệ với gia đình, người thân Nếu không ứng xử tốt những vấn đề này dễ xảy ra những rạn nứt, đổ vỡ trong quan hệ giữa cha mẹ và con cái Các bậc cha mẹ cần có kiến thức về vấn

đề giáo dục các em Thực tế có nhiều gia đình đã xảy ra những xung đột, mâu thuẫn chỉ vì cha mẹ thiếu hiểu biết đúng đắn về tâm lý các con nên có thái độ sai lầm dẫn đến những hậu quả đáng tiếc Có thể khẳng định ở tuổi này, các em học sinh nỗ lực bằng mọi cách để tìm sự độc lập thoát khỏi sự kiểm soát của

gia đình Đây là đặc điểm quan trọng nổi bật nhất trong ứng xử giữa cha mẹ và con cái Điều này thể hiện ở việc nhiều em tỏ rõ sự chống đối hay phê phán cha

mẹ chỉ vì “cha mẹ không hiểu mình” Đó cũng chính là cách các em làm giảm quyền lực của cha mẹ

1.5 HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP VÀ GIAO TIẾP LỨA TUỔI THIẾU NIÊN

1.5.1 Hoạt động học tập của học sinh lứa tuổi thiếu niên

Ở thiếu niên, hoạt động học tập vẫn chiếm vị trí quan trọng trong sự phát triển tâm lý, nhân cách, tuy rằng hoạt động này mang sắc thái mới và có sự phân hóa đáng kể Đối với nhiều em, sự hấp dẫn của nhà trường tăng lên do khả năng giao tiếp rộng rãi với các bạn cùng tuổi, nhưng cũng chính vì vậy mà bản thân cũng bị tổn thương: không ít thiếu niên sao lãng việc học tập, không chuẩn bị bài học, làm bài thiếu chu đáo

Ở tuổi thiếu niên, quan hệ và giao tiếp với bạn bè và người lớn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Giờ học của các em không chỉ đơn thuần là học tập,

mà còn là một tình huống giao tiếp với bạn bè, với giáo viên, một tình huống có

vô số những cử chỉ, những đánh giá và những rung cảm có ý nghĩa Sự phong phú và mở rộng cuộc sống, những mối liên hệ với thế giới xung quanh, với mọi người làm giảm bớt sự say mê của học sinh đối với hoạt động học tập

Lứa tuổi này việc tiếp thu kiến thức nhiều khi đã vượt ra khỏi giới hạn của nhà trường, ngoài chương trình học, mang tính độc lập và có mục đích hơn Trong lứa tuổi thiếu niên xuất hiện động cơ hoạt động học tập mới có liên quan đến đến sự hình thành viễn cảnh của cuộc sống, dự định nghề nghiệp tương lai Học tập mang ý nghĩa cá nhân biến thành sự tự học, đây là một kiểu hoạt động học tập cao, mới về chất ở lứa tuổi này

Quan hệ giữa giáo viên và học sinh cũng khác so với tiểu học Thay vì mỗi giáo viên dạy tất cả các môn học thì giờ đây các em được học với nhiều giáo viên khác nhau Các giáo viên có cách dạy và yêu cầu khác nhau đối với học sinh, có trình độ nghề nghiệp và phẩm chất, uy tín, cách giao tiếp khác nhau Quan hệ giữa giáo viên và học sinh “xa cách” hơn so với bậc tiểu học Sự thay đổi này tạo ra những khó khăn nhất định cho các em nhưng nó cũng tạo điều kiện cho các em phát triển dần khả năng nhận thức, đánh giá người khác

Do có nhiều giáo viên khác nhau về trình độ nghề nghiệp, đặc điểm nhân cách, cách giao tiếp, nên đã tạo ra ở học sinh sự so sánh và đánh giá giáo viên thành “những giáo viên được yêu mến” và “những giáo viên không được yêu mến” Thiếu niên thường có đánh giá cao với giáo viên có hiểu biết

và nghiêm khắc nhưng công bằng, tốt bụng và tế nhị

Sự đánh giá với giáo viên bộ môn nhiều khi là yếu tố quan trọng ảnh hưởng tới hứng thú học tập của học sinh, rất nhiều học sinh yêu thích hăng say môn học vì giáo viên dạy hay, hấp dẫn nhiều học sinh…Cách dạy phân hóa theo từng môn cũng tạo cơ sở để học sinh phân chia thành “môn hay” và “môn không hay”, tiết học cần thiết và không cần thiết…Việc phân hóa trong học tập thường được quyết định bởi chất lượng dạy học, bởi hứng thú học tập và kết quả học tập của thiếu niên

1.5.2 Hoạt động giao tiếp của học sinh THCS

1.5.2.1 Hoạt đông giao tiếp giữa học sinh với người lớn

Ở giai đoạn này do những đặc điểm tâm sinh lí khá đặc trưng nên nhiều

em có cảm giác mình đã là người lớn Các em cảm thấy mình không còn là trẻ con nữa, nhưng cũng chưa thực sự là người lớn Cảm giác về sự trưởng thành của bản thân là nét đặc trưng trong nhân cách thiếu niên, vì nó biểu hiện lập trường sống mới của thiếu niên đối với người lớn và thế giới xung quanh Trong học tập các em muốn độc lập lĩnh hội tri thức, muốn có lập trường và quan điểm riêng Trong phạm vi ý thức xã hội, các em muốn được độc lập và không phụ thuộc vào người lớn ở một mức độ nhất định Các em đòi hỏi, mong muốn cha mẹ đối xử với mình bình đẳng như đối với người lớn, không can thiệp quá tỉ mỉ vào một số mặt trong đời sống riêng của các em Thiếu niên bắt đầu chống đối những yêu cầu mà trước đây các em vẫn thực hiện một cách tự nguyện, bảo vệ ý kiến của mình không chỉ trong lời nói

mà cả trong hành động

Các em mong muốn hạn chế quyền hạn của người lớn, đồng thời có thể khẳng định được vai trò của bản thân Các em mong muốn được người lớn tôn trọng nhân cách và thừa nhận tính độc lập của các em

Có những nguyên nhân nhất định khiến thiếu niên có cảm giác về sự trưởng thành của bản thân: sự phát triển mạnh mẽ về cơ thể, cảm thấy tầm hiểu biết của mình được mở rộng; tham gia nhiều hơn vào cuộc sống xã hội Tính tự lập khiến các em thấy mình giống người lớn ở nhiều điểm Những quan hệ xung đột giữa học sinh và người lớn có thể làm nảy sinh những hành vi tiêu cực Tác động giáo dục của người lớn đối với các em bị giảm sút

Có nhiều yếu tố khiến cha mẹ vẫn giữ nguyên các ứng xử như trước đây đối với con cái khi cho rằng các em vẫn còn là trẻ con, vẫn phụ thuộc vào cha

mẹ về kinh tế Chính sự không thay đổi thái độ của cha mẹ đối với con cái, khi chúng đang trong giai đoạn trưởng thành là nguyên nhân chính dẫn đến những xung đột giữa cha mẹ và con

1.5.2.2 Giao tiếp với bạn bè

Đối với lứa tuổi thiếu niên, hoạt động giao tiếp với bạn bè mang tính chủ đạo, sự bình đẳng về vị trí trong quan hệ bạn bè là yếu tố hấp dẫn thiếu niên Tuy nhiên, mối quan hệ bạn bè của lứa tuổi này lại phức tạp và đa dạng hơn nhiều so với học sinh tiểu học Sự giao tiếp của các em không những đã vượt ra ngoài phạm vi học tập, phạm vi nhà trường, mà còn mở rộng trong những hứng thú mới, những việc làm mới, những quan hệ mới trong đời sống của các em, các em có nhu cầu lớn trong giao tiếp với bạn bè vì:

Một mặt, các em rất khao khát được giao tiếp và cùng hoạt động chung với nhau, các em có nguyện vọng được sống trong tập thể, có những bạn bè thân thiết tin cậy Mặt khác, các em cũng biểu hiện nguyện vọng không kém phần quan trọng là mong được bạn bè công nhận, thừa nhận và tôn trọng mình Học sinh trung học cơ sở cho rằng quan hệ bạn bè cùng tuổi là quan hệ riêng của cá nhân, các em có quyền hành động độc lập trong quan hệ này bảo

vệ quyền đó của mình Các em không muốn người lớn can thiệp vào chuyện bạn bè của mình Nếu có sự can thiệp thô bạo của người lớn, các em sẽ cảm thấy bị xúc phạm và chống đối lại Nhu cầu giao tiếp với bạn bè là một nhu cầu chính đáng của các em Các em mong muốn có một tình bạn riêng, thân thiết để

“gửi gắm tâm tình” Các em có nhiều nhận xét, băn khoăn về dáng vẻ bề ngoài,

về tình cảm, tâm tư của mình, về quan hệ của mình với người khác và cả quan

hệ của mọi người với nhau Các em cần trao đổi với bạn bè để có được hiểu biết đầy đủ hơn, đúng hơn về bản thân và một số vấn đề khác

Nếu như quan hệ của người lớn và các em không hòa thuận, thì sự giao tiếp với bạn bè cùng tuổi càng tăng và ảnh hưởng của bạn bè đến với các em càng mạnh mẽ

Sự bất hòa trong quan hệ bạn bè cùng lớp, sự thiếu thốn bạn thân hoặc tình bạn bị phá vỡ đều sinh ra những cảm xúc nặng nề và tình huống khó chịu nhất đối với các em là sự phê bình thẳng thắn của tập thể, của bạn bè; còn hình phạt nặng nề nhất đối với các em là bị bạn bè tẩy chay, không muốn chơi với mình

Tình bạn trong đời sống học sinh trung học cơ sở đã sâu sắc hơn Các

em thích giao tiếp và kết bạn với nhau, nhưng không phải mọi em ở trong lớp đều được các em thích và giao tiếp như nhau Các em chỉ kết bạn với những em được mọi người tôn trọng, có uy tín và tiến bộ rõ rệt về mặt nào đó

Lúc đầu phạm vi giao tiếp của các em thường là rộng, nhưng không được bền vững, có tính chất tạm thời, là thời kì lựa chọn, tìm kiếm người bạn thân Về sau những em có cùng hứng thú, cùng yêu thích một loại hoạt động nào đó, thì gắn bó với nhau Trong việc chọn bạn, thiếu niên thường yêu cầu cao ở bạn, đều quan trọng để kết bạn là những phẩm chất về tình bạn phải trung thành, thẳng thắn, cởi mở, tôn trọng, tin cậy lẫn nhau, quan hệ bình đẳng và giúp đỡ lẫn nhau

Phạm vi giao tiếp của các em hẹp lại, nhưng quan hệ của các em gắn bó với nhau hơn, chịu ảnh hưởng của nhau, dễ lây hứng thú của bạn (có thể trở thành người tốt hoặc ngược lại) Vì vậy, giao tiếp với bạn là nguồn nảy sinh hứng thú mới Bạn bè mà các em yêu thích có thể trở thành hình mẫu đối với các em, nhất là các bạn có những ưu điểm

Trò chuyện giữ một vị trí có ý nghĩa đối với lứa tuổi này, các em đã kể cho nhau về mọi mặt sinh họat, đời sống và suy nghĩ của mình, kể cả những điều “bí mật” nhiều khi các bạn không kể với bất cứ ai Vì thế mà các em yêu cầu rất cao đối với bạn, phải cởi mở, hiểu nhau, tế nhị, vị tha, đồng cảm và giữ

bí mật cho nhau

Lí tưởng tình bạn của lứa tuổi này là “sống chết có nhau”, “chia ngọt, xẻ bùi” - đây là vấn đề các em thâm nhập vào mọi mặt đời sống của nhau Càng lớn lên sự thâm nhập về tâm hồn giữa các em ngày càng được nảy nở, phát triển Đó là sự giống nhau về đời sống nội tâm, là sự hiểu biết nhau, sự trùng hợp về những giá trị của cá nhân, về những hoài bão, về quan điểm trong cuộc sống

Trong giai đoạn này những sắc thái mới trong quan hệ với những người bạn khác giới Tự ý thức đã phát triển khiến các em nhanh chóng nhận thức được những đặc điểm giới tính của mình Các em đã bắt đầu quan tâm lẫn nhau, ưa thích nhau, từ đó quan tâm đến vẻ bề ngoài của mình

Ở các em gái thái độ quan tâm đến bạn thường thể hiện khá thụ động và kín đáo (làm dáng hơn trước chú ý đến hình thức của mình hơn), các em thường che dấu tình cảm của mình bằng cách tỏ vẻ thờ ơ, lãnh đạm với bạn trai Các em trai thể hiện thái độ này một cách công khai, ngang nhiên, có khi thô bạo (giật tóc, dấu cặp…)

Về sau những quan hệ này được thay đổi, mất tính trực tiếp, xuất hiện tính ngượng ngùng, e thẹn, nhút nhát… ở một số em điều đó được bộc lộ trực tiếp, còn một số khác thì được che đậy bằng thái độ thờ ơ giả tạo “khinh bỉ” đối với người khác giới Hành vi này mang tính chất hai mặt: sự quan tâm đến nhau, với sự phân biệt nam nữ

Tuy hành vi bên ngoài có thể khác nhau nhưng các em đều có hiện tượng tâm lí giống nhau là các em chú ý nhiều đến bạn khác giới, mong bạn khác giới chú ý đến mình và ưa thích mình

Trong tình bạn khác giới các em vừa hồn nhiên, vừa có vẻ “thận trọng”,

“kín đáo”…Nhìn chung, những xúc cảm của các em là trong sáng, là động lực thúc đẩy các em tự hoàn thiện mình Nhưng không phải tất cả thiếu niên đều có những rung cảm như vậy Một số em bị cuốn hút vào con đường “yêu đương” Nhiều khi các em cũng không hiểu rõ tình cảm của mình và có ảnh hưởng nhất định đến kết quả học tập Người làm công tác giáo dục cần phải thận trọng, tế nhị, khéo léo khi giải quyết vấn đề này Cần hướng dẫn, uốn nắn giúp các em nhận thức được tình bạn giữa nam và nữ thật lành mạnh, trong sáng và nó động

lực để giúp nhau trong học tập, trong tu dưỡng Không nên can thiệp thô bạo, dùng các biện pháp bạo lực, áp đặt đối với các em

Nhờ hoạt động giao tiếp mà các em nhận thức được người khác và bản thân mình đồng thời qua đó làm phát triển một số kĩ năng như kĩ năng so sánh, phân tích, khái quát hành vi của bản thân và của bạn, làm phong phú thêm những biểu tượng về nhân cách của bạn và của bản thân

CHƯƠNG 2: NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN MỐI QUAN HỆ

GIỮA CHA MẸ VÀ CON LỨA TUỔI THIẾU NIÊN

2.1 TỔNG QUAN VỀ QUẬN 9 VÀ TRƯỜNG THCS TÂN PHÚ

2.1.1 Tổng quan về Quận 9, TP Hồ Chí Minh

Quận 9 là quận ngoại ô nằm ở phía Đông của thành phố Hồ Chí Minh, cách trung tâm thành phố khoảng 7km theo xa lộ Hà Nội Phía Tây Bắc giáp huyện Dĩ An của tỉnh Bình Dương, phía Tây giáp Quận Thủ Đức, Tây Nam giáp quận 2 Phía Đông Bắc giáp sông Đồng Nai, ngăn cách với thành phố Biên Hoà, có cầu Đồng Nai bắc qua trên quốc lộ 1A Đông Nam ngăn cách với huyện Long Thành của tỉnh Đồng Nai bởi sông Đồng Nai Phía Nam giáp sông Đồng Nai, ngăn cách với huyện Nhơn Trạch của tỉnh Đồng Nai

Tình hình Xã hội

Từ sau khi thành lập, Quận 9 đã nhanh chóng đẩy mạnh tốc độ xây dựng, phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật Bộ mặt nông thôn và đô thị đã từng bước được cải tạo, chỉnh trang Rất nhiều công trình dự án phúc lợi công cộng quy mô lớn đã được thực hiện như: cầu, đường, trạm xá, trường học góp phần đáp ứng nhu cầu chăm sóc y tế, học tập, sinh hoạt của nhân dân, từng bước được thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, ổn định trật tự xã hội

Đến nay, bộ mặt Quận 9 đã có những thay đổi khá rõ nét Nhiều con đường, nhiều khu phố khang trang trên khắp địa bàn Đặc biệt, ở phường nào cũng có trường học cho con em từ mầm non đến cấp 3; Phường nào cũng có trạm y tế và mỗi trạm y tế đều có bác sĩ

Hệ thống các công trình phúc lợi xã hội của quận hiện nay gồm: Trung tâm dạy nghề, Trung tâm Thể dục Thể thao, Trung tâm Y tế dự phòng, Bệnh viện Quận 9, Trung tâm Văn hoá Quận 9 Dân cư ở đây chủ yếu là dân nhập cư

và công việc chủ yếu là công nhân, thợ, buôn bán và làm nội trợ

mặt đô thị ở đây đã thay đổi nhanh chóng Hơn nữa nằm trong vùng kinh tế trọng điểm phía Đông, Quận 9 hiện đang là địa bàn hấp dẫn thu hút đầu tư

trong và ngoài nước

2.1.2 Tổng quan về trường THCS Tân Phú

Trường THCS Tân Phú là trường đạt danh hiệu trường đạt chuẩn quốc gia vào năm 2007, nằm đường 2/304 Xa lộ Hà Nội, Phường Hiệp Phú, Quận 9 Đây là khu vực với mật độ dân cư đông đúc, chủ yếu là các đân cư ngoài tỉnh tập trung ở đây

Trường THCS Tân Phú thuộc loại hình trường công lập với hơn 1000 học sinh, chia thành 4 khối lớp:

Học sinh trong trường đa số là chăm chỉ, có ý thức vươn lên trong học tập và tu dưỡng đạo đức Tuy nhiên, có một số ít học sinh chưa ngoan, thường gây mất đoàn kết với bạn bè, xảy ra những hành động thiếu nghiêm túc, bị ban quản lý nhà trường kỉ luật

Đội ngũ giáo viên của nhà trường có trình độ chuyên môn tương đối cao, hiện nay nhà trường đã có 35,1% giáo viên đạt loại giỏi cấp quận và thành phố, 5 giáo viên đạt giải “Viên phấn vàng”; 24/37 giáo viên toàn trường đạt chuẩn và trên chuẩn, các thầy cô giáo luôn hết lòng vì học sinh Nhiều giáo

viên đã đưa ra sáng kiến đổi mới phương pháp giảng dạy giúp các em tiếp thu một cách tốt nhất, đồng thời góp phần tích cực cho sự đi lên của nhà trường Hàng năm số học sinh đạt danh hiệu học sinh giỏi, tiên tiến và có học bổng khuyến khích học sinh học tập, sĩ số học sinh theo học tại trường và số lượng học sinh giỏi của trường mỗi năm đều tăng; hiệu suất đào tạo năm học

2005 – 2006 đạt 91% Tuy nhiên bên cạnh những mặt thuận lợi kể trên, trường cũng gặp phải một số khó khăn Đây là nơi tập trung rất đông dân nhập cư, chủ yếu làm công nhân, đời sống của người dân chưa ổn định nên các bậc cha mẹ ít

có điều kiện chăm lo cho con em của mình một cách tốt nhất Chính vì vậy để các em học sinh có điều kiện phát triển một cách toàn diện thì cần phải có sự kết hợp chặt chẽ từ gia đình, nhà trường và xã hội Đặc biệt là trong mối quan

hệ trong gia đình, mối quan hệ giữa cha mẹ với con cái cần được quan tâm và gắn bó hơn nữa để tạo điều kiện cho các em có chỗ dựa cũng như động lực giúp các em vượt qua những khó khăn trong cuộc sống nhằm phát triển một cách toàn diện, tránh xa các vấn đề tiêu cực, những ảnh hưởng xấu đến các em

2.2 NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN MỐI QUAN HỆ GIỮA CHA MẸ

VÀ CON LỨA TUỔI THIẾU NIÊN

Chúng tôi đã tiến hành khảo sát bằng bảng hỏi 156 học sinh trường THCS Tân Phú, mỗi khối chọn một lớp để nghiên cứu, lớp 6/1 là 40 học sinh, lớp 7/2 có 42 học sinh, lớp 8/5 có 39 học sinh, lớp 9/7 có 35 học sinh và 156 cha mẹ học sinh

Trong phần này, nhóm tác giả trình bày kết quả nghiên cứu thông qua các nội dung chính bao gồm: các yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha

mẹ và con cái lứa tuổi thiếu niên, cụ thể là sự hiểu biết và quan tâm của cha mẹ đến sự phát triển về mặt sinh lý của con, sự phát triển về mặt xúc cảm, tình cảm; hoạt động học tập và phát triển trí tuệ, các hoạt động xã hội có ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con trường THCS Tân Phú

Tuổi thiếu niên là thời kì tiền trưởng thành, có ý nghĩa quan trọng cho quá trình hình thành và hoàn thiện nhân cách Thời kì này, các chỉ số tâm, sinh

lý và thể chất có những chuyển biến mạnh, ảnh hưởng đến sự hình thành và bộc

lộ tính cách, khí chất, năng lực và xu hướng phát triển sau này trong mỗi con

người Trong mỗi gia đình thì mối quan hệ giữa thành viên trong gia đình rất quan trọng, đặc biệt là mối quan hệ giữa cha mẹ và con lứa tuổi thiếu niên Thực tiễn cuộc sống và kết quả của một số công trình nghiên cứu trong

và ngoài nước đã chứng tỏ rằng, cách ứng xử của cha mẹ đối với con trong quan hệ cha mẹ - con cái có ảnh hưởng đáng kể đến sự phát triển nhân cách của con ở mọi lứa tuổi nói chung và lứa tuổi học sinh THCS nói riêng Những thay đổi cơ bản về mặt tâm sinh lý ở lứa tuổi này thể hiện rất rõ Để tìm hiểu về mức

độ hiểu biết và quan tâm của các bậc cha mẹ đến các vấn đề trong cuộc sống của con ở lứa tuổi THCS, chúng tôi đặt câu hỏi cho các phụ huynh Kết quả thu thập được thể hiện ở bảng 2.1 như sau

Bảng 2.1 Mức độ hiểu biết và sự quan tâm của cha mẹ đến các vấn đề của con

Vấn đề được các bậc cha mẹ quan tâm thứ hai đó là về mặt sinh lí của con như sức khỏe, giới tính với ĐTB là 2.06, bởi đây cũng là giai đoạn có sự thay đổi và phát triển mạnh mẽ về thể chất như là giai đoạn đặc trưng với các

dấu hiệu của tuổi dậy thì Cha mẹ cần có sự hiểu biết và quan tâm đến những thay đổi ở con để định hướng cho con một cách tốt nhất

Ngoài ra, tuy cha mẹ có quan tâm đến các mối quan hệ bạn bè; hoạt động vui chơi, giải trí cũng như các hoạt động xã hội khác của con mình nhưng chưa chú trọng nhiều Trong giai đoạn lứa tuổi này việc giao tiếp với bạn bè là hoạt động có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tình cảm của học sinh, ảnh hưởng đến học tập cũng như các mối quan hệ khác Vì vậy cha mẹ cần có sự hiểu biết và quan tâm hơn đến các vấn đề này, tạo mối quan hệ thân thiết, gần gũi hơn với con

Để hiểu sâu hơn vấn đề này, chúng tôi sẽ phân tích từng khía cạnh nhằm làm nổi bật các yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ của cha mẹ và con ở lứa tuổi THCS, cụ thể là tìm hiểu sự quan tâm từ phụ huynh đến các vấn đề của con như: học tập; sự phát triển sinh lí, sức khỏe thể chất; đời sống tình cảm, tình bạn; các hoạt động vui chơi, giải trí; cũng như mức độ ảnh hưởng của từng yếu

tố đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con lứa tuổi THCS Trong đề tài này, chúng tôi khảo sát ý kiến của phụ huynh và các em học sinh trường THCS Tân Phú, Quận 9, TP.HCM

Để hiểu rõ hơn mức độ quan tâm của cha mẹ đến các vấn đề của con, chúng tôi đã đặt câu hỏi về phản ứng của học sinh trước sự quan tâm của cha

là yếu tố rất cần thiết và quan trọng, do đó nhiều em cảm thấy được yêu thương

chăm sóc (41%) Tuy nhiên có tới 37.8% học sinh lại cảm thấy gò bó, khó chịu, mất tự do, phải chăng phụ huynh đang quan tâm con mình không đúng cách và phản tác dụng? Mục đích của sự quan tâm từ phía cha mẹ là giúp các em có điều kiện tốt nhất để phát triển chứ không nên quan tâm và yêu cầu các em một cách thiếu khoa học Khi bị ép buộc, nhiều học sinh trở nên thụ động, bị ức chế

và gây nên những hậu quả xấu như dối trá trong học tập, cảm thấy không tin tưởng bố mẹ, nhiều em cảm thấy bế tắc dẫn đến không kiểm soát được hành vi của mình, gây ra hậu quả đáng tiếc Cha mẹ cần hiểu và nắm vững tâm lí của con, phương thức thể hiện sự quan tâm, giáo dục con của cha mẹ chưa đúng cách nên rất dễ gây mâu thuẫn và xung đột

2.2.1 Hoạt động học tập của học sinh ở lứa tuổi THCS

Hoạt động học tập ở lứa tuổi THCS cũng như hoạt động học tập ở các cấp học khác của học sinh đều có ảnh hưởng rất lớn tới mối quan hệ giữa cha

mẹ và con cái Ở giai đoạn này các em chuyển từ bậc tiểu học lên THCS nên có nhiều thay đổi về nội dung môn học, số lượng môn học và số lượng tri thức đi sâu hơn Vì vậy nhìn chung các em gặp phải những khó khăn nhất định trong việc tiếp cận kiến thức, phương pháp học tập cũng như quan hệ với thầy cô, bạn bè

2.2.1.1 Mức độ quan tâm về học tập của cha mẹ về hoạt động học tập của con

Để tìm hiểu và đánh giá về sự quan tâm của cha mẹ đến việc học tập của con, chúng tôi đề nghị phụ huynh trả lời câu hỏi: phụ huynh có thường quan tâm đến việc học của con không? kết quả thu nhận được thể hiện ở Biểu đồ 1

Biểu đồ 1: Mức độ quan tâm của cha mẹ đến việc học tập của con

Chúng tôi đánh giá mức độ quan tâm của cha mẹ đến việc học tập của con theo các mức độ: 1 rất thường xuyên, 2 thường xuyên, 3 thỉnh thoảng, 4

ít khi Theo thống kê, 41,7% học sinh được thường xuyên quan tâm, 32.1% rất thường xuyên và 11.5% các em cho rằng cha mẹ ít khi quan tâm đến việc học tập của mình Đa số cha mẹ đều quan tâm đến việc học của học sinh một cách thường xuyên, đây là một dấu hiệu tích cực Như vậy, việc học tập luôn là một trong những tiêu chí quan trọng hàng đầu được phụ huynh và các em học sinh đánh giá cao

Bên cạnh việc cha mẹ đánh giá thường xuyên quan tâm đến việc học của con mình Cũng còn một số phụ huynh chưa có thái độ quan tâm đúng mức đến việc học tập của các em Theo kết quả phỏng vấn sâu của chúng tôi đối với học sinh thì có tới 15/20 các em cho rằng cha mẹ chưa quan tâm đến việc học của mình Khi được hỏi về sự quan tâm của cha mẹ đến việc học tập của bản

thân em V.T lớp 9 trả lời: “Bố mẹ em thường đi làm suốt ngày nên ít có thời gian dạy em, cũng không hay hỏi em là học như thế nào, có khó không Nhiều lúc bố mẹ còn hay trách em mỗi khi đi làm về” Hay em học sinh lớp 8 chia sẻ:

“Bố mẹ em chẳng quan tâm gì đến em hết, luôn trách móc em học kém, so sánh

em với mấy đứa bạn hàng xóm, nhiều lúc em muốn nói chuyện với bố mẹ, mà

Qua những tâm sự của cha mẹ và các em, chúng ta thấy rằng bên cạnh một số cha mẹ rất thường xuyên hoặc thường xuyên quan tâm đến việc học của con thì vẫn còn có một số phụ huynh chưa có nhiều thời gian quan tâm đến các

em

2.2.1.2 Phản ứng của cha mẹ đối với việc học của con

Hiện nay, khối lượng kiến thức mà học sinh phải tiếp nhận mỗi ngày từ chương trình sách giáo khoa là rất lớn Kiến thức được khai thác sâu hơn đòi hỏi các em nếu muốn tiếp thu tốt thì phải tư duy rất nhiều, điển hình như các môn khoa học tự nhiên (toán, lí, hóa ), điều tất yếu dẫn đến việc học tập của

em sẽ gặp nhiều khó khăn, đó là chưa kể đến việc các bậc cha mẹ bắt con mình học thêm ngoài giờ chính khóa, đây là hiện tượng rất phổ biến, dễ tạo áp lực lớn cho học sinh

Để tìm hiểu về những khó khăn trong học tập mà học sinh THCS thường gặp phải, chúng tôi đã đặt ra câu hỏi: Trong học tập các em thường gặp những khó khăn gì? Kết quả thu được như sau

Bảng 2.3 Những khó khăn thường gặp trong quá trình học tập của học sinh THCS

Đa số học sinh gặp khó khăn trong việc chọn phương pháp học tập (50%), tiếp theo là những áp lực của gia đình, nhà trường (46.2%), khó khăn trong nội dung chương trình học (45.5%), khó khăn trong việc giao tiếp với giáo viên (16,7%) Hiện nay, với lượng kiến thức học sinh tiếp nhận rất lớn, muốn học tốt đòi hỏi các em phải tư duy rất nhiều và phải có những phương pháp học tập hợp lý, tuy nhiên các em vẫn gặp khó khăn lúng túng trong việc lựa chọn các phương pháp học tập cho riêng mình Bên cạnh đó thì áp lực học tập từ phía gia đình, nhà trường cũng rất lớn, thực trạng dạy thêm học thêm rất nhiều, các bậc cha mẹ với mong muốn và kỳ vọng lớn vào con mình (phải đạt điểm cao, học thật giỏi,…) khiến các em cảm thấy lo lắng và áp lực Những

Không quan tâm

khó khăn mà các em đang gặp phải ảnh hưởng rất lớn tới quá trình và kết quả học tập

Kết quả phỏng vấn sâu đã giúp chúng tôi làm sáng tỏ hơn về lí do học

sinh gặp phải những khó khăn này Em N.T L học sinh lớp 9: “Em cảm thấy chương trình học hiện nay là quá nặng, nhiều kiến thức khó hiểu, thiếu thực tế,

vì vậy nhiều vấn đề em không hiểu hết được Nhiều kiến thức mơ hồ lắm, mặt khác vì lượng chương trình nhiều mà thời gian 1 tiết ngắn nên bọn em cũng không có thời gian để hỏi thầy cô ở trên lớp về nhà thì bố mẹ bắt đi học thêm nên nhiều lúc em nản lắm.”

Em T H T học sinh lớp 7 cũng tâm sự: “Ở tiểu học, học không khó lắm nhưng lên cấp hai, nhiều môn kiến thức nội dung bài rất nặng và phức tạp nên

em thấy rất khó khăn, em cũng ngại hỏi thầy cô, kết quả học tập của em không tốt nên bố mẹ em buồn và thường nổi nóng về việc học của em…”

Như vây, khi học sinh gặp những khó khăn, các em rất cần được sự quan tâm, chia sẻ, giúp đỡ của thầy cô, bạn bè Đặc biệt, cha mẹ cần hiểu, động viên, khuyến khích con và giúp đỡ con vượt qua những khó khăn để đạt kết quả cao nhất

Hiện nay, thực tế các bậc cha mẹ luôn đặt kì vọng vào con cái của mình, mong muốn con phải đạt điểm cao, phải thật xuất sắc, không thua kém ai Trong khi đó, việc học văn hóa trên lớp với lượng kiện thức khá nặng, thì hiện tượng học thêm, dạy thêm ngày càng nhiều Chính điều này đã tạo áp lực học tập cho các em phải luôn cố gắng nếu không sẽ bị trách mắng Kết quả được thể hiện biểu đồ dưới đây

Biểu đồ 2: Phản ứng của cha mẹ khi con đạt kết quả học tập kém

Qua biểu đồ trên cho thấy khi học sinh có kết quả học tập không tốt thì phần lớn (48.7%) cha mẹ động viên khuyến khích các em, điều này là rất cần thiết và nên làm, giúp các em vượt qua khó khăn để tự tin phấn đấu Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng có tới 35.3% cha mẹ có thái độ trách móc học sinh khi con bị điểm kém, đây là con số không nhỏ Như vậy, phụ huynh vẫn coi trọng điểm số học tập của con hơn là những kiến thức các em thu nhận được, vì thế vô hình chung đã gây áp lực rất lớn đến việc học tập của các em

Khi chúng tôi đặt câu hỏi: “Trong quá trình học tập, em có hay bị điểm

kém không, và cha mẹ em có thái độ như thế nào?” Em V.T lớp 9 chia sẻ: “Bố

mẹ em thường đi làm suốt ngày nên ít có thời gian dành cho em Tuy nhiên bố

mẹ thường hỏi việc học tập của em qua các bài kiểm tra, nếu bị điểm kém thì sẽ

bị la, mà ở nhà học lại không thể nhờ bố mẹ, nhiều lúc điểm kém quá là em giấu bài tập ấy đi.” Ngược lại em N.T.T.A học sinh lớp 8 lại cho biết: “Bố mẹ

em là viên chức, từ nhỏ bố mẹ đã quản thúc việc học của em rất chặt, em chán lắm, nhiều lần bạn bè rủ đi chơi cũng không cho đi, nhiều lúc phải nói dối là đi học không thì bố mẹ sẽ la em.”

Qua sự chia sẻ của học sinh cho thấy các bậc cha mẹ chưa có phương thức để giúp đỡ con đạt hiệu quả cao trong học tập Bên cạnh đó, có cha mẹ lại kiểm soát khắt khe và quan tâm đến việc học của các em một cách thái quá, khiến nhiều em cảm thấy gò bó, khó chịu, buồn chán, không có thời gian để vui chơi dẫn đến các hành vi, suy nghĩ sai lệch

Có thể nói cha mẹ cần phải hiểu, thông cảm chia sẻ với các em, tạo môi trường học tập thuận lợi, khuyến khích và động viên đúng cách khi đó mới có hiệu quả, nhiều trường hợp ép các em quá, làm các em mất tự do sinh ra dối trá

cả bố mẹ, tuy chưa đến mức nghiêm trọng nhưng đó có thể là những tiền đề cho những hành động nghiêm trọng hơn khi càng về sau sự thân mật gắn kết giữa bố mẹ và con cái cũng xa dần

Vì vậy, có trường hợp như em H.V.C học sinh lớp 9 trả lời: “Nhà em nghèo chẳng có gì, đi học cho có bạn thôi, chán thì bỏ Nhiều lúc bố mẹ cũng bảo “Mày không học thì nghỉ đi bán vé số,học hành chắng ra gì chỉ tốn cơm”

Các bậc cha mẹ vẫn chưa có thái độ, đánh giá đúng mức tầm quan trọng việc học tập của các em

Tuy nhiên, do điều kiện kinh tế (dân cư chủ yếu từ nơi khác đến, với nghề nghiệp chính là công nhân,…) nên họ không có nhiều thời gian để quan tâm tới việc học của con cái Cha mẹ của N T B có con học lớp 8 cho biết:

“Cô chú cũng muốn quan tâm đầy đủ việc học cho con nhưng đồng lương it ỏi, làm việc suốt ngày nên cũng không có thì giờ, thành ra chỉ biết động viên con vậy thôi, còn con học được đến đâu cũng chịu ” Còn phụ huynh tên L.A có con đang học lớp 6 tâm sự: “Cô chú là công nhân nhà nước nên cũng cố tranh thủ dành thời gian để tạo điều kiện cho em nó học hành được tốt, cũng nhờ vả thầy cô, tìm chỗ học thêm có uy tín cho nó theo học thì mình cũng an tâm phần nào, cũng làm cho tương lai nó thôi, thấy nó ngoan học tốt nên cô chú cũng mừng.”

Có thể hiểu tâm lí của cha mẹ hầu như ai cũng muốn tạo điều kiện để con mình học tốt và cũng luôn kì vọng vào kết quả học tập của con mình Tuy nhiên, cha mẹ chỉ kì vọng vào con thì chưa đủ mà phải lắng nghe và hiểu được tâm tư nguyện vọng của các em để có những cách ứng xử phù hợp, nếu không mối quan hệ cha mẹ và con càng trở lên mâu thuẫn và xa cách

2.2.1.3 Định hướng nghề nghiệp

Ngoài hoạt động học tập, học sinh cũng bắt đầu có những định hướng nghề nghiệp cho tương lai Ở lứa tuổi này các em đã có thái độ với nghề nghiệp sau này, đây là một trong những biểu hiện đáng chú ý Học sinh đã có những suy nghĩ nghiêm túc về công việc của mình sau khi ra trường với những định hướng nghề nghiệp cho riêng mình

Bảng 2.4 Định hướng nghề nghiệp của học sinh THCS

Có nhưng chưa cụ thể 86 55.1

Có tới 55,1% học sinh đã có định hướng về nghề nghiệp tương lai nhưng chưa cụ thể, 18.6% đã có định hướng rõ ràng Việc học hiện tại dường như đã

là gánh nặng đối với các em Vì mục tiêu phải học thật giỏi nên với nhiều em,

bị điểm kém hoặc thi trượt (không vào được lớp chọn trường chuyên, trường điểm ) là những điều không thể chấp nhận được, luôn cảm thấy ray rứt vì đã dập tắt hi vọng của bố mẹ, phụ lòng thầy cô, buồn vì thua kém bạn bè, lại không được cảm thông từ bố mẹ, nhiều em chán chường có những hành động liều lĩnh, nguy hại cho bản thân

Cha mẹ cần có những lời động viên, khuyên bảo các em và đặc biệt phải

có định hướng đúng cho các em ngay từ đầu để các em nhận biết được đâu là cái quan trọng cần thiết trong cuộc sống Học sinh cần được an ủi, chia sẻ, cha

mẹ nên cùng các em giải quyết các vấn đề, định hướng nghề nghiệp để có thêm động lực phấn đấu Cha mẹ là nguồn động viên lớn và rất quan trọng, tạo niềm tin giúp học sinh vượt qua những khó khăn, từ đó có suy nghĩ đúng đắn về định hướng nghề nghiệp tương lai sau này Nếu không có sự định hướng và giáo dục tốt ngay từ đầu thì các em sẽ dễ trở nên lệch lạc và có những hành vi thói quen xấu

2.2.2 Sự phát triển sinh lí, sức khỏe thể chất ở lứa tuổi THCS

Khi được đánh giá mức độ quan tâm của cha mẹ đến các vấn đề của con thì yếu tố sinh lí, sức khỏe và thể chất của các em được cha mẹ quan tâm nhiều thứ hai Vậy khi được hỏi về sự hiểu biết và mức độ quan tâm đến những thay đổi trong sinh lí của các em từ khi nào thì cha mẹ nhận thấy như sau Kết quả thể hiện ở bảng 2.5

Bảng 2.5 Thời điểm cha mẹ nhận thấy sự thay đổi của con

Lớp 7 20 23,8 3

Qua bảng số liệu trên cho thấy, có 32 cha mẹ cho rằng con mình có sự thay đổi tâm sinh lý từ khi học lớp 6 chiếm 38.1%, 21 cha mẹ cho rằng con học lớp 8 có sự biến đổi tâm lý chiếm 25% và 4,8% cha mẹ cho rằng con học lớp 9

có sự biến đổi tâm lý, 8,3% có ý kiến khác là chưa thấy sự thay đổi ở con mình hoặc cha mẹ không để ý đến sự thay đổi tâm sinh lý của con mình Qua kết quả trên khẳng định rằng các bậc cha mẹ nhận thấy và quan tâm đến sự thay đổi cũng như sự phát triển sinh lí ở con mình

Khi phỏng vấn phụ huynh N.V.A có con học lớp 8 cho hay: “Tôi có con gái học lớp 8, nó dậy thì từ rất sớm từ năm học lớp 7 và có nhiều thay đổi so với trước, cao hẳn lên, hay ngại và đứng trước gương rất lâu, đặc biệt gần đây con tôi hay kể về một người bạn trai cùng lớp nữa…” Bên cạnh đó phụ huynh L.M.T cho biết: “Con tôi năm nay học lớp 9 sự phát triển chiều cao rất nhanh, thấy xuất hiện ria mép, rất nóng tính và khó bảo ”

Đó là những ý kiến của các bậc cha mẹ, vậy các em có suy nghĩ gì khi

nhận thấy sự thay đổi ở mình Khi được hỏi em học lớp 9 cho biết “Em thấy mình không như trước nữa, thấy mỗi lần đi chơi thấy rất ngại, nhất là đi chơi với các bạn trai trong lớp Ở nhà thì cha mẹ em hay trách em, không chịu nghe

em nói và không cho em đi chơi với các bạn em, nhiều lúc em buồn lắm…”

Qua những lời chia sẻ của các cha mẹ cũng như của các em học sinh, chúng ta thấy rằng, các em thật sự không phải là học sinh con nữa nhưng cũng chưa phải

là người lớn, những biểu hiện của các em đã có sự thay đổi từ rất sớm và các bậc phụ huynh cũng đã nhận thấy được sự thay đổi này của con mình

Nhóm nghiên cứu đã tiến hành phỏng vấn các em học sinh, có tới 16/20

em cho rằng thường chia sẻ với bạn của mình Em N.T.K học sinh lớp 8 cho

biết “Em hay tâm sự với bạn của em hơn là tâm sự với mẹ vì bạn hiểu em hơn còn mẹ thì chẳng nói gì…” Như vậy cha mẹ có nhận thấy được sự thay đổi ở

con nhưng chưa thật sự hiểu và gần gũi với con Các bậc cha mẹ và con chưa

có sự đồng điệu với nhau về cảm xúc dẫn đến chưa tạo được sự tin tưởng ở

con Điều này làm ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con lứa tuổi THCS Chính vì vậy, cha mẹ cần phải hiểu và quan tâm đến những thay đổi về sinh lí của con mình, nên gần gũi và chia sẻ đồng thời có định hướng để con vượt qua những khó khăn đang gặp và có suy nghĩ tích cực hơn, tạo niềm tin tưởng ở cha mẹ ở nơi con

2.2.3 Sự phát triển về mặt xúc cảm, tình cảm

Ở lứa tuổi THCS bên cạnh sự phát triển về mặt sinh lí như sức khỏe, giới tính thì sự phát triển về mặt xúc cảm, tình cảm đóng vai trò quan trọng Ở lứa tuổi này tình bạn đóng vai trò chủ đạo, nhu cầu được quan tâm, chia sẻ từ phía gia đình, nhà trường, bạn bè; nhu cầu muốn tự khẳng định mình, được tôn trọng ý kiến; quan tâm đến bạn khác giới, luôn là một trong những tiêu chí nổi bật mà ta bắt gặp ở lứa tuổi này

2.2.3.1 Nhu cầu về tình bạn

Sự phát triển về mặt xúc cảm, tình cảm của các em học sinh được thể hiện rất rõ nét, ở giai đoạn này các em có rất nhiều nhu cầu cần được quan tâm, chia sẻ và cũng như sự giúp đỡ của mọi người đối với mình Để đánh giá mức

độ quan trọng trong tình bạn ở các em, chúng tôi đã đặt câu hỏi: Tình bạn có vai trò như thế nào? Kết quả thể hiện ở bảng 2.6

Bảng 2.6 Mức độ quan trọng của tình bạn đối với học sinh THCS

Mức độ quan trọng Số lượng Tỉ lệ (%) Xếp hạng

Khi đề cập đến vai trò của tình bạn ở lứa tuổi THCS, nhóm nghiên cứu

đã khảo sát 156 học sinh tại trường THCS Tân Phú, để đánh giá vai trò của tình bạn, có 85 học sinh cho rằng tình bạn có vai trò rất quan trọng chiếm 54,5%, 35.3% đánh giá tình bạn quan trọng và 10.3% đánh giá tình bạn ở mức bình thường trong đời sống xúc cảm, tình cảm của mình