Lập dự án dạy học phần 3 sinh học 10 sinh học vi sinh vật nhằm hình thành năng lực tự học cho học sinh

Trong quá trình dạy học Sinh học 10, thôngqua những dự án học tập, bằng các thao tác tư duy phân tích, tổng hợp, trừutượng hóa và khái quát hóa giúp các em tự lực chiếm lĩnh kiến thức, h

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VĨNH PHÚC

TRƯỜNG PT DTNT C2-3 VĨNH PHÚC

=====***=====

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

Tên sáng kiến: Lập dự án dạy học phần 3- Sinh học 10: Sinh học vi sinh

vật nhằm hình thành năng lực tự học cho học sinh.

Tác giả sáng kiến: Vũ Thu Trang

* Mã sáng kiến: 04.56.02

NĂM HỌC: 2020 - 2021

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VĨNH PHÚC

TRƯỜNG THPT DTNT TỈNH VĨNH PHÚC

=====***=====

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

Tên sáng kiến: Lập dự án dạy học phần 3- Sinh học 10: Sinh học vi sinh

vật nhằm hình thành năng lực tự học cho học sinh.

Tác giả sáng kiến: Vũ Thu Trang

* Mã sáng kiến: 04.56.02

NĂM HỌC: 2020 - 2021

1

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu :

Trong bối cảnh xã hội đang vận động không ngừng đòi hỏi con người phảichủ động, sáng tạo, có kiến thức, kỹ năng và năng lực tự học suốt đời Theo Nghịquyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung Ương Đảng về việc đổi mới cănbản, toàn diện giáo dục và đào tạo, Đảng ta chỉ rõ: “Phát triển giáo dục và đào tạo

là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trìnhgiáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩmchất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trườngkết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” “Đối với giáo dục phổ thông, tậptrung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện

và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chấtlượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lốisống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vàothực tiễn.” Vì vậy, người thầy trong thời đại ngày nay phải biết lựa chọn nhữngphương pháp dạy học tích cực, đổi mới nhằm phát huy năng lực của người học, gắnhoạt động học tập với đời sống thực tế trong xã hội

Sử dụng phương pháp dạy học theo dự án trong nhà trường giúp học sinh

sử dụng những tư duy bậc cao trong bối cảnh thực tế, gắn liền lý thuyết và thựchành, gắn nhà trường với xã hội Trong quá trình dạy học Sinh học 10, thôngqua những dự án học tập, bằng các thao tác tư duy phân tích, tổng hợp, trừutượng hóa và khái quát hóa giúp các em tự lực chiếm lĩnh kiến thức, hình thành

và rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo và tích cực phát huy năng lực tự học cho HS

Xuất phát từ những lí do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu “Lập dự án dạy học phần 3- Sinh học 10: Sinh học vi sinh vật nhằm hình thành năng lực tự học

cho học sinh.”

2 Tên sáng kiến:

Lập dự án dạy học phần 3- Sinh học 10: Sinh học vi sinh vật nhằm hình thành

năng lực tự học cho học sinh

3 Tác giả sáng kiến:

- Họ và tên: Vũ Thu Trang

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường PT DTNT C2-3 Tỉnh Vĩnh Phúc

- Số điện thoại: 039 848 7585 E_mail: vuthutrang.dtnt@vinhphuc.edu.vn

4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến

Vũ Thu Trang – Trường THPT DTNT Tỉnh Vĩnh Phúc

5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:

5.1 Lĩnh vực có thể áp dụng sáng kiến: Sinh học 10

5.2 Vấn đề mà sáng kiến giải quyết:

- Nghiên cứu tổng quan, cơ sở lí luận về dạy học dự án, tự học và năng lực tự học

- Điều tra thực trạng về sử dụng phương pháp dạy học theo dự án ở

6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: 3/2020

7 Mô tả bản chất của sáng kiến:

7.1 Về nội dung của sáng kiến:

LẬP DỰ ÁN DẠY HỌC PHẦN 3- SINH HỌC 10: SINH HỌC VI SINH VẬT NHẰM HÌNH THÀNH NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH.

1 Cấu trúc nội dung chương trình sinh học 10

1.1 Cấu trúc nội dung chương trình sinh học phổ thông

Chương trình sinh học 10 được xây dựng trong mạch lí thuyết phát triểnđồng tâm khái niệm Do đó có những khái niệm đã được tìm hiểu ở lớp 6, 7, 8, 9lên lớp 10 lại được bổ sung dấu hiệu để hoàn thiện hơn, thậm chí nó còn đượcphát triển tiếp lên lớp 11, 12

Chương trình sinh học 10 được chia làm 3 phần:

Phần một – Giới thiệu chung về thế giới sống như một bức tranh tổng thểkhái quát hóa các đặc điểm của thế giới sống

Phần hai “Sinh học tế bào”, xem xét tế bào là đơn vị tổ chức cơ sở củamọi sinh vật, phần này giúp HS nghiên cứu cấu trúc và chức năng của tế bào làmbộc lộ những đặc trưng sống cơ bản như: chuyển hóa vật chất và năng lượng,sinh trưởng và phát triển, cảm ứng và sinh sản

Phần ba “Sinh học vi sinh vật” , thông qua nghiên cứu hoạt động sốngcủa đối tượng VSV như một mốc tổ chức chuyển tiếp từ cấp độ tế bào lên cấp độ

cơ thể của sự sống Những nội dung kiến thức thuộc phần Vi sinh vật trong sáchgiáo khoa lớp 10 và mục tiêu dạy học phần này không quá đi sâu về cơ chế hoạtđộng mà chủ yếu là ứng dụng các dạng hoạt động sống trong tự

3

nhiên, mang lại lợi ích cho con người và tìm hiểu nhóm VSV ảnh hưởng có hạiđến con người, từ đó giúp cho HS nhận thức hợp lí, hiểu được sự tồn tại tự nhiêncủa thế giới sống và xác định được vai trò tự nhiên, vai trò xã hội của con người.Nội dung học tập phần VSV lớp 10 chủ yếu đề cập đến sự tồn tại của tế bàoVSV ở cấp độ cơ thể, nó là cầu nối giữa tế bào với cơ thể đa bào, là phần đượcứng dụng rất nhiều trong thực tiễn cuộc sống như việc chế biến thức ăn, nuôi cấyVSV có ích, nhận biết VSV có hại trên cơ thể người, xác định nguồn gốc bệnhtruyền nhiễm, các biện pháp phòng tránh Đây là những kiến thức không xa lạvới HS và HS có thể tiếp cận dễ dàng với các nguồn tư liệu, hòa nhập được vàocuộc sống thực nên toàn bộ nội dung trong phần 3 có thể xây dựng và tổ chức ạyhọc theo dự án.

1.2 Nội dung học tập có thể triển khai dạy học theo dự án

Tôi đề xuất một số nội dung có thể triển khai phương pháp DHTDA như sau:

Bảng 2.2 Nội dung học tập có thể triển khai dạy học theo dự án

Chương 1 Chuyển hóa

- Xác định hệ vi sinh vật khoangvật chất và năng lượng

miệngcủa vi sinh vật

Chương 2 Sinh trưởng và

học vi sinh vật sản phẩm ứng dụng của kĩ thuật

sinh sản của

lên menChương 3 Virut và các

- Sản xuất các sản phẩm lên menbệnh truyền nhiễm

2 Tổ chức dạy học theo dự án

2.1 Các giai đoạn dạy học theo dự án

Giai đoạn chuẩn bị của giáo viên: Chuẩn bị hồ sơ bài dạy

Bước 1: Xác định các chủ đề và mục tiêu của dự án: Phân tích mục

tiêu, cấu trúc nội dung chương trình môn học để tìm ra nội dung có các hoạtđộng thí nghiệm và liên hệ thực tế →

Xác định chủ đề của dự án

- Mục tiêu của dự án: gắn liền với mục tiêu cần đạt được của môn học vềcác chuẩn nội dung kiến thức, kỹ năng nhất là tư duy bậc cao cần đạt được, lựachọn các dự án hướng tới sự kết nối lý thuyết với thực hành, thí nghiệm, liên hệ vớithực tế đời sống

Bước 2 Thiết lập bộ câu hỏi khung:

Bộ câu hỏi khung là bộ câu hỏi giúp định hướng xuyên suốt dự án, pháttriển tư duy ở các cấp độ Bộ câu hỏi là những câu hỏi mở khuyến khích HS suynghĩ sâu để tìm câu trả lời, từ đó tạo hứng thú học tập cho các em Bộ câu hỏi

này giúp cho việc tìm hiểu, nghiên cứu vấn đề không bị lan man, chệch hướng

và hướng vào mục tiêu chung của dự án

Bộ câu hỏi khung bao gồm các câu hỏi khái quát, câu hỏi bài học và câuhỏi nội dung

Câu hỏi khái quát: giới thiệu ý tưởng xuyên suốt dự án, là cầu nối giữacác bài, các chương trong môn học hay tích hợp giữa các môn học khác nhau.Câu hỏi khái quát được đưa ra đầu tiên và có tính hấp dẫn và thách thức ngườihọc, thường là những câu hỏi lớn của nhân loại Câu hỏi này kích thích ngườihọc phải tư duy bậc cao, áp dụng những kinh nghiệm thực tế của mình để phântích vấn đề và tìm câu trả lời

Câu hỏi bài học: là những câu hỏi bó hẹp trong một chủ đề, nội dung mônhọc cụ thể Câu hỏi bài học kích thích thảo luận hỗ trợ cho câu hỏi khái quát,khuyến khích khám phá, duy trì hứng thú của HS

Câu hỏi nội dung: là những câu hỏi có câu trả lời rõ ràng, giúp HS xácđịnh “ai”, “cái gì”, “ở đâu” và “khi nào” sắp xếp theo những tiêu chuẩn về nộidung, mục tiêu dạy học cụ thể

Bước 3 Lập kế hoạch đánh giá: Xác định phương pháp đánh giá những

hoạt động của HS trước, trong và sau khi thực hiện dự án

- Trước khi thực hiện dự án: đưa ra những câu hỏi nhằm đánh giá về kiến thức, kỹ năng và thái độ của HS, từ đó lên kế hoạch dự án

- Trong quá trình thực hiện dự án: Tập trung đánh giá những yếu tố sau:

+ HS hướng đến các mục tiêu như thế nào

+ Tiến trình thực hiện: đánh giá khả năng tư duy, sử dụng các thông tinhiệu quả, tiến hành các điều tra, phỏng vấn hay làm thí nghiệm,…

+ Sự tiếp thu kiến thức từ những hoạt động của dự án

+ Sự hợp tác nhóm và sự thực hiện công việc của từng cá nhân - Sau khi thực hiện dự án:

5

Bước 4: Thiết kế các hoạt động

Giáo viên sẽ xây dựng các tình huống để tạo cơ hội học tập phong phúcho học sinh nhằm đạt được mục tiêu học tập Giáo viên phải làm thế nào đểcuốn hút học sinh tìm kiếm cách giải quyết vấn đề, thực hiện các nhiệm vụ họctập khác để trả lời các câu hỏi khung, liên hệ được với cuộc sống bên ngoài lớphọc và giải quyết một số vấn đề của cuộc sống thực

Giai đoạn 2: Giai đoạn lên lớp

+ Giáo viên nêu vấn đề để HS hình thành ý tưởng dự án, sau đó xác định các chủ đề của dự án

+ Phân công chủ đề cho từng nhóm (số người trong nhóm tùy theo dự ánlớn hay nhỏ) Định hướng sự hợp tác nhóm và phân công công việc trong nhóm.+ Gợi ý hướng giải quyết vấn đề cho từng nhóm: cơ sở để giải quyết vấn

đề này là gì? Muốn giải quyết vấn đề này thì ta phải làm gì? (thu thập thông tin, điều tra, khảo sát, thực hành thí nghiệm,…),…

+ Giới thiệu các tiêu chí đánh giá trong bản đánh giá được giáo viênchuẩn bị trước Với bản đánh giá này, HS có thể tự đánh giá, theo dõi được nhữnghoạt động của nhóm mình, giúp các nhóm bám sát mục tiêu của dự án, khôngchệch hướng và biết mình phải làm gì Giáo viên cũng sẽ sử dụng bản đánh giá này

để kiểm tra, đánh giá việc thực hiện dự án của HS

Giai đoạn 3: Giai đoạn thực hiện dự án

Các nhóm lập kế hoạch phân chia công việc cho từng thành

viên: - Thực hiện các nhiệm vụ trong dự án

- Thảo luận nhóm trong quá trình thực hiện: những khó khăn và giải pháp

- Trao đổi với giáo viên khi cần thiết

Giai đoạn 4: Trình bày và giới thiệu sản phẩm

Từng nhóm trình bày về dự án của mình và giới thiệu sản phẩm thu được.Sản phẩm thường là: 1 tờ rơi, 1 bài trình chiếu, 1 trang web và các sản phẩmkhác…

Giai đoạn 5: Đánh giá

2.2.2 Phân tích quy trình

Bước 1 Xác định tên chủ đề

Giáo viên căn cứ vào nội dung tri thức phần VSV trong sách giáo khoasinh học 10 Bài 22, 23, 24, 25, 27, 28 có nội dung liên quan chặt chẽ với nhau.Nếu để HS thực hiện hoạt động nuôi cấy VSV thì tri thức lí thuyết sẽ đượctường minh Vì thông qua hoạt động này học sinh sẽ dễ dàng nhận ra yếu tố ảnhhưởng đến sinh trưởng của vi sinh vật, chỉ cần tỉ lệ nguyên liệu bị sai hoặc thayđổi nhiệt độ thì sản phẩm sẽ bị hỏng Khi xác định được thời gian để hoàn thànhmột sản phẩm thì HS phải tìm cách giải thích được tốc độ và các giai đoạn sinhtrưởng của VSV, tùy theo sản phẩm lên men HS tự tìm hiểu nguyên liệu và quátrình chuyển hóa vật chất (tổng hợp, phân giải) mà VSV đó tham gia Kết hợpvới thực tiễn địa phương, khả năng nhận thức của HS để thiết lập chủ đề

Chủ đề : Sản xuất một số sản phẩm ứng dụng của kĩ thuật lên men

(sản phẩm có thể là sữa chua, dưa chưa, kim chi, tương )

( Dự án này nhằm hiện thực hóa nội dung bài 22,23,24,25,27, 28 trong sách giáo khoa sinh học 10)

Bước 2 Xác định những nội dung liên quan

Lấy tên chủ đề làm từ khóa, vẽ sơ đồ tư duy hay bản đồ khái niệm về những nội dung kiến thức liên quan đến chủ đề

7

Sơ đồ 2.1 Nội dung kiến thức liên quan đến chủ đề sản phẩm lên men Bước 3 Dự kiến nguồn tài liệu

Những tài liệu có liên quan đến quá trình chế biến những sản phẩm lên men

Bước 4: Xây dựng bộ câu hỏi

Bảng 2.3 Bộ câu hỏi của chủ đề sản phẩm lên men

Xác định được đặc điểm (hình Làm thế nào để xác định được tên,

1 thái, cấu tạo) cơ bản của VSV hình thái, cấu tạo tế bào của VSV được

Xác định được yếu tố ảnh Yếu tố nào ảnh hưởng đến quá trình

2 hưởng đến quá trình nuôi cấy nuôi cấy và ảnh hưởng như thế nào?Nêu được sự sinh trưởng và Trong nuôi cấy không liên tục quần

3 phát triển của quần thể VSV thể VSV trải qua quá trình sinh trưởng,

trong nuôi cấy không liên tục? phát triển như thế nào?

Xác định được cơ chế chuyển Quá trình chuyển hóa hóa học cơ bảnhóa hóa học diễn ra trong quá nào được diễn ra để tạo thành sản

(Cơ sở khoa học của quá trình

phân giải đường cacbonhidrat,

protein)

Sản phẩm phải sử dụng được Làm thế nào để sản phẩm thơm, ngon,

Giải thích hiện tượng thực tế - Sữa chua mua ở siêu thị là sản phẩm

lên men tương ứng với giai đoạn nào

hạn sử dụng sữa chua Vinamilk có thểđến 45 ngày trong điều kiện bảo quản

Có kĩ năng báo cáo trong quá Các kĩ năng để tạo ra một báo cáo có chất

7 trình học tập lượng và mang tính khoa học là gì ?

Bước 5: Kế hoạch hoạt động

Tổng thời gian là 5 tuần để thực hiện dự án Theo phân phối chương trình

sẽ có 5 tiết học trên lớp (môn sinh: mỗi tuần 1 tiết)

Tiết học trên lớp có nội dung và các hoạt động cụ thể như sau:

Tiết 1: Giới thiệu dự án học tập, yêu cầu về sản phẩm cuối cùng (một tập

san hiển thị nội dung học tập, 1 bài báo cáo powerpiont hoặc poster, 1 loại sảnphẩm len men cho mỗi nhóm), xây dựng nhóm học tập, thống nhất cách liên lạcgiữa GV với HS, giữa HS và HS Phát tiêu chí đánh giá, bộ câu hỏi cho từngnhóm HS

Tiết 2: Kiểm tra sự phân công hoạt động học tập của nhóm trưởng Đôn

đốc hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ học tập của từng cá nhân Giải đáp thắc mắc

Nội dung học tập HS cần đạt được:

- Biết và thực hiện được qui trình làm sữa chua

- Xác định được đặc điểm (hình thái, cấu tạo) của VSV được nuôi cấy

- Liệt kê được các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình nuôi cấy

- Xác định được cơ chế chuyển hóa hóa học diễn ra trong quá trình nuôi cấy VSV

* Bản chất của quá trình lên men và đông tụ của sữa chua

- Lên men lactic là quá trình quan trọng nhất trong sản xuất sữa chua

9

C12H22O11+ H2O C6H12O6 + C6H12O6

Lactoza Glucoza fructoza

Axit piruvic Enzim lactodehydrogenaza axit lactic

- Các vi khuẩn lactic ngoài việc tạo thành axit lactic còn tạo thành chấtthơm Thường khi kết thúc quá trình lên men, pH đạt 4,2-4,3 là điểm đẳng điện củaprotein sữa làm cazein bị đông tụ Các cazein canxi phân tán đều trong dịch sữa

Sự có mặt của acid lactic sẽ gây ra phản ứng tạo acid cazeinic không hoà tan, nhờ

đó sữa từ dạng lỏng chuyển thành dạng đông tụ

NH2–R(COO)2Ca + 2CH3–CHOH–COOH NH2–R(COOH) 2 + (CH3–CHOH–COO)2Ca

Trong các sản phẩm lên men có thể tìm thấy nhiều hỗn hợp giống menkhác nhau tuỳ theo thời tiết, mùa vụ mà làm thay đổi tính chất của sản phẩm Do

đó để điều khiển quá trình lên men cần cấy vào sữa giống men sử dụng đặctrưng cho sản phẩm

Tiết 3: Giải đáp thắc mắc, đăng kí thời điểm báo cáo, nộp nội dung báo

cáo bản Word cho giáo viên trước tiết 4

Nội dung học tập HS cần đạt được:

- Phân tích được các giai đoạn sinh trưởng, phát triển của VSV trong nuôi cấy không liên tục

- Giải thích được hiện tượng thực tế

(Những câu hỏi ở số thứ tự 6, bước 4- Xây dựng câu hỏi)

Tiết 4: Báo cáo phần nội dung dự án bằng Power Point và mang sản phẩm

đến lớp

Tiết 5: Báo cáo (tiếp) sau đó tổng kết đánh giá.

Khoảng thời gian giữa các tiết học trên lớp HS chủ động thực hiện cáchoạt động học tập theo nhóm hoặc cá nhân tùy theo kế hoạch thực hiện mà HS

đã được phân công từ tiết 1

Bước 6: Dự kiến đánh giá

- Xây dựng phiếu đánh giá phù hợp với quá trình học tập theo dự án

- Hình thức thực hiện: phát cho HS các phiếu để HS tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng

- Kết quả đánh giá mà từng nhóm HS nhận được sẽ là

Điểm số (A) = (Điểm do GV chấm + Điểm do HS chấm) /2 + điểm

22,23,24, 5 dụng của kĩ thuật lên men (sữa chua, dưa chưa,

22, 26, 28 3 Dự án 2: Xác định hệ vi sinh vật khoang

miệng để đưa ra khuyến cáo về nguy cơ viêmhọng, sâu răng của học sinh

Ví dụ: Dự án sản xuất một số sản phẩm ứng dụng của kĩ thuật lên

men (sữa chua, dưa chưa, kim chi, nem chua, tương )

Hoạt động 1: Tổ chức, giới thiệu (tuần 1)

1 Giáo viên giới thiệu dự án

- GV giới thiệu chủ đề của dự án và mục tiêu HS phải đạt được sau khi thực hiện dự án

- Hàng tuần, các nhóm phải họp và đánh giá hoạt động và ghi vào biên bản làm việc nhóm

- Phát kế hoạch học tập và tiêu chí đánh giá - Giới thiệu nguồn tài liệu

2. Phân công nhiệm vụ 2.1 Nhiệm vụ chung

HS trong lớp được chủ động tham gia vào các Ban thực hiện dự án:

- Xây dựng kế hoạch, chuẩn bị máy chiếu, máy tính, dẫn chương trình.

- Thiết kế, thực hiện các sản phẩm học tập như báo cáo (Powerpoint) hoặc

poster, tập san, sản phẩm sữa chua hoặc dưa chua

- Giới thiệu (công bố) kết quả của dự án

2.2 Phân công nhiệm vụ cho từng thành viên trong nhóm học tập

- Một lớp được chia thành nhiều nhóm học tập, mỗi nhóm có 4 đến 6

thành viên

- Từng thành viên của nhóm học tập ngoài việc thực hiện nhiệm vụ học tập còn phải thực hiện các nhiệm vụ chung

-Ví dụ: Phân công nhiệm vụ trong nhóm học tập lớp 10A1

Người chịu trách nhiệm

Nội dung công việc

chính

- Thống nhất với nhóm về kế hoạch hoạt động

- Xác định được cơ chế chuyển hóa hóa học diễn ra trong quá trình nuôi cấy

VSV

- Hoàn thiện các sản phẩm theo yêu cầu của dự án

- Tìm hiểu và phổ biến trong nhóm qui trình làm sữa chua

11