SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VĨNH PHÚC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG BÌNH SƠN=====***===== BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN TÊN SÁNG KIẾN: KHAI THÁC HIỆU QUẢ SỬ DỤNG MỘT SỐ THÍ NGHI
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VĨNH PHÚC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG BÌNH SƠN
=====***=====
BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
TÊN SÁNG KIẾN: KHAI THÁC HIỆU QUẢ SỬ DỤNG MỘT SỐ THÍ
NGHIỆM THỰC HÀNH TRONG GIẢNG DẠY CÁC CHỦ ĐỀ TRAO
ĐỔI NƯỚC Ở THỰC VẬT, TRAO ĐỔI KHOÁNG Ở THỰC VẬT VÀ
CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT - SINH HỌC 11 (CƠ BẢN)
TÁC GIẢ SÁNG KIẾN: NGUYỄN THỊ THU HỢI
MÃ SÁNG KIẾN: 19 56.01
Vĩnh Phúc, 2020
Trang 3BÁO CÁO KẾT QUẢ
1 Lời giới thiệu
Yêu cầu đổi mới phương pháp giảng dạy trong xu thế mới: Phương pháp giảng dạy đóng vai trò
quyết định đến kết quả của quá trình dạy học Việc đổi mới phương pháp và hình thức giảng dạykhông còn là một vấn đề quá mới mẻ mà đã được đề cập đến từ rất lâu Trong Nghị quyết Trungương 2 khóa VII, Đảng ta đã xác định: “ Đổi mới phương pháp dạy và học ở tất cả các cấp học,bậc học Kết hợp tốt học đi đôi với hành, học tập phải gắn liền với lao động sản xuất, thựcnghiệm và nghiên cứu khoa học, gắn nhà trường với xã hội Áp dụng những phương pháp dạyhọc hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo.” Hiện nay, việc quan tâm đếnvấn đề đổi mới phương pháp giảng dạy được chú trọng hơn bao giờ hết khi toàn Ngành giáo dụcnói chung và cấp học Trung học phổ thông nói riêng đang tập dượt để tiếp cận và thực hiệnchương trình Giáo dục phổ thông 2018
Nhu cầu tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông mới của môn sinh học:
Để tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông mới, Bộ giáo dục đã có nhiều văn bản hướngdẫn thực hiện chương trình giáo dục phổ thông hiện hành theo hướng tiếp cận với chương trìnhmới Công văn số 4612/BGDĐT-GDTrH ngày 03/10/2017 hướng dẫn thực hiện chương trìnhgiáo dục phổ thông hiện hành theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất học sinh từ nămhọc 2017-2018, trong đó tập trung vào các nội dung như rà soát nội dung sách giáo khoa, tinhgiản những nội dung dạy học vượt quá mức độ cần đạt về kiến thức kĩ năng của chương trìnhgiáo dục phổ thông hiện hành, điều chỉnh để tránh trùng lặp nội dung giữa các môn học; xâydựng kế hoạch giáo dục từng môn học, hoạt động giáo dục cho phù hợp với điều kiện thực tế củanhà trường theo hướng sắp xếp lại nội dung dạy học, cập nhật nội dung dạy học nhằm tạo điềukiện thuận lợi cho việc áp dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực Việc xây dựngcác chủ đề dạy học nhằm phát huy được tính tích cực, sáng tạo của học sinh đã được hướng dẫn
cụ thể, chi tiết theo công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH ngày 08/10/2014
Ngoài ra, một trong các định hướng của việc xây dựng chương trình giáo dục phổ thôngmới nói chung là xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệm Trong đó, môn sinh họcđược xây dựng và thiết kế theo các chủ đề dạy học, người giáo viên hoàn toàn chủ động trongviệc lựa chọn cách thức xây dựng bài học từ yêu cầu chung của các chủ đề dạy học và khi đóngười giáo viên có nhiều cơ hội để thiết kế các hoạt động nhằm phát huy tối đa các năng lực củahọc sinh như quan sát, làm việc nhóm, thiết kế …
Đổi mới phương pháp giảng dạy còn là một trong chín môđun trong chương trinh bồidưỡng giáo viên phổ thông để thực hiện chương trình Giáo dục phổ thông 2018
Xuất phát từ những điều trên, bản thân tôi rất muốn có sự tập dượt và chuẩn bị tâm thế tốtnhất cho việc tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông mới của môn học thông qua việc đổi mớiphương pháp dạy học truyền thống, tăng cường khai thác và tổ chức cho học sinh có điều kiệnđược tham gia thực hành, thí nghiệm các nội dung của môn học
Trang 4Nhu cầu thực tiễn trong giảng dạy môn sinh học nói chung và môn sinh học 11 nói riêng:
Hiện nay, với chương trình còn nặng về kiến thức và thi cử, phương pháp chủ yếu màgiáo viên vẫn đang sử dụng phổ biến là các phương pháp dạy học truyền thống như phương phápgiảng giải, thuyết trình và rất hạn chế việc sử dụng các nội dung thực hành, thí nghiệm trong bàihọc Quan niệm của giáo viên cũng như học sinh là thi gì học đó, thi cái gì thì dạy cái đó, cáckiến thức được sử dụng trong các kì thi vẫn còn nặng về lí thuyết, nặng về yếu tố toán học thậmchí rất xa rời so với thực tiễn đời sống
Với đặc thù của bộ môn Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, nghĩa là từ những kếtquả thu được từ thực nghiệm, các nhà khoa học đã khái quát và hệ thống lại, xây dựng thànhnhững lí thuyết khoa học Thực nghiệm là phương pháp nghiên cứu sinh học đồng thời cũng làphương pháp dạy học đặc trưng của môn này Năng lực tìm hiểu thế giới sống được phát triểnchủ yếu thông qua thực nghiệm Thực hành trong phòng thí nghiệm, phòng học bộ môn, ngoàithực địa là phương pháp, hình thức dạy học cơ bản của môn sinh học Do đó, trong quá trình dạyhọc, việc thiết kế và sử dụng các thí nghiệm, các mẫu vật thật như là biện pháp, là con đườnggiúp học sinh hứng thú, tích cực, chủ động hơn trong học tập, tự phát hiện ra kiến thức mới, hìnhthành kĩ năng mới cho bản thân là điều cần được phát huy và nhân rộng
Đối với học sinh, thí nghiệm thực hành là sự phản ánh của hiện thực khách quan, là cơ sởcho quá trình nhận thức của học sinh, là cầu nối giữa lí thuyết và thực tiễn, là phương pháp chủđạo giúp học sinh hình thành kĩ năng, kĩ xảo thực hành và tư duy kĩ thuật Thí nghiệm thực hànhcòn giúp học sinh đi sâu tìm hiểu bản chất của các sự vật, hiện tượng và quá trình sinh học, ngàycàng say mê khám phá thế giới tự nhiên và nghiên cứu khoa học
Nếu như các kiến thức sinh học ở cấp độ phân tử, tế bào thì học sinh thường là công nhậnnhững điều mà lí thuyết mô tả chứ không thể nhìn thấy bằng mắt thường hay những kiến thức vềtiến hóa lại cần có sự khái quát ở cấp độ vĩ mô thì những kiến thức về sinh học cơ thể trongchương trình sinh học 11 đều rất dễ nhận biết, dễ quan sát, dễ làm thí nghiệm và thậm chí còngắn liền với chính bản thân các em, gia đình các em
Trong thực tiễn, việc sử dụng các các thí nghiệm, thực hành còn rất hạn chế và chưa pháthuy được hết tác dụng của chúng trong giảng dạy môn sinh học
Giáo viên chỉ có một số tài liệu hướng dẫn thực hiện một số bài thực hành theo quy địnhchương trình nhưng lượng kiến thức có thể khai thác việc sử dụng thí nghiệm, thực hành là rấtnhiều
Trong dạy học sinh học11, để phát huy tính tích cực chủ động và sáng tạo của học sinh,gắn liền lí thuyết với thực tiễn, học đi đôi với hành, giúp học sinh hiểu rõ bản chất của các sự vậthiện tượng thì giáo viên cần tăng cường khai thác và sử dụng thí nghiệm trong giảng dạy Điềunày sẽ góp phần nâng cao chất lượng của việc dạy và học
Xuất phát từ những lí do nêu trên và rút kinh nghiệm qua thực tiễn giảng dạy của bảnthân, tôi mạnh dạn đề xuất sáng kiến “KHAI THÁC HIỆU QUẢ SỬ DỤNG MỘT SỐ THÍ
Trang 5NGHIỆM THỰC HÀNH TRONG GIẢNG DẠY CÁC CHỦ ĐỀ TRAO ĐỔI NƯỚC Ở THỰC VẬT, TRAO ĐỔI KHOÁNG Ở THỰC VẬT VÀ CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT - SINH HỌC 11 (CƠ BẢN)”
2 Tên sáng kiến: KHAI THÁC HIỆU QUẢ SỬ DỤNG MỘT SỐ THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH TRONG GIẢNG DẠY CÁC CHỦ ĐỀ TRAO ĐỔI NƯỚC Ở THỰC VẬT, TRAO ĐỔI KHOÁNG Ở THỰC VẬT VÀ CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT - SINH HỌC 11 (CƠ BẢN)
3 Tác giả sáng kiến:
- Họ và tên: Nguyễn Thị Thu Hợi
- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Bình Sơn – xã Nhân Đạo – huyện Sông Lô – tỉnh VĩnhPhúc
- Số điện thoại: 0378442530 E-mail: nguyenthuhoi.gvbinhson@ vinhphuc.edu.vn
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến:
- Họ và tên: Nguyễn Thị Thu Hợi
- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Bình Sơn – xã Nhân Đạo – huyện Sông Lô – tỉnh VĩnhPhúc
- Số điện thoại: 0978255104 E-mail: nguyenthuhoi.gvbinhson@ vinhphuc.edu.vn
5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:
Sáng kiến có thể được áp dụng cho giáo viên trong thiết kế, tổ chức các hoạt động giảngdạy của bộ môn sinh học 11
Những vấn đề mà sáng kiến giải quyết:
Thiết kế được một số thí nghiệm thực hành được sử dụng trong quá trình giảng dạy một
số chủ đề của chương trình sinh học 11 (Chủ đề trao đổi nước, chủ đề trao đổi khoáng, chủ đềcảm ứng ở thực vật)
Đưa ra được một số giải pháp thay thế cho việc sử dụng một số thiết bị dạy học máy móc
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: tháng 9/2017
7 Mô tả bản chất của sáng kiến:
Trang 6NỘI DUNG SÁNG KIẾN
I Một số vấn đề liên quan đến sáng kiến
I.1 Phương pháp dạy học thực hành trong giảng dạy môn Sinh học
I.1.1 Khái niệm
* Khái niệm: Là cách thức dạy học mà HS làm việc độc lập hoặc làm việc theo nhóm trên đối
tượng thực hành dưới sự hướng dẫn của GV để tìm ra tri thức mới hoặc ôn tập, củng cố, qua đóhình thành, phát triển các năng lực sinh học
* Đặc điểm:
- Là phương đặc trưng trong dạy học và nghiên cứu Sinh học
- Đòi hỏi HS phải trực tiếp tác động đến đối tượng sống để tìm hiểu hình thái, hoạt động,đặc điểm cấu tạo, chức năng sinh lí, các cơ chế, quy luật hoạt động của các cơ quan bộ phận Dovậy, mẫu vật, dụng cụ, máy móc, phòng thực hành với các thiết bị dạy học rất quan trọng
- Thường được tổ chức theo nhóm để tăng cường sự hợp tác, hỗ trợ lẫn nhau, tiết kiệmthời gian, giảm số lượng mẫu vật, dụng cụ, hóa chất Để hoạt động thực hành hiệu quả, GV cầnquản lí nhóm tốt, phân công nhiệm vụ rõ ràng cụ thể, HS cần tích cực hoàn thành công việcchung của nhóm
- Có thể tổ chức trong lớp học, phòng thực hành bộ môn, sân trường, ngoài môi trường tựnhiên, ở nhà…
- GV nhắc nhở HS các quy tắc đảm bảo an toàn trong phòng thực hành
- GV giới thiệu mục tiêu bài thực hành, các loại dụng cụ, hóa chất, mẫu vật
và cách tiến hành các nội dung thực hành
- GV nên đặt một số câu hỏi hoặc tình huống để kiểm tra kiến thức của HScũng như kích thích tính hứng thú cho HS
- Phần chuẩn bị cho bài thực hành (mẫu vật, … ) có thể giao cho HS tựchuẩn bị (có sự kiểm tra của GV)
2 Học sinh thực
hành
- GV chia nhóm HS, phát và kiểm tra các điều kiện thực hành (mẫu vật, hóachất, dụng cụ …)
- Các nhóm phân công nhiệm vụ cho các thành viên trong nhóm
- HS làm thực hành (có thể GV làm mẫu, HS làm theo hoặc GV hướng dẫncho HS làm hoặc HS tự làm)
- GV theo dõi quá trình thực hành của HS, giúp đỡ và nhắc nhở khi cầnthiết
HS làm báo cáo thực hành theo yêu cầu của GV
3 Báo cáo, thảo - HS báo cáo kết quả thực hành và thảo luận, giải thích kết quả thực hành
Trang 7luận cũng như các hiện tượng không thành công.
- GV tổ chức cho HS thảo luận mở rộng vấn đề
4 Nhận xét, đánh
giá
- HS tự đánh giá, đánh giá chéo, GV đánh giá…
- GV nhận xét về tinh thần, ý thức của cá nhân trong nhóm, kết quả thựchành…
- GV tổng kết kết quả rút ra được từ bào thực hành…
Năng lực
sinh học
Nhận thức sinh học Trình bày, phân tích được các đặc điểm của các
đối tượng sống và các quá trình sinh học
Phân loại, so sánh được các đối tượng, các quátrình sống
Giải thích được mối quan hệ giữa các sự vật vàhiện tượng
Tìm hiểu thế giới sống Đề xuất được giả thuyết trước khi thực hành
Tiến hành các thao tác thực hành như quan sát,làm thí nghiệm…
Viết và trình bày được kết quả thực hành
Bảng mô tả ý nghĩa của dạy học thực hành với năng lực sinh học của HS
Để nâng cao hiệu quả trong việc hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực cho HS,dạy học thực hành nên được sử dụng ở thời điểm trước khi học lí thuyết, nhằm giúp HS tự lựctìm ra tri thức Với những nội dung thực hành dài ngày, GV nên tổ chức cho HS làm việc ở nhàtheo nhóm hoặc cá nhân, sau đó báo cáo sản phẩm, trao đổi, thảo luận ở trên lớp Tuy nhiên,những nội dung thực hành phức tạp, thao tác khó, GV có thể tổ chức sau khi học lí thuyết và nênđược tổ chức ở phòng thực hành với đầy đủ hóa chất, thiết bị
Trang 8Bên cạnh đó, khi tổ chức thực hành, GV cần phối hợp với các kĩ thuật dạy học như kĩthuật phòng tranh, khăn trải bản, sơ đồ tư duy… nhằm tích cực hóa hoạt động của HS.
Trong sinh học, dạy học thực hành gồm 2 phương pháp:
- Phương pháp thực hành quan sát:
Phương pháp thực hành quan sát dùng để tổ chức dạy học các nội dung về cấu trúc, chứcnăng của đối tượng sống (hình thái, giải phẫu và chức năng tương ứng) Từ việc quan sát bằngcác giác quan kết hợp với các thao tác định tính, định lượng, giải phẫu, …HS rút ra các nội dung
và mô tả chúng dưới dạng văn bản, sơ đồ, tranh ảnh, biểu đồ…
GV có thể tổ chức cho HS thực hành quan sát bằng mắt (ví dụ: quan sát một số biểu hiệncủa cây do thiếu khoáng) hoặc quan sát bằng kính lúp, kính hiển vi (ví dụ: quan sát tế bào nhân
sơ, nhân thực….); xác định một số thành phần hóa học có trong tế bào (ví dụ: protein, lipít….);tách chiết sắc tố (chlorophyll, carotenoit,…) trong lá cây; tách chiết ADN…
- Phương pháp thực hành thí nghiệm:
Thí nghiệm là phương pháp nghiên cứu sự vật, hiện tượng trong điều kiện nhân tạo trongphức hệ các điều kiện tự nhiên, người nghiên cứu chỉ chọn một vài yếu tố riêng biệt để nghiêncứu lần lượt ảnh hưởng của chúng trong các điều kiện tác động khác nhau Trong dạy học sinhhọc, thực hành thí nghiệm dùng để tổ chức dạy học các nội dung về cơ chế, quy luật nhằm tìm rabản chất của đối tượng Dưới sự hướng dẫn, tổ chức của giáo viên, học sinh có thể tìm tòi, pháthiện ra các cơ chế sinh lí, quy luật hoạt động hoặc chứng minh một hiện tượng trong quá trìnhsống của sinh vật… Nhờ thí nghiệm, học sinh có thể đi sâu tìm hiểu nguyên nhân, bản chất bêntrong, mối quan hệ phức tạp đa chiều trong cấu trúc, chức năng của sự vật, hiện tượng
Để tổ chức dạy học bằng phương pháp thực hành thí nghiệm đạt hiệu quả cao, giáo viêncần chú ý:
+ Hướng dẫn cụ thể, chi tiết cách tiến hành cho học sinh
+ Giáo viên có thể làm mẫu trước khi học sinh thực hiện
+ Trước khi làm thí nghiệm, giáo viên yêu cầu học sinh đặt giả thuyết, dự đoán các kếtquả có thể xảy ra Trong quá trình thảo luận kết quả thực hành, giáo viên đặt các câu hỏi, các tìnhhuống thực tiễn nhằm kết nối kết quả thực hành với nội dung tri thức của chủ đề
I.1.4 Điều kiện sử dụng
- Cần chuẩn bị các loại hóa chất, dụng cụ và thiết bị cần thiết
- Cần trang bị các kĩ năng pha chế và sử dụng hóa chất, thiết bị, dụng cụ … ở phòng thựchành một cách an toàn, hiệu quả
- Cần tìm hiểu và thực hiện trước các nội dung thực hành theo chương trình phù hợp vớiđiều kiện của nhà trường và địa phương
- Cần thiết kế các phiếu thực hành, các tiêu chí đánh giá quá trình thực hành của học sinh
- Cần đảm bảo quy tắc an toàn phòng thực hành
Trang 9- Học sinh cần được trang bị các kĩ năng thực hành cơ bản; tích cực, chủ động trong quátrình thực hành.
I.2.2 Thực trạng việc khai thác và sử dụng các nội dung thực hành, thí nghiệm trong giảng dạy môn sinh học 11 trong trường THPT A nói riêng
I.2.2.1 Thực trạng
Mặc dù các thí nghiệm, các bài thực hành đóng vai trò hết sức quan trọng trong quá trìnhgiảng dạy môn sinh học tuy nhiên, việc giáo viên sử dụng thí nghiệm, thực hành cũng như cácphương tiện trực quan hỗ trợ trong quá trình giảng dạy vẫn còn rất nhiều bất cập và chưa pháthuy được hiệu quả Điều này không chỉ xảy ra phổ biến tại trường THPT A nói riêng mà phổ biến
ở các trường phổ thông nói chung
+ Giáo viên rất ngại thiết kế, bố trí tiến hành các thí nghiệm thực trong giờ học lí thuyếtcũng như giờ thực hành
+ Việc thực hiện các thí nghiệm và thực hành nhiều khi mang tính chất chống đối, làmcho có
+ Nhận thức và khả năng thực hành thí nghiệm của giáo viên và học sinh còn hạn chế.+ Việc tổ chức và bố trí các nội dung thực hành, thí nghiệm thường mất nhiều thời gianhơn thời gian 45 phút của một tiết học, việc quản lí học sinh còn nhiều khó khăn, không quan sáthết được học sinh
I.2.2.2 Nguyên nhân
+ Có nhiều thiết bị hỗ trợ dạy học môn sinh tại trường không còn phù hợp Nhiều sơ đồ,hình ảnh in sẵn từ những năm 90 nhưng không còn phù hợp với chương trình hiện hành, nhiều sơ
đồ cứng nhắc trong khi có thể thay thế bởi những video sinh học hay các phần mềm thay thế hữuích khác; Có những thí nghiệm phức tạp đòi hỏi kỹ thuật tiến hành cao (Thí nghiệm quan sát các
kì của quá trình nguyên phân….) rất khó để có thể thành công
+ Nhiều thiết bị không có (thí nghiệm đo cường độ thoát hơi nước nhưng không có giấythấm tẩm coban clorua), có cũng không dùng được, dùng được thì cũng rất nhanh hỏng
+ Nhiều phương tiện được trang bị cho nhà trường nhưng lại không sử dụng được vớichương trình hiện hành trên lớp
+ Công tác quản lí của nhà trường chưa thực sự sâu sát
+ Sự thiếu hụt về chủng loại và suy giảm về chất lượng thiết bị là nguyên nhân cơ bảnnhất
+ Khả năng xuất hiện các kiến thức liên quan đến thực hành thí nghiệm trong các kì thi làkhông cao nên giáo viên và học sinh cũng ít quan tâm
+ Nhận thức của học sinh và đặc biệt là giáo viên chưa đầy đủ về vai trò và ý nghĩa củathực hành thí nghiệm
+ Khả năng thực hành thí nghiệm của giáo viên và học sinh còn hạn chế
Trang 10+ Thời gian của nhiều thí nghiệm mất nhiều thời gian, chưa phù hợp với thời gian của tiếthọc Các tiết học lý thuyết thường có quá nhiều kiến thức dẫn đến giáo viên rất ngại làm các thínghiệm thực và càng khó hơn nếu giáo viên bố trí cho học sinh làm thí nghiệm vì thường dẫn đến
“cháy” giáo án
+ Thời gian giáo viên đầu tư cho chuẩn bị bài chưa nhiều
+ Ngoài môn sinh học, học sinh còn phải học nhiều môn học khác nên nếu học sinh mấtnhiều thời gian cho một môn sẽ ảnh hưởng đến chất lượng của những môn học kia
+ Nhiều bài học bắt buộc phải sử dụng một số phương tiện hay thiết bị nhưng thực tế lạirất hạn chế về hiệu quả
+ Không có giáo viên/cán bộ chuyên trách chuẩn bị cho việc thực hiện các bài thực hànhthí nghiệm
II Thiết kế và khai thác việc sử dụng có hiệu quả một số thí nghiệm thực hành trong giảng dạy các chủ đề trao đổi nước, trao đổi khoáng và cảm ứng ở thực vật – Sinh học 11 (Cơ bản)
II.1 Định hướng sử dụng một số thí nghiệm thực hành trong giảng dạy các chủ đề trao đổi nước, trao đổi khoáng và cảm ứng ở thực vật – Sinh học 11 (Cơ bản)
II.1.1 Sự cần thiết phải sắp xếp lại chương trình Sinh học hiện hành và thay đổi cách thức
sử dụng các thí nghiệm thực hành trong giảng dạy
Từ năm 2006 đến 2010, BGD&ĐT định hướng phân phối chương trình mỗi bài được dạytrong 1 tiết (45 phút) Từ năm 2011, BGD&ĐT đã ban hành chương trình sinh học phổ thônggiảm tải, trong đó có nhiều nội dung đã được tinh giảm, do vậy 7 bài trên được bố trí dạy trong 6tiết (5 tiết lí thuyết, 1 tiết thực hành) Đến năm học 2014-2015, bộ giáo dục lại tiếp tục ra côngvăn số 5555/BGDĐT-GDTrH ngày 08/10/2014, hướng dẫn xây dựng các chủ đề dạy học nhằmrút gọn những nội dung trùng lặp, những nội dung có liên quan đến nhau được sắp xếp lại nhằmtạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực
Ngay từ đầu năm học 2020 – 2021, Sở GD&ĐT Vĩnh Phúc cũng đã tổ chức tập huấn xâydựng chương trình môn sinh học nói chung và môn sinh học 11 nói riêng cho phù hợp với cácvăn bản hướng dẫn của Bộ GD&ĐT Qua đó một số nội dung đã được sắp xếp lại thành các chủ
đề và được thống nhất chung trong toàn tỉnh Điều đó vừa giúp giáo viên dễ dàng áp dụng cácphương pháp dạy học tích cực, đồng thời giúp học sinh hình dung rõ ràng, cụ thể hơn về qúa trìnhtrao đổi nước và trao đổi khoáng ở thực vật, giúp học sinh hiểu bài, nhớ nội dung của bài và vậndụng kiến thức của bài vào thực tiễn tốt hơn
Theo SGK, bài số 7 thực hành thí nghiệm thoát hơi nước và vai trò của phân bón được bốtrí sau khi học sinh đã học xong các kiến thức liên quan đến quá trình trao đổi nước và trao đổikhoáng với mục đích củng cố và kiểm chứng các kiến thức liên quan, bài số 25 thực hành hướngđộng được bố trí sau khi học sinh học xong bài ứng động cũng với mục đích củng cố kiến thức vềhướng trọng lực trong khi thí nghiệm các thí nghiệm này đều phải có sự chuẩn bị từ trước và chủ
Trang 11yếu trên lớp là quan sát hiện tượng, còn nếu làm trên lớp thì khó bố trí thời gian vào tiết học khác
để quan sát được Điều đó gây ra nhiều khó khăn cho giáo viên trong quá trình tổ chức giờ dạyvẫn phải đảm bảo tiến độ và kiến thức theo quy định Qua thực tiễn tôi nhận thấy, nếu có thể sửdụng các kết quả từ những thí nghiệm này để học sinh tự phát hiện ra kiến thức mới, nảy sinh vấn
đề trong quá trình hình thành kiến thức mới thì hiệu quả sẽ cao hơn rất nhiều
Hơn nữa, qua quá trình học sinh trực tiếp tiến hành các thí nghiệm (có thể ở nhà hoặc ởtrường) có thể giúp học sinh nhận thức được thế giới tự nhiên, hiểu rõ các hiện tượng sinh họctrong tự nhiên và thêm yêu bộ môn sinh học cũng như có thể hình thành được các năng lực vàphẩm chất cần có của người học sinh
Mặc dù trong thời đại công nghệ 4.0, rất nhiều giáo viên đang khai thác việc sử dụng ứngdụng công nghệ thông tin như sử dụng các thí nghiệm ảo, các video có sẵn vì chúng tiện lợi, đơngiản và cũng có những hiệu quả nhất định nhưng sẽ không thể hình thành được các kĩ năng làmthí nghiệm sinh học cho học sinh
II.1.2 Thiết kế một số thí nghiệm thực hành trong giảng dạy các chủ đề trao đổi nước, trao đổi khoáng và cảm ứng ở thực vật – Sinh học 11 (Cơ bản)
* Chủ đề: Trao đổi nước ở thực vật
Thí nghiệm 1: Trao đổi nước ở thực vật
Thí nghiệm 2: Rễ là cơ quan hấp thụ nước và ion khoáng
Thí nghiệm 3: Sự vận chuyển nước ở cây
Thí nghiệm 4: Hiện tượng ứ giọt
Thí nghiệm 5: Hiện tượng gỉ nhựa
Thí nghiệm 6: Lực liên kết giữa các phân tử nước
Thí nghiệm 7: So sánh tốc độ thoát hơi nước ở 2 mặt của lá
* Chủ đề: Trao đổi khoáng ở thực vật
Thí nghiệm về vai trò của phân bón
* Chủ đề: Cảm ứng ở thực vật
Thí nghiệm hướng động: Hướng sáng, hướng trọng lực, hướng nước
Thí nghiệm ứng động: Phản ứng của lá cây trinh nữ khi có va chạm
II.2 Cách thức sử dụng một số thí nghiệm thực hành trong giảng dạy các chủ đề trao đổi nước, trao đổi khoáng và cảm ứng ở thực vật – Sinh học 11 (Cơ bản)
Việc sử dụng các thí nghiệm thực hành không giập khuân một cách máy móc mà tùy theotừng nội dung, tình huống, mục đích mà giáo viên có thể tổ chức một cách linh hoạt hoặc kết hợpvới các phương pháp giảng dạy khác
Xuất phát từ thực tiễn giảng dạy, tôi mạnh dạn đưa ra 3 cách thức sử dụng
+ Sử dụng các thí nghiệm thực hành trong hoạt động khởi động làm phát sinh tình huốngkhởi đầu cho chủ đề học tập và chủ yếu được sử dụng trong hoạt động hình thành kiến thức mới
Trang 12(chỉ nêu cách thức sử dụng vì thực tế giáo viên có thể linh hoạt dùng các thí nghiệm này theonhiều hình thức khác nhau): Chủ đề Trao đổi nước ở thực vật.
+ Thiết kế đầy đủ các bước trong quy trình tổ chức dạy học một bài thực hành: Chủ đềTrao đổi khoáng ở thực vật
+ Thiết kế đầy đủ một kế hoạch dạy học có sử dụng các thí nghiệm thực hành, kết hợp vớicác phương pháp và kĩ thuật dạy học hiện đại theo mẫu của chương trình tập huấn bồi dưỡng giáoviên phổ thông (Môđun 2 – chương trình tập huấn tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông2018): Chủ đề Cảm ứng ở thực vật
II.2.1 Sử dụng một số thí nghiệm thực hành trong giảng dạy chủ đề Trao đổi nước - Sinh học 11 (Cơ bản)
* Nội dung của chủ đề gồm nội dung của các bài 1, 2, 3, 7 SGK - Sinh học 11.
* Chủ đề thuộc mạch nội dung “Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật” – Sinh học 11 (cơ bản).
II.2.1.1 Hoạt động khởi động – sử dụng thí nghiệm 1: Trao đổi nước ở thực vật
* Mục đích sử dụng: Sử dụng trong hoạt động khởi động giúp học sinh nhận biết được quá trình
trao đổi nước ở thực vật gồm 3 quá trình là quá trình thấp thụ nước, vận chuyển nước và thoát hơinước
* Chuẩn bị: 2 cốc thủy tinh trong suốt có cùng dung tích (có thể dùng lọ thủy tinh); dầu ăn; một
số cành cây tươi hoặc một số cây còn nguyên bộ rễ; nước sạch; túi nilong; dây chun buộc; bútđánh dấu
* Cách tiến hành:
Bước 1: Ghi nhãn vào 2 cốc (thí nghiệm = TN; đối chứng = ĐC), dùng bút đánh dấu mựcnước ở 2 cốc sao cho mực nước là bằng nhau
Bước 2: Đổ nước vào 2 cốc đến vạch đã đánh dấu, cho vào hai cốc một ít dầu ăn
Bước 3: Cắm các cành cây tươi vào cốc Dùng túi nilong chùm vào cả cốc cành cây vàbuộc miệng túi vào thành cốc bằng dây chun
Bước 4: Đặt các cốc vào nơi dâm mát và quan sát hiện tượng Sau 2-4 tiếng có thể quansát hiện tượng ở mặt trong của túi
* Hình thức tổ chức:
- Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm và hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm tại nhà
- Các nhóm học sinh nhận nhiệm vụ, phân công nhiệm vụ và thực hiện thí nghiệm tại nhà,ghi và chụp lại kết quả/hiện tượng, mang sản phẩm thực tế để báo cáo trước lớp
- Giáo viên sử dụng kết quả thí nghiệm mà học sinh đã có, yêu cầu học sinh sử dụng kếthợp với các kiến thức mà học sinh đã biết (sinh học 6) để trả lời các câu hỏi sau
1 Sự khác nhau về mực nước trong hai cốc sau thời gian thí nghiệm?
2 Tại sao lại cho dầu ăn vào cốc?
3 Nước đọng lại trên mặt trong cuả túi nilon có nguồn gốc từ đâu?
Trang 134 Bộ phận nào của cây thực hiện chức năng hấp thụ nước?
5 Nước thoát ra ngoài môi trường qua bộ phận nào?
6 Nước được vận chuyển từ lên lá nhờ bộ phận nào trong cây?
7 Tại sao nước có thể vận chuyển ngược chiều trọng lực (từ rễ lên lá)?
8 Vẽ sơ đồ các con đường lấy nước ở thực vật sử dụng các gợi ý sau đây: lá, thân, rễ, đất, môi trường ngoài, nước.
- Sau thời gian thảo luận, giáo viên mời đại diện một nhóm trình bày kết quả thảo luận
của nhóm mình, các nhóm khác nhận xét và bổ sung
- Từ các câu trả lời của học sinh => giáo viên đưa ra câu hỏi nhận thức để vào chủ đề
=> Câu hỏi nhận thức: Trao đổi nước ở thực vật gồm những quá trình nào?
II.2.1.2 Hoạt động hình thành kiến thức mới - Sử dụng các thí nghiệm 2, 3, 4, 5, 6, 7.
II.2.1.2.1 Thí nghiệm 2: Rễ là cơ quan hấp thụ nước và ion khoáng
* Mục đích sử dụng: HS được quan sát trực quan và được làm thí nghiệm để kiểm chứng kiến
thức đã học ở lớp 6 về vai trò của rễ
* Chuẩn bị:
- Dụng cụ: Chậu trồng cây (loại chậu nhỏ tùy theo kích thước của cây được chọn làm thínghiệm); kéo; đất trồng cây
- Mẫu vật: Hai cây còn nguyên bộ rễ
* Cách tiến hành: Nhổ 2 cây rau hoặc 2 cây bất kỳ sao cho bộ rễ còn nguyên Một cây bị cắt bộ
rễ, một cây để nguyên bộ rễ Trồng 2 cây vào hai chậu khác nhau và được chăm sóc tưới nướcnhư nhau
* Hình thức tổ chức:
- Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm và hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm tại nhà
- Các nhóm học sinh nhận nhiệm vụ, phân công nhiệm vụ và thực hiện thí nghiệm tại nhà,ghi và chụp lại kết quả/hiện tượng để báo cáo trước lớp
- Giáo viên sử dụng kết quả thí nghiệm mà học sinh đã có, yêu cầu học sinh sử dụng kếthợp với các kiến thức mà học sinh đã tìm hiểu trước ở nhà, kiến thức trong sách giáo khoa
để trả lời các câu hỏi sau
1 Nhận xét sự sinh trưởng, màu sắc lá của 2 cây (1 cây đã bị cắt rễ và 1 cây còn nguyên bộ rễ)?
2 Tại sao cây bị cắt bộ rễ thì héo dần, lá vàng và chết trong khi cây còn nguyên bộ rễ vẫn sinh trưởng bình thường?
3 Bộ rễ có vai trò gì với cây?
4 Cơ chế nào giúp rễ cây có thể hút nước từ môi trường đất?
5 Bộ phận nào ở rễ có nhiệm vụ hút nước cho cây?
6 Nước từ môi trường đất vào mạch gỗ của rễ theo những con đường nào?
7 Điều gì sẽ xảy ra khi ta đem cây không sống ở vùng đất ngập mặn ra trồng ở vùng đất ngập mặn? Giải thích.
Trang 148 Khi ta bón phân đạm cho cây với nồng độ quá cao thì cây có hiện tượng gì? Tại sao.
9 Một số loài cây không có lông hút (cây thông…) thì cây có hút được nước không? Cây có thể hút nước nhờ những bộ phận/cấu trúc nào?
10 Thực vật thủy sinh có thể hấp thụ nước nhờ những bộ phận nào trên cây?
11 Làm sao cây sống ở vùng đất ngập mặn vẫn hút được nước từ môi trường đất có áp suất thẩm thấu rất cao?
12 Nguyên nhân nào làm cho dịch của tế bào biểu bì rễ (lông hút) ưu trương hơn so với dung dịch đất?
- Sau thời gian thảo luận, giáo viên mời đại diện một nhóm trình bày kết quả thảo luận của nhóm
* Chuẩn bị: Hoa có màu trắng (hoa hồng, hoa cúc, hoa loa kèn …); dao hoặc kéo; màu (các màu
khác nhau như đỏ, tím, vàng …), có thể sử dụng màu xanh từ dung dịch xanh metylen; cốc thủytinh để cắm hoa hoặc bình; nước sạch (nước lọc, nước máy…)
* Cách tiến hành:
Bước 1: Cho nước vào các cốc Tùy vào số lượng màu mà chuẩn bị số lượng cốc và sốlượng hoa tương ứng
Bước 2: Pha màu vào cốc Lưu ý để một cốc nước không pha màu làm đối chứng
Bước 3: Chọn những bông hoa còn tươi và cắt bớt cành sao cho vừa với kích thước củacốc cắm hoa
Bước 4: Cắm hoa vào các cốc đã pha màu
Bước 5: Chọn ba cốc có màu khác nhau Chẻ đôi cuống của hai bông hoa và mỗi bôngcắm vào hai cốc nước màu khác nhau
Bước 6: Quan sát hiện tượng xảy ra Dùng dao lam cắt ở mỗi gốc cành hoa ở mỗi cốc mộtlát thật mỏng( 1-2mm), đặt lên miếng giấy lọc đã chuẩn bị trước và quan sát
Trang 15- Vậy thí nghiệm trên chứng minh điều gì?
II.2.1.2.3 Thí nghiệm 4: Hiện tượng ứ giọt
* Mục đích sử dụng:
Học kiến thức mới: Qua quan sát, học sinh nhận biết được hiện tượng ứ giọt và giải thíchđược một hiện tượng trong tự nhiên (Động lực đầu dưới của dòng mạch gỗ là lực đẩy do áp suấtrễ)
* Chuẩn bị: Đất (có thể sử dụng cát hoặc bông gòn) để trồng cây; chậu hoặc cốc trồng cây; hạt
lúa (ngô …); túi nilong; dây chun buộc
* Cách tiến hành:
- Trồng lúa vào đất được đựng trong chậu nhỏ (số lượng hạt giống tùy thuộc vào kíchthước của chậu trồng cây)
- Chăm sóc và tưới nước cho cây hàng ngày
- Sau 5 – 7 ngày (nếu trồng lúa), sau 7 – 10 ngày (nếu trồng ngô), dùng túi nilông chụp lại
cả chậu cây Dùng dây nịt buộc túi nilông vào phần chậu Để chậu cây vào nơi giâm mát
* Hình thức tổ chức:
- Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm Mỗi nhóm làm một thí nghiệm
- Các nhóm học sinh nhận nhiệm vụ, phân công nhiệm vụ và thực hiện thí nghiệm tại nhà,mang chậu cây đã được buộc túi nilông đến lớp và để vào nơi giâm mát trước giờ học 1ngày để tránh hiện tượng khi di chuyển làm mất hiện tượng thí nghiệm
- Đến giờ học, giáo viên yêu cầu các nhóm quan sát hiện tượng thí nghiệm, so sánh kết quảthí nghiệm với các nhóm khác, thảo luận và giải thích kết quả thí nghiệm
Hiện tượng: Tại mép của lá cây xuất hiện các giọt nước (hiện tượng ứ giọt)
Giải thích: Vào ban đêm, không có hiện tượng thoát hơi nước Khi chùm túi nilông vào chậu cây
đã tạo độ ẩm bão hòa với không khí trong túi => nước được vận chuyển lên lá nhưng không thoátđược vào không khí nên đọng lại thành giọt => chứng minh có lực đẩy của áp suất rễ
Câu hỏi mở rộng:
Tại sao hiện tượng ứ giọt thường quan sát được ở những cây bụi thấp, cây thân thảo và đặc biệt
dễ quan sát vào buổi sáng sớm?
II.2.1.2.4 Thí nghiệm 5: Hiện tượng rỉ nhựa
* Mục đích sử dụng:
Học kiến thức mới: Qua quan sát, học sinh nhận biết được hiện tượng rỉ nhựa và giải thíchđược một hiện tượng trong tự nhiên (Động lực đầu dưới của dòng mạch gỗ là lực đẩy do áp suấtrễ)
* Chuẩn bị: 1 chậu có trồng 1 cây non (cà chua, đu đủ ); dao lam hoặc dao nhỏ, sắc.
* Cách tiến hành:
- Dùng dao sắc cắt ngang thân gần sát mặt đất (5 -10cm)
- Quan sát hiện tượng xảy ra ở vết cắt sau 5 phút
Trang 16- Ghi chép lại hiện tượng quan sát được và giải thích.
* Hình thức tổ chức:
- Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm Mỗi nhóm làm một thí nghiệm
- Các nhóm học sinh nhận nhiệm vụ, phân công nhiệm vụ và thực hiện thí nghiệm tại nhà,ghi chép và chụp lại hoặc quay video lại hiện tượng quan sát được
- Đến giờ học, giáo viên yêu cầu các nhóm báo cáo kết quả thí nghiệm, so sánh kết quả thínghiệm với các nhóm khác, thảo luận và giải thích kết quả thí nghiệm
II.2.1.2.5 Thí nghiệm 6: Lực liên kết giữa các phân tử nước
* Mục đích sử dụng:
Ôn tập kiến thức cũ mà học sinh đã được học ở lớp 10: Phân tử nước có tính phân cựcHình thành kiến thức mới cho học sinh: Một trong các động lực của dòng mạch gỗ là lựcliên kết giữa các phân tử nước với nhau và với thành mạch
* Chuẩn bị: Ống tiô sạch; dụng cụ đựng nước; nước sạch.
* Cách tiến hành: Cho 1 đầu của ống tiô vào dụng cụ đã đựng đầy nước, 1 đầu hứng vào dụng
cụ không có nước Dùng lực hút cho nước chảy trong ống tiô sang dụng cụ không có nước
Hiện tượng: Nước chảy liên tục qua ống tiô
Giải thích: Phân tử nước có tính phân cực nên các phân tử nước có thể liên kết với nhau
và liên kết với thành ống nên nước có thể chảy được
* Hình thức tổ chức:
- Giáo viên hướng dẫn học sinh chuẩn bị hoặc giáo viên chuẩn bị Có thể giáo viên làmmẫu
- Tổ chức cho học sinh làm thí nghiệm tại lớp
II.2.1.2.6 Thí nghiệm 7: So sánh tốc độ thoát hơi nước ở hai mặt của lá
* Mục đích sử dụng:
Sử dụng trong hoạt động hình thành kiến thức mới, học sinh nhận biết được có sự thoáthơi nước ở lá cây và nước chủ yếu được thoát ra ở mặt dưới của lá
* Chuẩn bị:
+ Cặp nhựa hoặc cặp gỗ: 6 cái
+ Bản kính hoặc lam kính: 12 cái
+ Giấy lọc: 1 hộp
+ Đồng hồ bấm giây: 1 chiếc
+ Dung dịch coban clorua 5%: 50 ml
+ Bình hút ẩm để giữ giấy tẩm coban clorua (hoặc máy sấy tóc): 1 cái
+ 3 chậu cây: cây ngô, cây đậu tương, cây vạn niên thanh
* Cách tiến hành:
+ Dùng 2 miếng giấy lọc tẩm côban clorua đã sấy khô (có màu xanh da trời) đặt đối xứngnhau qua 2 mặt lá
Trang 17+ Tiếp theo, dùng cặp gỗ hoặc cặp nhựa kẹp ép 2 bản kính vào 2 miếng giấy này ở cả 2mặt của lá tạo thành hệ thống kín
+ Bấm đồng hồ bấm giây để so sánh thời gian giấy chuyển từ màu xanh da trời sang màuhồng và diện tích giấy có màu hồng ở mặt trên và mặt dưới của lá trong cùng một thời gian
+ Sau đó ghi kết quả vào bảng và nhận xét kết quả
Tên cây Ngày, giờ Vị trí của
- Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm và hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm
- Các nhóm học sinh nhận nhiệm vụ, phân công nhiệm vụ và thực hiện thí nghiệm, ghi vàchụp lại kết quả/hiện tượng, hoàn thành kết quả theo dõi vào bảng theo mẫu để báo cáotrước lớp
- Đến giờ học, giáo viên yêu cầu các nhóm báo cáo kết quả, so sánh kết quả thí nghiệm vớicác nhóm khác
- Giáo viên tổ chức cho học sinh giải thích kết quả thí nghiệm, kết hợp với các kiến thức màhọc sinh đã tìm hiểu để trả lời các câu hỏi sau:
1 Phần lớn nước mà cây lấy vào sẽ đi đâu?
2 Tại sao nói quá trình thoát hơi nước là một “tai họa tất yếu” với cơ thể thực vật?
3 Cây có thể thoát hơi nước qua những con đường nào? Phân biệt các con đường đó về vận tốc thoát hơi nước và khả năng điều chỉnh?
4 Chủ yếu nước được thoát ra ngoài qua cấu trúc nào trên lá? Cấu trúc đó có đặc điểm gì phù hợp với chức năng thoát hơi nước?
5 So sánh tốc độ thoát hơi nước ở mặt trên và mặt dưới của lá? Giải thích.
6 Tại sao có thể sử dụng giấy tẩm coban clorua để kiểm chứng có quá trình thoát hơi nước ở lá cây?
7 Lá của cây sống nơi khô hạn có đặc điểm gì giúp chúng thích nghi với điều kiện sống thiếu nước?
8 Theo một nghiên cứu của Kixenbec ở cây ngô: Số lượng khí khổng trên 1 cm 2 biểu bì dưới là
7684, còn trên 1 cm 2 biểu bì trên là 9300 Tổng diện tích lá trung bình (cả hai mặt lá) ở một cây
là 6100 cm 2 Tổng số khí khổng ở cây ngô đó là bao nhiêu?
9 Mặc dù, diện tích lỗ khí của toàn bộ khí khổng chỉ gần bằng 1% diện tích của lá, nhưng lượng nước thoát ra khỏi khí khổng lại lớn hơn lượng nước thoát qua bề mặt lá nhiều lần Tại sao vậy?
Lưu ý:
Trang 18Với các thí nghiệm phần trao đổi nước ở thực vật, giáo viên có thể linh hoạt sử dụng, thiết kế, tổ chức cho học sinh thực hiện Tùy vào các mục đích của các tình huống cụ thể mà giáo viên có thể đưa thêm các câu hỏi hoặc dẫn dắt cho học sinh một cách hợp lí.
Giáo viên có thể thiết kế thêm hoặc giao nhiệm vụ cho học sinh thiết kế, tìm hiểu các ứng dụng trong thực tiễn có liên quan đến bài học (ví dụ: trồng rau thủy canh ….)
II.2.2 Sử dụng thí nghiệm thực hành trong giảng dạy chủ đề Trao đổi khoáng ở thực vật - Sinh học 11 (Cơ bản)
* Nội dung của chủ đề gồm nội dung của các bài 4, 5, 6, 7 SGK – Sinh học 11, theo cấu trúc là
từ tìm hiểu về vai trò của các nguyên tố dinh dưỡng khoáng, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của nguyên tố nitơ, sau đó sẽ tiếp tục đi tìm hiểu về dinh dưỡng nitơ ở thực vật, cuối cùng
là đi tìm hiểu về mối quan hệ của phân bón với năng suất cây trồng và môi trường nhằm giáo dục cho HS cách thức sử dụng phân bón có hiệu quả mà không làm ảnh hưởng đến môi trường Đảm bảo đúng, đủ các nội dung theo chuẩn kiến thức, kĩ năng.
* Chủ đề thuộc mạch nội dung “Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật” – Sinh học 11 (cơ bản).
* Mục đích sử dụng: Thí nghiệm về vai trò của phân bón được học sinh tiến hành ở nhà theo sự
hướng dẫn của giáo viên và được giáo viên sử dụng trong hoạt động hình thành kiến thức mới, trước khi học sinh học nội dung “Vai trò của các nguyên tố dinh dưỡng khoáng thiết yếu”
* Cách tiến hành
Hoạt động này được tổ chức một phần ở trên lớp và chủ yếu được học sinh thực hiện tại nhà
- Bước 1: Giới thiệu thí nghiệm (2 phút)
Giáo viên yêu cầu học sinh nêu tóm tắt mục tiêu, mẫu vật, dụng cụ, cách tiến hành thực hành.Mục tiêu: Học sinh làm được thí nghiệm về vai trò của phân bón NPK đối với cây trồng; quan sátđược hiện tượng khi cây thiếu các nguyên tố khoáng
- Đũa thủy tinh hoặc que tre
- Phân bón NPK, nước sạch (nước máy sạch, nước giếng sạch)
Trang 19- Đổ/rót dung dịch đã pha phân NPK vào chậu thí nghiệm Đổ nước sạch (không có phânNPK) vào chậu đối chứng.
- Đặt tấm xốp vào hai chậu để trồng cây
- Chọn các hạt đã nảy mầm khỏe và tương đương nhau Số lượng hạt trồng tùy thuộc vàokích thước của hai chậu sao cho số lượng ở hai chậu tương đương nhau Đặt hạt mầm saocho rễ mầm hướng xuống dung dịch trong chậu
- Đặt chậu thí nghiệm và đối chứng ở vị trí có đầy đủ ánh sáng và được chăm sóc hàngngày
- Quan sát hiện tượng cho đến khi có sự khác biệt rõ rệt giữa hai chậu
Chú ý:
Việc trồng cây bằng dung dịch thường đòi hỏi sự cẩn thận rất cao trong suốt quá trình thínghiệm Có thể thay thế việc trồng cây trong dung dịch bằng trồng cây trong cát sạch hoặc bônggòn hoặc sỏi cuội loại nhỏ Chế độ chăm sóc của hai chậu cây thí nghiệm và đối chứng là nhưnhau Chỉ khác là chậu cây thí nghiệm được tưới bổ sung dung dịch NPK loãng còn chậu cây đốichứng chỉ được tưới nước Chăm sóc cây cho đến khi thấy rõ sự khác biệt giữa hai mẫu (thường
từ 10 -14 ngày là có thể thấy sự khác biệt)
Giáo viên chia lớp thành các nhóm sao cho phù hợp (có thể là 4 nhóm hoặc theo dãy bàntùy tình hình cụ thể theo số lượng học sinh một cách hợp lí, không để quá đông học sinh trongmột nhóm thực hành)
Giáo viên giao cho các nhóm tự chuẩn bị mẫu vật, dụng cụ … để tiến hành thí nghiệm.Đặc biệt nhắc nhở học sinh đảm bảo các điều kiện chăm sóc là tương đương giữa các mẫu, nêumột số tình huống có thể xảy ra làm ảnh hưởng đến chất lượng của thí nghiệm (bón phân quánhiều gây hiện tượng chết xót; dụng cụ trồng cây không đảm bảo thông thoáng dẫn đến cây bịthối rễ; các tác nhân ngoại cảnh như mưa, gió, sâu hại… ) Để khắc phục cần lưu ý tất cả các yếu
tố và khuyến khích các nhóm làm nhiều mẫu (vừa có thể chọn được mẫu tốt nhất, vừa đề phòngcác tình huống xấu có thể xảy ra)
- Bước 2: Tiến hành thí nghiệm (10 – 14 ngày)
Được học sinh tiến hành ở nhà trong thời gian từ 10 – 14 ngày
Giáo viên yêu cầu các nhóm phân công nhiệm vụ rõ ràng, hợp lí, có lưu hồ sơ và nộp lại cho giáoviên
Học sinh tiến hành thí nghiệm ở nhà và hoàn thiện mẫu báo cáo
Tên cây Công thức thí nghiệm Chiều cao cây Nhận xét
(màu sắc của lá, thân, rễ…)Cây ngô Chậu đối chứng
Chậu thí nghiệmTrong quá trình học sinh thực hiện thí nghiệm ở nhà, nếu có gì cần giúp đỡ thì liên hệ đểgiáo viên giúp đỡ
Trang 20Học sinh chuẩn bị sẵn sản phẩm (báo cáo thực hành, chậu cây mà học sinh thực trồng) đểđem đến lớp.
- Bước 3: Báo cáo, thảo luận (10 phút)
Các nhóm học sinh báo cáo kết quả thí nghiệm, so sánh kết quả thí nghiệm với các nhómkhác
Giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận, mở rộng vấn đề và vận dụng vào thực tiễnCâu 1: Tại sao sự sinh trưởng của cây ở trong hai chậu thí nghiệm và đối chứng có sự khác nhau?Nhận xét về vai trò của các nguyên tố dinh dưỡng khoáng với cây trồng
Câu 2: Một bạn học sinh sử dụng hạt lạc, hạt đỗ để làm thí nghiệm thì kết quả thu được có thể sẽnhư thế nào? Tại sao
Câu 3: Các nguyên tố dinh dưỡng khoáng được rễ cây hấp thụ dưới dạng nào? Từ đó có lưu ý gìkhi bón phân cho cây?
Câu 4: Làm thế nào để ta có thể nhận biết cây trồng đang thiếu các nguyên tố dinh dưỡng khoángnào để bón bổ sung cho cây?
- Bước 4: Nhận xét, đánh giá (3 phút)
Học sinh sử dụng bảng tiêu chí để tự đánh giá, đánh giá chéo
Giáo viên nhận xét quá trình làm việc nhóm, kết quả và báo cáo thí nghiệm
Giáo viên đánh giá chung dựa trên phần tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng của học sinh.Giáo viên kết luận về kết quả rút ra từ bài thực hành và kinh nghiệm tổ chức
- Gieo hạt giống (có thể sử dụng hạt giống đã được ủ cho nảy mầm)
- Đặt 4 cốc cây trong 4 điều kiện chiếu sáng khác nhau: Cốc 1 đặt ở nơi có ánh sáng chiếu từ
1 phía xác định (của sổ, hộp có lỗ thủng lấy ánh sáng…); cốc 2 đặt ở trong tối hoàn toàn;cốc 3 đặt nằm ngang hoặc nghiêng; cốc 4 đặt nơi có ánh sáng đầy đủ
- Chuẩn bị 1 cốc đựng sỏi, cho thêm bông gòn lệch sang 1 phía, trồng cây và chăm sóc nhưbình thường
Trang 21- Chăm sóc các chậu cây cẩn thận và quan sát hiện tượng.
- Quan sát phản ứng của lá cây trinh nữ khi có va chạm Theo dõi và quay lại
KẾ HOẠCH BÀI DẠY Chủ đề: CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT
Thời lượng: 3 tiết
I MỤC TIÊU DẠY HỌC
hóa NĂNG LỰC ĐẶC THÙ
Nhận thức sinh học
Phân tích được vai trò của cảm ứng đối với thực vật (2)Trình bày được đặc điểm và cơ chế cảm ứng ở thực vật (3)Nêu được một số hình thức biểu hiện của cảm ứng ở thực
vật: Vận động hướng động, vận động cảm ứng (4)Tìm hiểu thế giới sống
Thực hành quan sát được hiện tượng cảm ứng ở một số
Giao tiếp và hợp tác Phân công và thực hiện các nhiệm vụ cá nhân, nhóm (9)
Tự chủ và tự học Tích cực chủ động tìm kiếm tài liệu về cảm ứng ở thực
Chăm chỉ Tích cực nghiên cứu tài liệu, thường xuyên theo dõi việc
Trách nhiệm Có trách nhiệm thực hiện các nhiệm vụ khi được phân
Trang 222 Các hình thức biểu hiện và cơ chế
- Video: Video về ứng động hoa hồng nở (https://youtu.be/ysUFiVxLMq4 )
Ứng động bắt mồi của cây gọng vó (https://youtu.be/Ar0tD66eWDI )
- Video về hoạt động bắt mồi ở động vật https://www.youtube.com/watch?v=wCvcbyKfTAk
Câu hỏi: So sánh về tốc độ, hình thức biểu hiện cảm ứng ở động vật và thực vật?
Trang 23Các nhóm học sinh đưa ra các kết quả thí nghiệm (đã giao HS tiến hành thí nghiệmtại nhà về tính hướng sáng, hướng trọng lực) nhận xét về:
+ Loại tác nhân kích thích; hướng tác nhân kích thích
+ Bộ phận trả lời kích thích; hướng phản ứng so với hướng tác nhân kích thích
2.1.2 Khái niệm hướng động
- Là hình thức phản ứng của cơ quan thực vật đối với tác nhân kích thích từ một hướng
- Gồm: Hướng sáng,hướng trọng lực,hướng nước,hướng hóa,hướng tiếp xúc.
*Cơ chế hướng động ở mức tế bào:
Là sự sinh trưởng không đồng đều của các tế bào tại hai phía đối diện nhau của cơ quan(thân, rể, lá, mầm…)
Trang 24Phân tích hiện tượng và hình thành khái niệm ứng động.
2.2.2 Khái niệm ứng động
- Ứng động là phản ứng của cơ quan thực vật đối với tác nhân kích thích không định hướng.
2.2.3 Các kiểu ứng động
2.2.3.1 Ứng động sinh trưởng:
- Khái niệm: Là kiểu ứng động có tốc độ sinh trưởng dãn dài không đồng đều của tế bào ở 2 phía
cơ quan đối với tác nhân kích thích không định hướng
Ví dụ: Ứng động nở hoa ở bồ công anh
- Cơ chế: Do tốc độ sinh trưởng dãn dài không đồng đều của tế bào ở 2 phía cơ quan
2.2.3.2 Ứng động không sinh trưởng:
- Khái niệm: Là kiểu ứng động không có sự sinh trưởng dãn dài của tế bào ở 2 phía cơ quan
- Tạo thế cây cảnh, điều chỉnh biện pháp kĩ thuật chăm sóc hợp lý tăng năng suất cây trồng.
III Phương pháp, kĩ thuật và phương tiện dạy học
trọng tâm
Phương pháp, kĩ thuật dạy học
Phương tiện dạy học
Nêu được khái niệm cảm
ứng ở thực vật
Khái niệm cảmứng ở thực vật
- Dạy học trực quan
- Chia sẻ cặp đôi
Video về cảm ứng ởthực vật
Trình bày được đặc điểm