Một số biện pháp sử dụng tư liệu gốc để phát triển kĩ năng tư duy lịch sử cho học sinh trong dạy học lịch sử việt nam (1858 – 1918) THPT chương trình chuẩn

Xuất phát từ những đòi hỏi của cuộc sống và xã hội về chất lượng nguồn nhân lực,mục tiêu, vị trí, vai trò bộ môn; thực tiễn DHLS ở trường THPT, tôi lựa chọn vấn đề: “Sử dụng tư liệu gốc

Tác giả sáng kiến: Phạm Thị Hải Yến

Mã sáng kiến: 19.57.01

Vĩnh Phúc, năm 2021

BÁO CÁO KẾT QUẢ

NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu:

Những năm gần đây, môn Lịch sử nhận được sự quan tâm của đông đảo các chuyêngia, giáo viên (GV) và học sinh (HS) Sự quan tâm đến từ thực trạng chất lượng củamôn học này ngày càng giảm sút Hầu hết các nhà giáo dục lịch sử đều thừa nhận rằng,lịch sử cần được dạy nhằm phát triển năng lực người học, thay vì lối học nhồi nhét nhưtrước kia Vậy đâu là cách tiếp cận hiệu quả nhất để môn Lịch sử phát triển năng lựcngười học?

Để trả lời câu hỏi trên, chúng ta cần nhắc lại bản chất của khái niệm “lịch sử” và

phương pháp mà nhà sử học sử dụng để khám phá quá khứ Nhìn chung, đa số các nhà

sử học cho rằng lịch sử là tập hợp các diễn giải khác nhau về quá khứ Một sự kiện lịch

sử có thể có nhiều diễn giải khác nhau Những diễn giải có lập luận chặt chẽ, đưa rabằng chứng tin cậy thì diễn giải đó được công nhận và trở nên phổ biến Câu hỏi đặt

ra, chúng ta nên dạy HS học thuộc các diễn giải hay nên giúp HS tự thiết lập các diễngiải? Cách dạy nào thực sự có thể phát triển năng lực người học?

Sự phát triển của xã hội đòi hỏi con người cần được trang bị tư duy độc lập, cóchính kiến và hành động theo lý trí Trong dạy học lịch sử, tư liệu gốc (TLG) và kĩnăng tư duy lịch sử (KN TDLS) là hai thành tố quan trọng nhất để hình thành tư duyđộc lập cho HS HS được trang bị các kĩ năng mà nhà sử học sử dụng (kĩ năng tư duylịch sử) để điều tra tư liệu Trong quá trình điều tra, HS luôn đặt ra các câu hỏi về quákhứ, HS được yêu cầu đưa ra giả thuyết về các sự kiện dựa trên những bằng chứng lịch

sử Quá trình này sẽ rèn luyện cho HS một tư duy nhạy bén, thực chứng, luôn đặt dấuhỏi trước các thông tin và khả năng đưa ra quan điểm của bản thân

Tuy nhiên, thực tiễn dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay nhiều GV còn thiên

về “truyền thụ tri thức”; HS tiếp cận lịch sử chủ yếu thông qua SGK theo kiểu “thầy đọc trò chép” Phương pháp trên không những không phát triển tư duy cho HS, mà

càng làm cho HS chán học sử

Lịch sử Việt Nam giai đoạn (1858-1918) có vị trí quan trọng trong tiến trình lịch

sử dân tộc Giai đoạn này chứng kiến nhiều biến đổi của xã hội Việt Nam từ cận đạisang hiện đại Đặc biệt, với số lượng tư liệu lịch sử phong phú cùng những vấn đề có

nhiều quan điểm khác nhau sẽ là nội dung hữu ích để phát triển kĩ năng tư duy lịch sửcho HS.

Xuất phát từ những đòi hỏi của cuộc sống và xã hội về chất lượng nguồn nhân lực,mục tiêu, vị trí, vai trò bộ môn; thực tiễn DHLS ở trường THPT, tôi lựa chọn vấn đề:

“Sử dụng tư liệu gốc để phát triển kĩ năng tư duy lịch sử cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam (1858 – 1918) THPT - Chương trình chuẩn”.

2 Tên sáng kiến:

Một số biện pháp sử dụng tư liệu gốc để phát triển kĩ năng tư duy lịch sử cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam (1858 – 1918) THPT - Chương trình chuẩn.

3 Tác giả sáng kiến:

- Họ và tên: Phạm Thị Hải Yến

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Bình Sơn

- Số điện thoại: 0979.438.999

E_mail: Phamhaiyen.gvbinhson@vinhphuc.edu.vn

4 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Sáng kiến được sử dụng trong quá trình giảng dạy

lịch sử Việt Nam (1858 – 1918), chương trình lớp 11

5 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: Từ tháng 4 đến tháng

5 năm 2020, tại khối lớp 11 trường THPT Bình Sơn

6 Mô tả bản chất của sáng kiến:

6.1: Về nội dung của sáng kiến:

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TƯ LIỆU GỐC

ĐỂ PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG TƯ DUY LỊCH SỬ CHO HỌC SINH TRONG

DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Quan niệm về “tư liệu gốc”

Tác giả Nguyễn Văn Ninh trong bài viết “Sử dụng tư liệu lịch sử gốc khi dạy bài

“Cách mạng tư sản pháp cuối thế kỉ XVIII” lớp 10 THPT nhằm nâng cao hiệu quả bài học” đã khẳng định:“Tư liệu lịch sử gốc là tư liệu lịch sử mang những thông tin đầu tiên về sự kiện lịch sử được phản ánh lại, ra đời cùng thời gian và không gian của sự kiện lịch sử đó, là bằng chứng gần gũi, xác thực nhất của lịch sử Tư liệu lịch sử gốc mang giá trị đặc biệt mà không một loại tài liệu nào có được”.

Các tác giả nước của trường đại học Yale (Hoa Kỳ) cho rằng “TLG là lời khai hoặc bằng chứng trực tiếp liên quan đến một chủ đề nghiên cứu Bản chất và giá trị của tư liệu gốc không thể xác định được nếu không liên quan đến chủ đề và các câu hỏi mà nó có ý định trả lời Cùng một tư liệu, nó có thể là tư liệu gốc trong một nghiên cứu này hay là tài liệu tham khảo trong một nghiên cứu khác” Cách định nghĩa này

nhấn mạnh mối quan hệ giữa chủ đề nghiên cứu và TLG Theo đó, TLG là tất cảnhững tư liệu liên quan trực tiếp đến chủ đề

Một số học giả khác thì cho rằng “thông tin của TLG cung cấp những tường thuật đầu tiên về các sự kiện, hoạt động hoặc hoàn cảnh cho một chủ đề nghiên cứu Nói chúng, đó là những tài liệu được tạo ra bởi những nhân chứng hoặc những người ghi chép đầu tiên về các sự kiện trong thời gian chúng diễn ra, và bao gồm nhật kí, thư từ, các bản báo cáo, hình ảnh, hồ sơ tài chính, sổ nhớ, và các bài báo… TLG cũng bao gồm các tường thuật đầu tiên được ghi lại sau khi sự kiện đó diễn ra như: tự truyện, hồi kí hoặc lịch sử truyền miệng Tuy nhiên, TLG đáng tin cậy nhất là những

tư liệu được tạo ra gần nhất với giai đoạn đang được nghiên cứu”

Cách định nghĩa này mở rộng đối tượng của TLG, theo đó TLG có thể là tư liệudiễn ra cùng thời gian diễn ra sự kiện như: nhật kí, thư từ, báo…và cũng có thể diễn rasau thời gian mà sự kiện đó diễn ra như: hồi kí, tự truyện hoặc lịch sử truyền miệng.Điều quan trọng mà định nghĩa này nhấn mạnh không phải nó thuộc loại tư liệu nào

mà quan trọng giá trị nó mang lại và độ tin cậy của tư liệu mới là điều cần thiết Trongnhiều trường hợp, những tư liệu càng gần thời điểm diễn ra sự kiện càng có độ tin cậy

và giá trị sử học cao hơn

Trên cơ sở phân tích những cách tiếp cận tiêu biểu về định nghĩa “tư liệu gốc”,

chúng ta nhận thấy TLG là loại tư liệu:

- Liên quan trực tiếp đến sự kiện lịch sử (tư liệu có thể được tạo ra cùng hoặc khác thời

gian diễn ra sự kiện nhưng phải liên quan trực tiếp đến sự kiện)

- Có giá trị đối với việc khôi phục một sự kiện lịch sử (tư liệu phải phục vụ cho việc trả

lời các câu hỏi mà một nghiên cứu lịch sử đặt ra)

1.1.2 Các đặc trưng của tư liệu gốc

Rất khó để đưa ra những đặc điểm cơ bản của TLG mà có sự đồng thuận tuyệt đối.Bởi cách hiểu khác nhau về TLG sẽ quy định cách hiểu về những đặc trưng của loại tưliệu này Căn cứ vào cách định nghĩa ở trên để đưa ra quan điểm của mình về nhữngđặc điểm của TLG Theo đó, tư liệu gốc bao gồm những đặc trưng sau:

- Là những bằng chứng của quá khứ, liên quan trực tiếp đến sự kiện, nhân vật, quanđiểm của một thời đại lịch sử Chúng là những thực thể đã tồn tại trong quá khứ, cho tabiết những hiểu biết đầu tiên về quá khứ

- Sự tin cậy của TLG phải được kiểm tra kĩ lưỡng bởi trong nhiều trường hợp tư liệu rađời chịu ảnh hưởng của quan điểm cá nhân, hoàn cảnh lịch sử, định kiến của thời đại

Và TLG không phải luôn luôn là nguồn tư liệu khách quan

- Bản chất và giá trị của TLG chỉ có thể được xác định khi nó liên quan đến vấn đềnghiên cứu và những câu hỏi mà nó phải trả lời

- TLG có thể là tư liệu được công bố hoặc không công bố Không phải là tư liệu tổnghợp mà nó chỉ thể hiện một khía cạnh nhất định của biến cố mà nó phản ánh

- Ra đời trong một thời gian và địa điểm cụ thể trong quá khứ nên có những hạn chế vềmặt ngôn ngữ, số lượng, sự nguyên vẹn…

1.1.3 Giá trị của tư liệu gốc trong dạy học lịch sử

Khó có thể đánh giá hết những giá trị của tư liệu đối với học tập lịch sử Ngàynày, sử dụng tư liệu gốc trong bài học lịch sử dần trở nên tất yếu và tạo nên sức sốngcủa môn lịch sử Dạy học với TLG mang lại những lợi ích cho cả GV và HS

a Khuyến khích sự tham gia của học sinh

- Bản thân TLG là những mảnh ghép của quá khứ, chúng sẽ khuyến khích HS tìmkiếm những thông tin bổ sung, kết nối các mảnh ghép thông quan việc nghiên cứu vàtìm hiểu TLG, từ đó xây dựng một bức tranh hoàn chỉnh về quá khứ.

- Khi làm việc với TLG, HS được hóa thân, được trải nghiệm dưới góc độ cá nhântrong mối quan hệ với sự kiện lịch sử HS có được sự đồng cảm đối với những số phận

và hiểu biết sâu sắc về quá khứ Được trải nghiệm sẽ giúp HS tích cực tham gia cáchoạt động do giáo viên đưa ra

- Làm việc với TLG khuyến khích HS tích cực trong các hoạt động Bởi HS phải đưa

ra các kết luận từ những thông tin mà chúng giải mã ở TLG, HS xây dựng nên nhữngquan điểm riêng và chỉ đạo việc học của chính mình

- Đối với HS ở bất kì độ tuổi nào đều hứng thú với tư liệu bởi chúng là những thôngtin đầu tiên về nhân vật, sự kiện, hiện tương Sự chân thực và hiện hữu của TLG giúp

HS tiến gần với quá khứ HS sẽ thích tự mình khám phá quá khứ thay vì ngồi nghenhững lời giảng giải của GV

b Phát triển các kĩ năng tư duy phản biện, tư duy lịch sử

- TLG thường chỉ phản sánh một khía cạnh và có ít manh mối về bối cảnh lịch sử Do

đó HS phải sử dụng những hiểu biết đã có và làm việc với tư liệu để vẽ lên một bứctranh hoàn chỉnh hoặc tìm ra sự thật lịch sử

- Trong khi phân tích một tư liệu, HS phải di chuyển từ người quan sát sự kiện cụ thểsang đặt câu hỏi và đưa ra các kết luận dựa trên tư liệu

- Câu hỏi về những sai lệnh của tư liệu, về mục đích và quan điểm của người tạo ra tưliệu có thể là những thách thức cho những giả thuyết mà HS đặt ra Để giải quyếtnhững thách thức này, đòi hỏi HS phải sử dụng các kĩ năng của tư duy phản biện, tưduy lịch sử để tìm ra sự thật Đồng thời, TLG cũng thách thức cho các định kiến vềcon người, sự kiện trong quá khứ HS sẽ học cách để giải mã những định kiến đó,đương nhiên cần sử dụng những kĩ năng của tư duy phản biện HS sẽ học để tháchthức các giả định và kết luận

- Trong nhiều trường hợp, HS phải đưa ra các kết luận và lập luận chống lại với sựthiên vị cá nhân của người tạo ra tư liệu Ví dụ như đâu là mục đích của bài phát biểu,thông điệp nào mà nhiếp ảnh gia muốn thể hiện qua bức tranh hoặc nhạc sĩ viết bài hát

vì điều gì HS bắt đầu nhận ra rằng thông tin nhiều khi mang tính chủ quan và nó cóthể ảnh hưởng đến các kết luận.

- Các TLG khác nhau cung cấp cho HS những quan điểm khác nhau về một ngườihoặc sự kiện HS phải sử dụng các kĩ năng tư duy phản biện, tư duy lịch sử để xem xétnhững quan điểm đó xuất phát từ đâu, điểm mạnh và điểm yếu của từng quan điểm, từ

đó đưa ra quan điểm của mình TLG cho phép HS tham gia trong quá trình của mộttranh luận, thảo luận và giải thích lịch sử

c Xây dựng kiến thức và phong cách học

- Khi làm việc với TLG, kiến thức mà HS tiếp nhận được đến một cách chủ độngthông qua hoạt động tìm kiếm Tiến hành điều tra TLG, khuyến khích HS đối mặt vớinhững mâu thuẫn trong cùng một vấn đề lịch sử và so sánh nhiều tài liệu đa dạng đạidiện cho những quan điểm khác nhau, đối diện với sự phức tạp của quá khứ Thôngqua quá trình đó, những kiến thức trọng tâm và quan trọng sẽ được HS ghi nhớ và biếnthành kiến thức của mình

- Khác với cách học lắng nghe GV giảng, HS hình thành kiến thức khi chúng thiết lậpcác kết luận được lập luận chặt chẽ, kết luận của chúng dựa trên những bằng chứng vàkết nối TLG với bối cảnh mà chúng được tạo ra, tổng hợp thông tin từ nhiều nguồnkhác nhau Kiến thức đến từ sự đa dạng trong nhận thức sẽ có sức sống hơn việc tiếpthu một chiều

- Phát triển các phong cách học khác nhau: thông qua sử dụng nhiều nguồn tư liệukhác nhau, GV thúc đẩy hầu hết các phong cách học khác nhau của HS Ví dụ, lịch sửtruyền miệng cho những người học thiên về thính giác, hình ảnh và hiện vật cho ngườithích học tập bằng thị giác…HS được trải nghiệm TLG theo phong cách học bản thânchúng

1.1.4 Kĩ năng tư duy lịch sử trong dạy học

Trong tương lai, việc tiếp cận bài học lịch sử theo lối truyền thống sẽ không manglại hiệu quả học tập Thay vào đó, bài học lịch sử cần tiếp cận dưới góc độ một vấn đềlịch sử thông qua một cuộc điều tra lịch sử Nói cách khác, bài học lịch sử nên trởthành nơi HS được khám phá, điều tra một câu hỏi lịch sử được định hướng trước Trong loại bài học này, TLG thay thế một phần hoặc toàn bộ SGK, trở thànhnguyên liệu chính của giờ học HS sẽ khám phá tư liệu thông qua các câu hỏi định

hướng KN TDLS để giải đáp câu hỏi về chủ đề mà GV đưa ra Tư duy độc lập, lậpluận sắc bén, kĩ năng đọc lịch sử sẽ là những kĩ năng mà HS sẽ có được trong bài họcnày Đối với cách tiếp cận mới này, chúng tôi đề xuất hai loại bài học làm giải pháp,

đó là bài học Điều tra và bài học Đồng thuận

1.1.4.1 Sử dụng bài học Điều tra để phát triển tư duy lịch sử

a Thế nào là một bài học điều tra?

Bài học Điều tra – nơi HS sử dụng kĩ năng KN TDLS để phân tích các tư liệulịch sử, nhằm thiết lập các giả thuyết về một sự kiện lịch sử trong quá khứ

b Mô tả

Trong suốt bài học, HS được yêu cầu giải quyết một câu hỏi lịch sử trung tâmđược đề xuất từ GV Bằng cách hành thu thập các bằng chứng từ nhiều nguồn tưliệu khác nhau, HS đưa ra những giả thuyết nhằm trả lời câu hỏi trung tâm Các tưliệu được GV đưa ra đều kèm theo các câu hỏi sử dụng KN TDLS, giúp HS khikhai thác tối đa thông tin từ tư liệu

Số lần làm việc của HS tương ứng với số lượng tư liệu GV đưa ra Sau mỗi lầnnghiên cứu tài liệu, HS đưa ra quan điểm (giả thuyết) của riêng mình dựa trên cácbằng chứng, dữ liệu và thông tin thu thập được Trải qua mỗi vòng, giả thuyết của

HS có thể giữ nguyên, thay đổi hoặc được bổ sung tùy thuộc vào thông tin thu thập

từ tư liệu Vòng làm việc cuối cùng HS tiến hành trao đổi những hiểu biết của mìnhvới bạn cùng lớp Khi kết thúc bài học, HS được yêu cầu đưa ra một giả thuyết cuốicùng để trả lời câu hỏi trung tâm và bảo vệ giả thuyết thông qua các bằng chứng cụthể

c Chuẩn bị của giáo viên:

Thứ nhất, chọn một câu hỏi lịch sử có liên quan đến chủ đề mà bạn dạy Ví dụ,

“Tại sao Nguyễn Tất Thành lại chọn phương Tây để cứu nước? Hoặc “Tại sao triều Nguyễn lại thi hành chính sách cấm đạo Thiên Chúa?”.

Thứ hai, tìm và chọn lọc các tư liệu khác nhau cung cấp các quan điểm và thông

tin khác nhau liên quan đế câu hỏi điều tra Tư liệu đầu tiên nên xác nhận nhữnggiả thuyết đầu tiên của học sinh, mà thường tương tự với ý tưởng được trình bàytrong sách giáo khoa hoặc các phương tiện truyền thông miêu tả về quá khứ Vòng

tư liệu thứ hai nên mâu thuẫn hoặc thách thức ý tưởng từ tư liệu mà HS bắt gặp

trước đó Các vòng tư liệu tiếp theo nên có nhiều phức tạp hơn.

Gợi ý: Bước 1 và 2 là đệ quy (được áp dụng nhiều lần) Chọn các câu hỏi điều

tra và các nguồn mà HS sẽ điều tra để trả lời câu hỏi đòi hỏi sự chú ý gần gũi liệunguồn nào thực sự trả lời được câu hỏi GV có thể cần sửa lại các câu hỏi gốc dựa

trên nguồn tư liệu bạn tìm học chọn các tư liệu khác Xem xét thời gian bao lâu mà

bạn dành cho các hoạt động trong lớp GV có thể yêu cầu học sinh đọc trước tư liệu

ở nhà Phô tô các tư liệu và tất cả các tài liệu có liên quan GV nên làm một phiếuhọc tập cho HS để ghi chép các bằng chứng trong suy nghĩ của mình về câu hỏiđiều tra

d Trong lớp học (Các bước thực hành)

Bước 1: Cung cấp kiến thức nền tảng - Đặt câu hỏi trung tâm

HS tham gia điều tra được giáo viên cung cấp thông tin nền tảng giúp các em hìnhthành giả thuyết ban đầu Ví dụ, đọc một mục lịch sử nhỏ trong sách giáo khoahoặc chiếu một đoạn video ngắn Hoạt động này có thể làm việc theo cá nhân hoặclàm việc theo nhóm dưới sự hướng dẫn của giáo viên Giáo viên đưa ra thông tinnền tảng bản đầu (lời giới thiệu, tư liệu, video), sau đó đưa ra câu hỏi trung tâm củabài học

Câu hỏi trung tâm bài học có nhiều loại khác nhau, ví dụ:

+ Câu hỏi nhân quả: “Những gì đã gây ra X”?

+ Câu hỏi giải thích: “Tại sao X xảy ra”?

+ Câu hỏi đánh giá: Có phải X là một thành công?

Lưu ý: “Hãy chắc chắn để đặt một câu hỏi gợi ra một cuộc tranh luận lịch sử, không phán xét đạo đức”.

Hãy chắc chắn để đặt một câu hỏi gợi ra một cuộc tranh luận lịch sử, không phán

xét đạo đức” Ví dụ, câu hỏi “Nước Mỹ có nên sử dụng bom nguyên tử?” không thể

được lập luận mà không có bất kì một tài liệu tham khảo nào về các bằng chứnglịch sử, thay vào đó chỉ đánh giá duy nhất dựa trên cơ sở đạo đức Bạn hãy sử dụngmột câu hỏi mà yêu cầu HS sử dụng bằng chứng lịch sử để trả lời nó

Bước 2: Xây dựng giả thuyết ban đầu

Gợi mở cho HS các ý tưởng ban đầu và yêu cầu chúng chia sẽ giả thuyết dự kiếnđầu tiên của chúng để trả lời cho câu hỏi điều tra Hoạt động này diễn ra một cách

nhanh gọn, trong đó HS đưa ra các giả thuyết suy đoán ban đầu Để hoạt động hiệuquả nên sử dụng phương pháp thảo luận, làm việc nhóm.

Lưu ý: các giả thuyết ban đầu của HS thường trùng khớp với các giải thích đơn

giản về câu hỏi trung tâm, thường bắt gặp trong SGK, hay trên các phương tiệntruyền thông đại chúng Các giả thuyết đơn giản lúc đầu sẽ được thử thách khi GVcung cấp các bằng chứng khiến học sinh phải xem xét lại giả thuyết ban đầu, thuthập thêm bằng chứng để mở rộng giả thuyết hoặc có thể thay thế bằng một giảthuyết mới

Bước 3: Cung cấp tư liệu

Giới thiệu cho HS những bằng chứng lịch sử để giải quyết câu hỏi Các bằng chứng

có thể gồm tài liệu, ảnh, hoặc biểu đồ, cũng như các tư liệu khác giống như một bàigiảng thu nhỏ

Xem xét sử dụng một đoạn trích đoạn ngắn hoặc thay đổi ngôn ngữ khó hiểu trong

tư liệu, đặc biệt nếu bạn đang làm việc với những tư liệu khó hiểu

Bước 4: Điều tra, phân tích, khảo sát các giả thuyết

Quá trình điều tra có thể diễn ra theo nhiều vòng, tùy thuộc vào số lượng tài liệu

mà GV cung cấp Quá trình phân tích thực chất là quá trình HS trả lời các câu hỏi

về tài liệu mà được giao viên thiết kế sẵn nhằm khai thác tài liệu một cách hiệu quảnhất

Với mỗi một lần phân tích bằng chứng được theo sau là một lần thay đổi giảthuyết, trong đó bạn giúp HS kiểm tra giả thuyết của mình, loại bỏ các giả thuyết

mà không được hỗ trợ bởi các dự liệu và thêm giả thuyết mới nếu chúng đảm bảobằng chứng kèm theo

Lặp lại bước 4 nhiều lần ở mức cần thiết dựa trên số bằng chứng mà bạn muốn HScủa mình xem xét

Bước 5: Sản phẩm và đánh giá:

Yêu cầu HS viết ra giả thuyết mà họ đánh giá là tốt nhất được hỗ trợ bởi các dữliệu Gọi nó là một kết luận sơ khởi mà có thể được tin tưởng cho đến khi các bằngchứng mới đảo lộn nó Ra một bài luận tổng hợp về chủ đề nơi HS sẽ trả lời cáccâu hỏi điều tra bằng việc sử dụng các dân chứng có sẵn

Các sản phẩm của học đều được đánh giá thông qua các tiêu chí cụ thể, trong đó

trong tâm là việc sử dụng các bằng chứng để hỗ trợ lập luận của mình.

1.1.4.2 Sử dụng Bài học Đồng thuận để phát triển kĩ năng tư duy lịch sử

a Thế nào là một bài học Đồng thuận?

Bài học Đồng thuận – nơi HS sử dụng KN TDLS để khám phá các tư liệu nhằmtìm hiểu các mặt đối lập của câu hỏi trung tâm Cuối cùng, HS đưa ra một sự đồngthuận về câu hỏi hoặc ít nhất là làm rõ sự khác biệt của nhau

b Mô tả

Trong bài học này, GV chia cả lớp thành các nhóm 4, mỗi nhóm 4 chia thành 2

đội (đội A và đội B) GV đưa ra một câu hỏi trung tâm có sự đối lập về quan điểm.Nhiệm vụ của hai đội A và B là thu thập thông tin, bằng chứng từ các nguồn tư liệukhác nhau để bảo vệ cho quan điểm của nhóm mình Các tài liệu được GV lựa chọn

hỗ trợ cho quan điểm của cả hai đội và có câu hỏi định hướng khai thác tư liệu Cáccâu hỏi định hướng sử dụng KN TDLS để khám phá tư liệu

Kết thúc hoạt động nghiên cứu tư liệu, nhóm 4 người sẽ được thiết lập Đại diệncủa hai đội A và B sẽ lần lượt trình bày quan điểm của nhóm mình Trong khi đội

A trình bày, đội B phải lắng nghe và sau đó nhắc lại ý hiểu của đội mình về quanđiểm của đội A cho đến khi đội A đồng ý, và ngược lại Điều này để đảm bảo hainhóm hiểu quan điểm của nhau Sau khi hai đội trình bày xong quan điểm, mỗi đội

sẽ có thời gian để thuyết phục đội còn lại chấp nhận quan điểm của mình Các đội

có thể giữ nguyên quan điểm khi thấy chưa thuyết phục hoặc thay đổi quan điểmkhi thấy thuyết phục Hai đội cố gắng tìm ra những điểm chung hoặc ít nhất làm rõ

sự khác biệt của nhau

c Chuẩn bị của giáo viên

Thứ nhất, chọn một câu hỏi lịch sử mà có sự đối lập về quan điểm Ví dụ như:

“Pháp đến Việt Nam có phải để khai hóa văn mình?” hoặc “Phan Thanh Giảng nộp ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ cho Pháp là đúng hay sai?” Hay “Việc ném bom nguyên tử xuống hai thành phố Hiroshima và Nagasaki có thực sự cần thiết để bánh bại phát xít Nhật?”.

Thứ hai, tìm kiếm và lựa chọn hai hoặc ba tư liệu gốc thể hiện quan điểm ở mỗi

bên Các tài liệu có thể được chỉnh sửa hoặc đánh chú thích giúp HS có thể hiểu về

tư liệu Đối với mỗi một tư liệu, GV đưa ra các câu hỏi định hướng dựa trên các kĩ

năng tư duy lịch sử, giúp HS khai thác hiệu quả tư liệu Cân nhắc thời gian cho các

hoạt động, chuẩn bị tài liệu phát tay, lên kế hoạch cho các hoạt động nhóm

Bước 3: Sau khi kết thúc hoạt động nghiên cứu tài liệu, nhóm 4 người được hình

thành Đại diện của hai nhóm sẽ trình bày của nhóm mình, nhóm còn lại lắng nghe

và làm ngược lại

Bước 4: Thay vì bác bỏ quan điểm của nhóm vừa trình bày, nhóm lắng nghe nhắc

lại quan điểm của nhóm vừa trình bày về những gì mà họ hiểu Nhóm lắng nghechỉ được nói khi nhóm vừa trình bày hài lòng về những gì mà nhóm lắng nghenghe được và hiểu

Bước 5: Sau khi cả hai nhóm đã trình bày xong Các nhóm sẽ thảo luận, thuyết

phục nhau và có thể dời bỏ quan điểm của mình nhằm đưa ra một sự đồng thuậnchung Trong trường hợp không tìm ra được điểm chung, các nhóm hãy làm rõ sựkhác biệt của nhau

b Rắc rối thường gặp

Học sinh tranh luận quá sớm và quá vội vã khi chưa làm việc cẩn thận với tư liệu.Mặc dù được nhắc rằng cần phải hiểu và không phản bác quan điểm của đốiphương, nhưng HS vẫn luôn tìm các lỗ hổng trong quan điểm của đối phương để

phản biện GV nên thực hiện giải pháp “lắng nghe tích cực” Hoạt động này yêu

cầu học sinh chỉ lắng nghe mà không cắt ngang phần phát biểu của nhóm khác.Nếu chúng phát hiện những vẫn đề sai xót, những thắc mắc, những câu hỏi, hãy ghichúng ra giấy và giành nó đến phần thảo luận

1.2 Cơ sở thực tiễn về việc sử dụng tư liệu gốc để phát triển tư duy lịch sử trong dạy học lịch sử

Trên cơ sở nghiên cứu và tìm hiểu chúng tôi thấy rằng việc đưa TLG vào tronggiảng dạy lịch sử là điều thực sự cần thiết HS sẽ tiếp cận lịch sử dưới góc đó một nhà

sử học nhỏ tuổi, sử dụng các công cụ mà nhà sử học dùng để khám phá lịch sử Một

trong những công cụ đó là TLG và KN TDLS Thông qua trải nghiệm khám phá lịch

sử, HS dần có tư duy độc lập về một vấn đề Vậy trên thực tế, ở các trường phổ thônghiện nay ra sao?

Để hiểu rõ thực tiễn việc sử dụng TLG trong DHLS để phát triển KN TDLS ở

trường THPT hiện nay chúng tôi đã tiến hành điều tra thực tế tại trường THPT NguyễnThị Minh Khai(Hà Nội) Thông qua phiếu điều tra, phỏng vấn GV dạy học bộ mônLịch sử, các em HS, chúng tôi đã điều tra 10 GV, 150 HS và thu được kết quả về tìnhhình thực tế như sau:

1.2.1 Về phía giáo viên

Chúng tôi đưa ra một số câu hỏi nhằm tìm hiểu về thực trạng và nhận thức

của GV đối với phương pháp sử dụng TLG nhằm phát triển KN TDLS cho HS trongquá trình DHLS ở trường THPT, kết quả thu được như sau:

Thứ nhất, nhận thức của GV về TLG và việc sử dụng TLG trong DHLS

Số lượng / tỷ lệ GV

Câu hỏi và mức độ

Số lượng GV

Tỷ lệ (%)

1 Theo Thầy/Cô tư liệu gốc là gì?

Là những văn kiện, tư liệu có liên quan đến sự kiện

Là tư liệu mang những thông tin đầu tiên về sự kiện lịch sử

được phản ánh, ra đời cùng thời gian và không gian của sự kiện lịch

sử đó

Là những nhận xét, đánh giá của người đương thời về sự

kiện, hiện tượng lịch sử được phản ánh

Là những tư liệu liên quan đến sự kiện, hiện tượng lịch sử do

người đời sau viết lại

35

11

3050

1010

2 Theo Thầy/Cô có cần thiết sử dụng tư liệu gốc trong

602020

3 Việc sử dụng tư liệu gốc của thầy (cô) như thế nào trong

quá trình dạy học?

Thường xuyên.

Thỉnh thoảng

Chưa bao giờ

172

107020

4 Việc sử dụng tư liệu gốc có vai trò, ý nghĩa như thế nào?

Khôi phục, tái hiện hình ảnh quá khứ

Là một nguồn kiến thức quan trọng ngoài SGK

Khắc phục việc “hiện đại hóa” lịch sử

Là căn cứ để đánh giá, nhận xét lịch sử

1621

10602010Dựa vào kết quả điều tra, có khoảng 50% GV nhận thức đúng tư liệu gốc là gì.Điều đó chứng tỏ phần lớn GV đã nhận thức đúng về khái niệm TLG Tuy nhiên, vẫn

có GV nhận thức chưa đúng thế nào là TLG, chưa thấy được tầm quan trọng củanguồn tư liệu này trong dạy học bộ môn Xét về một mặt nào đó, thực trạng cũng bắtnguồn từ lí thuyết chưa có sự nhất quán và phân biệt rõ ràng giữa khái niệm “tư liệu”

và “tài liệu”, vì vậy trong quá trình giảng dạy GV vẫn còn rất mơ hồ về khái niệmTLG Khi được hỏi về mức độ cần thiết sử dụng tư liệu gốc trong DHLS ở trườngTHPT, có 60% GV cho là cần thiết, nhưng có 20% GV cho rằng không cần thiết Điều

đó chứng tỏ thực trạng DHLS ở trường phổ thông là ngoài kiến thức SGK, phần lớn

GV hiểu được sự cần thiết của việc sử dụng TLG trong DHLS, nhưng một số GV vẫnchưa chú trọng nguồn kiến thức từ bên ngoài đặc biệt là từ TLG

Với câu hỏi về tần suất sử dụng TLG trong dạy học bộ môn kết quả thu đượccho thấy mức độ sử dụng thường xuyên chiếm 1/10 (10%); thỉnh thoảng chiếm 7/10(70%) và chưa bao giờ 2/10 (20%) Kết quả trên cho thấy trong nhận thức của GVphần lớn đều biết rằng sử dụng TLG là cần thiết nhưng tần suất GV sử dụng khôngthường xuyên Điều đó được các GV giải thích bằng nhiều khó khăn khác nhau: Dotrình độ HS còn hạn chế, số lượng các tư liệu lịch sử gốc còn hạn chế, không có thờigian trên lớp, HS không hứng thú học tập, công việc đòi hỏi phải chuẩn bị công phu,mất nhiều thời gian…

Với câu hỏi: “Việc sử dụng tư liệu lịch sử gốc có vai trò, ý nghĩa nào như thế nào?”, đa số GV đã hiểu được tầm quan trọng của việc sử dụng TLG.

Thứ hai, tìm hiểu về mục đích và biện pháp GV sử dụng TLG trong DHLS, kết quả thu được như sau:

Số lượng / tỷ lệ GV

ý

Tỷ lệ (%)

1 Theo Thầy/Cô chúng ta có thể sử dụng tư liệu gốc như

thế nào cho hiệu quả?

Sử dụng để bổ sung kiến thức ngoài sách giáo khoa cho

học sinh

Sử dụng làm minh họa, dẫn chứng cho bài học

Hướng dẫn HS điều tra tư liệu để giải quyết một vấn đề

lịch sử

6

2 2

602020

2 Theo Thầy/Cô việc sử dụng tư liệu lịch sử gốc sẽ phát

triển những năng lực gì cho học sinh?

Năng lực phân tích

Năng lực tư duy lịch sử

Năng lực tổng hợp

3 1 6

301060

3 Theo thầy (cô) có những biện pháp sư phạm nào khi

sử dụng tư liệu gốc để phát triển kĩ năng tư duy lịch sử

cho HS?

Sử dụng tư liệu gốc để xây dựng nội dung bài học nhằm

giúp học sinh điều tra để trả lời cho một câu hỏi lịch sử

Sử dụng tư liệu gốc kết hợp các câu hỏi gợi mở nhằm giúp

học sinh thu thập thông tin

Sử dụng tư liệu gốc để xây dựng nội dung bài học tranh

luận nhằm phát kĩ năng lập luận

3 5 2

305020

Như vậy nhìn vào bảng điều tra cho thấy, 60% việc sử dụng tư liệu gốc là chỉ để

bổ sung kiến thức ngoài sách giáo khoa cho học sinh, chỉ có 20% GV nhận thức được

sử dụng TLG sẽ phát triển năng lực điều tra cho HS Mỗi GV lại có nhiều quan điểm

và ý tưởng khác nhau về sử dụng TLG để phát triển kĩ năng tư duy lịch sử cho HSnhưng nhìn chung các thầy, cô đều thống nhất cho rằng cần có sự kết hợp việc sử dụngTLG với các phương pháp khác nhau trong DHLS Sự kết hợp đó tùy thuộc vào từngnội dung bài học và cần đảm bảo các nguyên tắc trong DHLS ở trường THPT

1.2.2 Về phía học sinh

Để tìm hiểu sự hứng thú, phương pháp học tập của HS đối với bộ môn và phát triển

kĩ năng tư duy lịch sử cho học sinh, chúng tôi đã tiến hành khảo sát, điều tra thực tiễnthu được kết quả như sau:

Thứ nhất, mức độ yêu thích bộ môn Lịch sử và hứng thú học tập của HS khi sử

dụng TLG trong dạy học

Với câu hỏi, “Em có thích học môn lịch sử không?” kết quả thu được là 10/150

ý kiến (7%) HS rất thích học bộ môn, 16/150 ý kiến (11%) HS thích học lịch sử,94/150 ý kiến (63%) bình thường, còn lại là số HS không thích học lịch sử

Khảo sát về mức độ tiếp xúc với TLG trong các tiết học trên lớp qua câu hỏi:

“Trong tiết học, thầy (cô) có cung cấp các tài liệu, tư liệu gốc và hướng dẫn các em điều tra tư liệu?” Kết quả thu được là HS đã được tiếp xúc với TLG nhưng với các

mức độ khác nhau trong đó 13/150 ý kiến (9%) thường xuyên, 112/150 ý kiến (75%) ítkhi, 25/150 ý kiến (16%) không bao giờ HS ít tiếp xúc với TLG lo lượng tài liệu chủyếu của các em tiếp cận là trong SGK và ít khi được GV bổ sung tư liệu bên ngoài

Đại đa số HS nhận thức đúng sự cần thiết của việc sử dụng tư liệu gốc tronghọc tập lịch sử ở trường phổ thông, khoảng 99% HS được điều tra, khảo sát đều lựa

chọn phương án “Rất cần thiết” và “Cần thiết” cho câu hỏi “Theo em, việc sử dụng tư liệu lịch sử gốc trong DHLS có cần thiết hay không?”

Qua tiến hành khảo sát thực tế về việc sử dụng tư liệu gốc để phát triển kĩ năng

tư duy lịch sử cho HS Theo đó, tôi đưa ra một số kết luận quan trọng Trong thực tế,

đa số các nhiều GV đã ý thức được tầm quan trọng và giá trị của TLG nên đã tiền hànhnhiều giờ học hay, có sức hấp dẫn, tạo hứng thú cho HS khi sử dụng TLG để hướngdẫn các học sinh điều tra tư liệu Tuy nhiên, vẫn còn một số GV chưa hiểu được tầmquan trọng của nguồn tư liệu này cho nên ít khi hoặc không bao giờ sử dụng đến khiếngiờ học khô khan, không đạt hiệu quả cao Nhiều GV sử dụng TLG trong bài giảngnhưng chỉ dừng lại ở mức độ minh họa, chưa chú trọng đến hướng dẫn HS nghiên cứuthông tin giải quyết vấn đề hay nói cách khác chưa chú trọng đến yếu tố phát triểnnăng lực HS khi sử dụng Vì vậy, mặc dù có sử dụng nhưng không hiệu quả cao thậmchí làm bài học thêm nặng nề và khó hiểu

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TƯ LIỆU GỐC ĐỂ PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG TƯ DUY LỊCH SỬ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC

LỊCH SỬ VIỆT NAM (1858 – 1918) THPT – CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN 2.1 Một số yêu cầu cơ bản về việc sử dụng tư liệu gốc để phát triển kĩ năng tư duy lịch sử cho học sinh

Dựa vào đặc điểm của TLG và đặc trưng của quá trình dạy học lịch sử ở trườngTHPT, việc sử dụng tư liệu gốc trong dạy học lịch sử cần đáp ứng một số yêu cầu sau:

a Xác định rõ mục đích sử dụng

Các TLG được sử dụng trong DHLS ở trường THPT không phải nhằm cho HSnghiên cứu để trở thành một nhà sử học đúng nghĩa mà hệ thống các TLG này là các tưliệu đã được kiểm nghiệm chính xác, khoa học lịch sử khẳng định Mục đích khi cho

HS tiếp cận với nguồn tư liệu này là để các em có được cái nhìn khách quan, khôngphụ thuộc vào bất cứ ai, bất cứ luận điểm nào trong các tài liệu viết về vấn đề lịch sử

đó Các em có thể đưa ra quan điểm riêng của cá nhân về vấn đề lịch sử đang bàn luậnhoặc tìm hiểu trên cơ sở nghiên cứu TLG Đồng thời, còn nhằm hình thành cho các emcách tiếp cận tri thức khoa học, cách học, cách nghiên cứu khoa học Mặt khác, thôngqua quá trình hướng dẫn và điều khiển HS khai thác TLG sẽ giải quyết được cácnhiệm vụ học tập, định hình và rèn luyện cho HS kĩ năng học tập cần thiết để tự thânvận động biến quá trình học tập trên lớp thành quá trình tự chiếm lĩnh tri thức chứkhông thụ động tiếp nhận kiến thức một chiều như trước đây

b Sử dụng TLG trong DHLS cần phải đáp ứng mục tiêu bài học

Mục đích dạy học là cái đích bộ môn cần đạt hay nói cách khác mục tiêu dạyhọc chính là đích khi tiến hành hoạt động dạy học mà thầy trò cần đạt đến Tư liệu lịch

sử nói chung là phương tiện hữu hiệu giúp giáo viên thực hiện những mục tiêu dạy học

cụ thể đã đề ra đối với bài học lịch sử Do vậy, sử dụng TLG trong DHLS ở trườngTHPT cần căn cứ vào mục đích, yêu cầu bài học để có thể lựa chọn được các biệnpháp sử dụng đa dạng, phong phú nhưng phù hợp Để đáp ứng được mục tiêu dạy họckhi sử dụng TLG giáo viên cần xem xét kỹ nội dung của bài học để tiến hành thẩmđịnh, chọn lọc tư liệu trước khi sử dụng trên lớp Đồng thời, phải xác định được mụcđích sử dụng tư liệu, xem xét các biện pháp sử dụng có ý nghĩa như thế nào đối với HS

về kiến thức, kĩ năng, thái độ… Có như vậy khi sử dụng mới có tính chính xác, đemlại hiệu quả cao

c Sử dụng TLG phải làm nổi bật nội dung cơ bản của bài học

Nội dung kiến thức cơ bản là những kiến thức tối ưu, cần thiết cho việc hiểubiết về lịch sử của HS Đó là những sự kiện, niên đại, khái niệm lịch sử, phương pháphọc tập và vận dụng kiến thức học tập vào thực tiễn Trong DHLS để xác định kiếnthức trọng tâm cần dựa vào sơ đồ Đai- ri, qua đó cho thấy tư liệu lịch sử là nguồn chứađựng kiến thức có số lượng và chủng loại phong phú cho nên cần kết hợp tư liệu lịch

sử ngoài SGK với hệ thống kênh hình, kênh chữ trong SKG để giúp học sinh lĩnh hộiđược tri thức Khi GV sử dụng các nguồn tư liệu này đều phải nhằm mục đích gópphần làm nổi bật nội dung cơ bản của bài học Do đó, cần phải có biện pháp khai thác

và sử dụng một cách hợp lý, chọn lọc nội dung có tác dụng hỗ trợ quan trọng cho bàihọc giúp HS không chỉ biết mà còn hiểu sâu sắc nội dung bài học, tránh việc sử dụngTLG một cách nặng nề, tràn lan, hoặc quá sức tìm hiểu của HS

d Sử dụng TLG phải đảm bảo tính vừa sức, trình độ và tâm lí học sinh

Trong dạy học Lịch sử ở trường THPT, tính vừa sức được thể hiện ở việc giáoviên lựa chọn nội dung, phương pháp dạy học và cách thức tổ chức quá trình nhậnthức phù hợp với từng đối tượng HS Còn tính vừa sức trong việc sử dụng TLG đượcthể hiện:

+ Khối lượng kiến thức trong các TLG đưa vào sử dụng phải vừa đủ GV cầnphải căn cứ vào từng cấp học, lớp học, đặc điểm tâm sinh lý, lứa tuổi cũng như khảnăng tư duy của từng đối tượng, ở từng vùng miền….để xác định nội dung cơ bản phùhợp với từng đối tượng HS Sau đó mới lựa chọn các tư liệu gốc sao cho phù hợp vớitừng đối tượng, tránh trường hợp tư liệu quá dễ hay quá khó với trình độ nhận thức củaHS

+ Khi đưa TLG, tránh đưa những tư liệu bằng tiếng nước ngoài, những tư liệukhó hiểu phải mất nhiều thời gian giải thích và làm cho việc lĩnh hội kiến thức của họcsinh gặp khó khăn

+ Trình bày nội dung TLG ngắn gọn, cụ thể, dễ hiểu không rườm rà quá nhiềutên riêng, tên nước ngoài

+ GV không nên trích dẫn quá nhiều tư liệu lịch sử, phải biết chọn lọc, phânloại chúng, đưa những tư liệu lịch sử có nội dung liên quan đến nội dung cơ bản củabài học Tránh việc trích dẫn quá nhiều làm “loãng” nội dung kiến thức cơ bản, phântán sự chú ý của học sinh làm bài học thêm nặng nề hơn

e Sử dụng tư liệu lịch sử gốc phải kết hợp nhuần nhuyễn với các phương pháp dạy học khác

+ Trong dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng không có bất kì một phươngpháp nào là vạn năng Bởi vậy, khi dạy học lịch sử cần phải biết kết hợp nhiều phươngpháp, nhiều biện pháp khác nhau để đạt hiệu quả cao nhất Nội dung lịch sử rất phongphú, nhiều loại kiến thức, mỗi loại kiến thức cần có một phương pháp dạy học phù hợp

để đạt kết quả tốt nhất TLG là một nguồn kiến thức quan trọng bên cạnh nguồn kiếnthức từ SGK Vì vậy, khai thác và sử dụng TLG cũng là một biện pháp dạy học củagiáo viên Do đó, cần có sự kết hợp nhuần nhuyễn việc sử dụng TLG với các phươngpháp dạy học khác

+ Khi hướng dẫn học sinh khai thác các TLG, GV cần phải kết hợp nhuần nhuyễnvới lời nói, cử chỉ phi ngôn ngữ các đồ dùng trực quan khác, tổ chức cho học sinh traođổi thảo luận nhóm, tranh biện hay sử dụng kết hợp với các nguồn tài liệu lịch sửkhác….để từ đó góp phần phát huy tối đa vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng tư liệugốc trong DHLS ở trường THPT

2.2 Một số biện pháp sử dụng tư liệu gốc để phát triển kĩ năng tư duy lịch

sử cho học sinh

2.2.1 Sử dụng bài học Điều tra để phát triển kĩ năng tư duy lịch sử

GIÁO ÁN BÀI HỌC ĐIỀU TRA Chính sách cấm đạo của nhà Nguyễn(1802-1884)

Trong bốn đời vua đầu triều Nguyễn (Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị,

Tự Đức) đã thi hành chính sách cấm đạo Thiên Chúa, tuy có sự khác biệt về mức độgiữa các đời vua Chính sách này ngăn cấm các giáo sĩ nước ngoài truyền đạo và ngườidân theo đạo ở Việt Nam Ngoài ra, nhà Nguyễn còn đưa ra những hình phạt chonhững người chống đối Chính sách cấm đạo là một trong những nguyên nhân quan

trọng để người Pháp xâm lược Việt Nam vào năm 1858 Vậy câu hỏi đặt ra: Tại sao triều Nguyễn lại thi hành chính sách cấm đạo Thiên Chúa?

Câu hỏi Lịch sử Trung tâm

Tại sao triều Nguyễn thi hành chính sách cấm đạo Thiên Chúa?

I Mục tiêu bài học:

Thông qua bài học này, học sinh sẽ được học:

- Phân tích được một số nguyên nhân dẫn đến chính sách cấm đạo của triều Nguyễn

- Biết cách đặt câu hỏi đối với một nguồn thông tin (tư liệu lịch sử)

- Phát triển kĩ năng hợp tác trong quá trình làm việc cặp đôi, thảo luận nhóm và tranhluận

- Phát triển kĩ năng lập luận khi thiết lập giả thuyết và bảo vệ giả thuyết lịch sử

II Chuẩn bị

- Giáo án

- Tư liệu lịch sử: A, B, C về Chính sách cấm đạo

III Hoạt động học tập

1 Hoạt động giới thiệu và đưa ra câu hỏi trung tâm

Giáo viên giới thiệu về chính sách cấm đạo và nêu câu hỏi trung tâm:

Hôm nay, chúng ta sẽ xem xét các tài liệu để giải quyết câu hỏi: Tại sao triều Nguyễn thi hành chính sách cấm đạo Thiên Chúa?

2 Bắt đầu vòng Điều tra đầu tiên

Học sinh làm việc theo cặp để tìm hiểu tài liệu A, một cuộc đối thoại giữa vua GiaLong và Giám mục Bá Đa Lộc, sau đó hoàn thành nhiệm vụ tương ứng trong phiếuhọc tập

3 Chia sẻ giả thiết 1 sau khi thảo luận các câu hỏi

- Theo vua Gia Long đâu là điểm khác biệt giữa đạo Thiên Chúa với những tín ngưỡng, tập tục của người Việt?

- Thái độ của vua Gia Long với đạo Thiên Chúa trong cuộc đối thoại là tích cực hay tiêu cực? Vì sao?

- Vua Gia Long lo sợ điều gì nếu đạo Thiên Chúa phát triển ở Việt Nam?

4 Bắt đầu vòng điều tra số 2

Phát tài liệu B Học sinh làm việc theo cặp để đọc tài liệu và hoàn thành vàomục tương ứng trong phiếu học tập

5 Chia sẻ giả thuyết số 2 sau khi thảo luận các câu hỏi

- Có giả thuyết của ai thay đổi không? Vì sao có và vì sao không?

- Theo em, những lời mà Giám mục Puginier nói có đáng tin cậy? Vì sao tin cậy và vì sao không?

- Theo lời của Giám mục Puginier, các giám mục và giáo dân có vai trò như thế nào trong cuộc xâm lược của thực dân Pháp?

- Những hành động của các giám mục và các giáo dân có quan hệ như thế nào với chính sách cấm đạo mà triều Nguyễn tiến hành?

6 Bắt đầu vòng điều tra thứ 3

Phát tài liệu C Theo cặp đôi, học sinh đọc tài liệu và hoàn thành các mục tương ứngtrong phiếu học tập

7 Chia sẻ giả thuyết thứ ba sau khi thảo luận các câu hỏi

- Theo em, những lời của Đặng Đức Tuấn liệu có đáng tin cậy? Vì sao có và vì sao không?

- Thái độ của Đặng Đức Tuấn đối với người Pháp được biểu hiện như thế nào? Là thái độ phản đối hay ủng hộ người Pháp?

- Theo Đặng Đức Tuấn, đâu là những hậu quả mà người giáo dân phải gánh chịu khi ủng hộ người Pháp?

8 Chia sẽ giả thuyết cuối cùng và đưa ra bằng chứng hỗ trợ.

TƯ LIỆU HỌC TẬP

Tư liệu A: Cuộc đối thoại giữa vua Gia Long và Giám mục Bá Đa Lộc

về đạo Thiên Chúa

Giám mục Bá Đa Lộc, người giúp Nguyễn Ánh (sau này là vua Gia Long) chốnglại nhà Tây Sơn Ông nhiều thể hiện mong muốn với vua Gia Long để đạo Thiên Chúa

có thể phát triển ở Việt Nam Trong một lần đối thoại, vua Gia Long đã thể hiện quanđiểm của mình về tôn giáo này:

Vua Gia Long nói: “Rất mong rằng tục lệ của chúng tôi có thể dung hòa được với đạo Thiên chúa, bởi vì theo tôi nghĩ, không có trở ngại thực sự nào khác ngăn cản cả nước tôi theo đạo Thiên chúa Chế độ một vợ một chồng cũng không phải là một nguyên tắc mà chúng tôi không thể chấp nhận được

Tuy nhiên tôi kiên quyết duy trì việc thờ cúng tổ tiên và theo như tôi đã trình bày với Ngài, với tôi việc đó không hề lố lăng chút nào; đó là nền tảng giáo dục của chúng tôi Nó gợi cho trẻ con ngày từ thuở nhỏ lòng hiếu thảo đối với cha mẹ và mang lại

cho bậc cha mẹ cái uy quyền mà nếu họ không có sẽ dẫn tới rối loạn ngay trong gia đình…

Tôi cũng đồng ý sửa đổi một số lễ nghi mà Ngài cho là mê tín; nhưng nếu tôi lại xóa bỏ tất cả, thì e rằng tôi đã tạo thêm mối ngờ vực nơi thần dân của tôi và rất có thể

họ tưởng tôi đã thay đổi tôn giáo, họ sẽ giảm lòng gắn bó với tôi.

Thực vậy, như Ngài đã thấy, theo nghi lễ của triều đình, tôi phải xuất hiện tại các cuộc lễ đó cùng với triều thần của tôi Nếu nhiều người trong số họ theo đạo Thiên chúa và do đó tôi không thể vắng mặt như họ, vì tôi bắt buộc phải xuất hiện, tôi sẽ phải cử hành các nghi lễ một mình và như thế là đã làm hạ thấp uy tín của ngài vàng”.

Nguồn: Trích E Võ Đức Hạnh –La place du Catholicisme dán ies relations la

France et le Vietnam de 1854 à 1871, xuất bản năm 1969 Theo bản dịch của TML –Tài liệu tham khảo, tập 2 – “Việc phong Thánh các Chân phúc tử đạo ở Việt Nam”

Tư liệu B: Về Giám mục Puginier

Ông là một trong những giám mục hoạt động nổi bật nhất trong cuộc xâm lượccủa người Pháp Puginier đã tuyển mộ quân khoảng 200 người, chủ yếu là giáo dâncho Francis Garnier khi đánh chiếm Bắc Kỳ lần 1 Đồng thời Puginier cũng đã sử dụngmột số giáo dân tin cẩn làm tai mắt để do thám tình hình quân nhà Nguyễn

Năm 1857, Giám mục Puginier quay lại Pháp để vận động chính giới Phápcan thiệp vào Việt Nam Trong bức thưc gửi cho Hoàng đế Na-pô-lê-ông III, ông

viết:“Tôi không cần phải trình bày với hoàng đế về những lợi ích vật chất và chính trị,

mà nước Pháp có được từ sự chiếm đóng các hải cảng của xứ Cô sanh xi nơ(tức Việt Nam) mà nước Pháp có quyền…tôi thấy dường như các phương tiện dùng đến sẽ không phải là tốn kém cho nước Pháp”

Puginier cũng từng thú nhận:“Các quan chức Pháp do không hiểu được tiếng nói cũng như phong tục của dân xứ này, nên đã không thể nắm được lời nói và việc làm hàng ngày của họ chống lại Chính phủ Bảo hộ Phải sống hòa vào dân chúng như các giáo sĩ mới có thể biết được những gì đang diễn ra và những gì có hại cho chúng ta…Chính các giáo sĩ nắm vững được tất cả những hành động chống đối nước Pháp

và họ đã cần mẫn làm công việc này ngày này qua ngày khác để khắc phục những mối

đe dọa ấy…