Bên cạnh những công trình chuyên khảo nêu trên liên quan mật thiết đến nội dung luận văn thì có một số các đề tài, bài báo khoa học cũng đề cập đến những cặp phạm trù chủ thể - khách thể
Ý U N V NHÂN T CHỦ QUAN VÀ N N
Lý luận chung về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
1.2 ý luận chung về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
1.2.1 Quá trình hình thành và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Trong lịch sử phát triển của chủ nghĩa xã hội, công cuộc chuyển đổi mô hình kinh tế sang nền kinh tế thị trường không phải là việc làm mới Việc sử dụng quan hệ thị trường đã được quan tâm bắt đầu từ thời kỳ thực hiện chính sách kinh tế mới ở Nga Sau chính sách cộng sản thời chiến, V.I Lênin đã bỏ chế độ trưng mua lương thực thừa, sử dụng quan hệ buôn bán trao đổi giữa công nghiệp và nông nghiệp, hạch toán kinh tế và khuyến khích kinh tế, sử dụng quan hệ tiền tệ Những vấn đề này được người trình bày khá tỉ mỉ trong các tác phẩm như: Bàn về thuế lương thực, Bàn về chế độ hợp tác xã,…Chính sách kinh tế mới của V.I Lênin có một số những nội dung cơ bản như:
Thứ nhất, khôi phục và phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, bắt đầu từ nông nghiệp, mà việc đầu tiên là thay chính sách trưng thu lương thực thừa bằng chính sách thuế lương thực; sau khi nộp thuế, nông dân có quyền tự do bán lương thực và nông sản; điều đó tất yếu dẫn đến tự do trao đổi, mua bán hàng hóa, phát triển nhiều thành phần kinh tế khác Phát triển kinh tế nhiều thành phần trong công nghiệp bằng cách trả lại một số cơ sở kinh tế cho chủ tư bản cũ; cho các nhà tư bản tư nhân thuê các cơ sở của nhà nước
Thứ hai, sử dụng các hình thức kinh tế quá độ để định hướng sự phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, mà các hình thức quá độ gồm: hình thức hợp tác xã, hình thức chủ nghĩa tư bản nhà nước V.I Lênin viết:
“Ở chỗ nào có những thành phần tự do buôn bán và những thành phần tư bản chủ nghĩa nói chung, thì ở đó có chủ nghĩa tư bản nhà nước dưới hình thức này hay hình thức khác, ở trình độ này hay trình độ nọ”[63, tr 268]
Thứ ba, chuyển cơ chế quản lý hành chính tập trung cao độ sang quản lý dựa trên quan hệ hàng hóa tiền tệ, sử dụng công cụ đòn bẩy kinh tế
Khi thực hiện chính sách kinh tế mới, V.I Lê nin khẳng định rằng nếu có nhà nước công nông vững mạnh thì việc phát triển kinh tế thị trường nhiều thành phần, phát triển kinh tế tư bản tư nhân chỉ có lợi cho chủ nghĩa xã hội chứ không phải lo mất chủ nghĩa xã hội Do vậy, phải thường xuyên cải tổ bộ máy nhà nước V.I Lênin xác định ba kẻ thù có liên quan đến hiệu lực của bộ máy nhà nước: tính kiêu ngạo cộng sản chủ nghĩa; nạn mù chữ; nạn hối lộ
Chính sách kinh tế mới được thực hiện ở nước Nga Xôviết từ mùa xuân năm 1921 Sau bốn năm thực hiện kinh tế Liên Xô đã khôi phục và phát triển vượt mức trước chiến tranh Nhưng sau khi V.I Lênin mất, các nhà lãnh đạo Liên Xô lúc bấy giờ đã đoạn tuyệt với chính sách kinh tế mới và trở lại áp dụng chính sách kinh tế kế hoạch hóa tập trung
Trung Quốc cũng là nước đầu tiên xây dựng kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa Quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường của Trung Quốc được thực hiện theo phương châm “dò đá qua sông” Tại Hội nghị Trung ương 3, khóa XI tháng 12 năm 1978 là sự kiện chính trị có ý nghĩa lịch sử mở ra công cuộc cải cách mở cửa và hiện đại hóa đất nước trên tất cả các lĩnh vực Đại hội XIII vào tháng 12 năm 1987 không tách biệt hoạt động thị trường với kế hoạch định hướng và chính sách kinh tế theo phương châm “Nhà nước điều tiết thị trường và thị trường điều tiết hướng dẫn các doanh nghiệp”
Công cuộc cải cách mở cửa và hiện đại hóa Trung Quốc được xem như bắt đầu từ năm 1978 Hội nghị Trung ương 3, khóa XI của Đảng Cộng Sản Trung Quốc mở ra một thời kỳ mới xây dựng chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc Đây là cuộc giải phóng tư tưởng lần thứ nhất với việc xây dựng nền kinh tế kế hoạch bước đầu theo quy luật của giá trị trao đổi thị trường Tuy nhiên, nhiều nhà lãnh đạo Trung Quốc bấy giờ không nhất trí với kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa Bởi vì, đặc trưng của nền kinh tế thị trường cho đến lúc đó vẫn là của riêng chủ nghĩa tư bản vói bốn dấu hiệu biểu hiện như: sở hữu tư nhân, lợi ích cá nhân, cạnh tranh thị trường, tự do vô điều kiện đều không thể chấp nhận trong chủ nghĩa xã hội
Phải đến năm 1992, khi Đặng Tiểu Bình chính thức khẳng định:
“Kinh tế kế hoạch không đồng nghĩa với chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa tư bản cũng có kế hoạch Kinh tế thị trường không đồng nghĩa với chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội cũng có thị trường Kế hoạch và thị trường đều là biện pháp (thủ đoạn) kinh tề” [10, tr 143]
Nhận định đó đã làm tiền đề giải thích sáng tỏ việc đi theo kinh tế thị trường của Trung Quốc, tạo động lực cho nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ở Trung Quốc phát triển và đạt được nhiều thành tựu trên các lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế - xã hội hiện nay Ở Việt Nam, nếu kể từ những thử nghiệm đổi mới phải nói đến mô hình khoán ruộng đất cho nông dân ở tỉnh Vĩnh Phúc những năm 1966 –
1968, hội thảo về hàng hóa có kế hoạch vào đầu những năm 1970, kiến nghị của Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam chủ trương vay vốn nước ngoài để tổ chức sản xuất trong nước năm 1971, đấu tranh thắng lợi về quan điểm trong thu mua giá nông sản, lên án cơ chế “mua như cướp, bán như cho”
Chính từ đó mà có Hội nghị Trung ương 6 khóa IV tháng 9 năm 1979 đưa ra chủ trương “bung ra”, “cởi trói cho sản xuất” Hội nghị Trung ương 6 khóa IV năm 1979 của Đảng Cộng sản Việt Nam đã ra nghị quyết, trong đó chấp nhận sự tồn tại của kinh tế cá thể trong sản xuất tiểu thủ công nghiệp và sản xuất tư nhân đối với một số mặt hàng, cũng chấp nhận thị trường tự do, xem như một sự bổ sung cho khu vực nhà nước và “thị trường có kế hoạch” nhằm khai thác nguồn lực vốn có trong tất cả các thành phần kinh tế
Nhìn chung, tuy có những chuyển biến nhận thức và thực tiễn quan trọng, song chủ yếu là cải cách thể chế cục bộ trong khuôn khổ cũ, chưa mang tính đột phá để tạo ra một bước ngoặt căn bản trong quan điểm nhận thức và thực tiễn Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (tháng 12 năm 1986) đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước, mở ra một bước ngoặt có ý nghĩa quyết định trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, là cột mốc đánh dấu bước chuyển quan trọng trong nhận thức của Đảng và Nhà nước ta về chủ nghĩa xả hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội Đại hội đã khẳng định điểm mấu chốt nhất là phải giải phóng sức sản xuất, từ đó đưa ra chủ trương bố trí lại cơ cấu sản xuất và điều chỉnh cơ cấu đâu tư; việc xây dựng và hoàn thiện một bước quan hệ sản xuất mới phải phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất theo hướng khẳng định cơ cấu kinh tế nhiều thành phần được xem như đặc trưng của thời kỳ quá độ, xóa bỏ những thành kiến lệch lạc không có căn cứ trong sự đánh giá và đối xử với người lao đông thuộc các thành phần kinh tế khác nhau Đại hội đã khẳng định: “Phải đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, chuyển mạnh các đơn vị kinh tế sang hạch toán kinh doanh theo quan điểm phát triển nền kinh tế hàng hóa có kế hoạch gồm nhiều thành phần kinh tế đi lên chủ nghĩa xã hội Phương hướng đổi mới cơ chế quan lý kinh tế là xóa bỏ tập trung quan liêu bao cấp, xây dựng cơ chế mới phù hợp với quy luật khách quan và trình độ phát triển của nền kinh tế, nhằm tạo động lực thúc đẩy các đơn vị sản xuất, kinh doanh nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả Xác định thực chất của cơ chế mới về quản lý kinh tế là cơ chế kế hoạch hóa theo phương thức hạch toán kinh doanh xã hội chủ nghĩa và đúng với nguyên tắc tập trung dân chủ” [10, tr 152] Đại hội chủ trương kết hợp hài hòa các lợi ích của người lao động, tập thể và toàn xã hội, coi đó là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế; thực hiện phân phối theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế, giải quyết các vấn đề xã hội theo hướng bảo đảm sự thống nhất hài hòa giữa các chính sách kinh tế và chính sách xã hội, khắc phục xu hướng bình quân hóa trong phân phối
Hội nghị Trung ương 6 khóa VI đã phát triển thêm một bước quan điểm của Đại hội, đưa ra quan điểm phát triển kinh tế hàng hóa có kế hoạch gồm nhiều thành phần kinh tế đi lên chủ nghĩa xã hội Khẳng định chính sách kinh tế nhiều thành phần có ý nghĩa chiến lược lâu dài, có tính quy luật từ sản xuất nhỏ đi lên chủ nghĩa xã hội và thể hiện tinh thần dân chủ về kinh tế, bảo đảm cho mọi người tự do làm ăn theo pháp luật; các hình thức sở hữu về tư liệu sản xuất vốn có bản chất riêng, nhưng trong hoạt động sản xuất kinh doanh không ngăn cách nhau, mà có nhiều loại hình hỗn hợp, đan xen với nhau Kinh tế quốc doanh cần có lực lượng đủ sức chi phối thị trường, song không nhất thiết chiếm tỉ trọng lớn trong mọi ngành nghề; những ngành nghề, loại hoạt động nào mà các thành phần kinh tế hợp tác xã, kinh tế gia đình, kinh tế tư nhân có thể làm tốt, có lợi cho nền kinh tế thì nên tạo điều kiện cho các loại hình kinh tế ấy phát triển “Nghị quyết khẳng định phải đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, chuyển mạnh các đơn vị kinh tế sang hạch toán kinh doanh xã hội chủ nghĩa theo quan điểm phát triển của nền kinh tế hàng hóa có kế hoạch gồm nhiều thành phần đi lên chủ nghĩa xã hội; thị trường vừa là căn cứ, vừa là đối tượng của kế hoạch hóa Khâu trung tâm đồng thời là điểm xuất phát để xây dựng cơ chế quan lý nền kinh tế hàng hóa có kế hoạch là chuyển đổi tất cả các đơn vị kinh tế, đặc biệt là các xí nghiệp quốc doanh sang cơ chế kinh doanh, gắn với thị trường, hoạt động theo nguyên tắc tự trang trải, tự phát triển và làm nghĩa vụ nộp ngân sách nhà nước” [10, tr 153] Đến Đại hội VII của Đảng Cộng sản Việt Nam (tháng 06 năm 1991) chủ trương tiếp tục thực hiện xây dựng nến kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo hướng phát huy thế mạnh của các thành phần kinh tế, vừa cạnh tranh vừa hợp tác bổ sung cho nhau trong nền kinh tế quốc dân thống nhất Trên cơ sở đó, đã xác định xây dựng cơ chế vận hành nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa là cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước xã hội chủ nghĩa bằng pháp luật, kế hoạch, chính sách và các công cụ quản lý khác Trong cơ chế đó, các đơn vị kinh tế có quyền tự chủ sản xuất kinh doanh, quan hệ bình đẳng, cạnh tranh hợp tác và liên doanh tự nguyện; thị trường có vai trò hướng dẫn trực tiếp các đơn vị kinh tế lựa chọn lĩnh vực hoạt động và phương án tổ chức sản xuất, kinh doanh có hiệu quả; Nhà nước quản lý nền kinh tế nhằm định hướng, dẫn dắt các thành phần kinh tế, tạo môi trường và điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh theo cơ chế thị trường, kiểm soát chặt chẽ và xử lý các vi phạm pháp luật trong hoạt động kinh tế, bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và phát triển xã hội Đại hội VIII của Đảng (tháng 06 năm 1996) đã xác định nhiệm vụ đẩy mạnh công cuộc đổi mới một cách toàn diện và đồng bộ, tiếp tục phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Thực hiện nhất quán, lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, lấy việc giải phóng sức sản xuất, động viên tối đa mọi nguồn lực bên trong và bên ngoài cho công nghiệp hóa và hiện đại hóa, nâng cao hiệu quả kinh tế và xã hội, cải thiện đời sống của nhân dân, làm mục tiêu hàng đầu trong việc khuyến khích phát triển các thành phần kinh tế và hình thức tổ chức kinh doanh Tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý kinh tế với mục tiêu xóa bỏ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, hình thành tương đối đồng bộ cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Đại hội IX của Đảng Cộng sản Việt Nam (tháng 04 năm 2001) phát huy những kết quả đổi mới đã đạt được sau nhiều năm nghiên cứu tìm tòi, tổng kết lý luận và thực tiễn, chính thức đưa ra khái niệm “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, khẳng định chủ trương xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế tổng quát của Việt Nam trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, là đường lối chiến lược nhất quán lâu dài của đất nước” [10, tr 155]
Nội dung của vai trò nhân tố chủ quan trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt
TH C TRẠNG VÀ GIẢI PH P PH T HU VAI TR CỦA NHÂN T CHỦ QUAN TRONG QUÁ TRÌNH XÂ NG
N N KINH T TH TRƯỜNG Đ NH HƯỚNG
XÃ HỘI CHỦ NGH A Ở VIỆT NA
2.1 Thực trạng việc phát huy vai trò của nhân tố chủ quan trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Trên cơ sở quan điểm của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác – Lênin về vai trò của nhân tố chủ quan đối với sự phát triển của lịch sử xã hội loài người Đảng ta đã luôn phát huy vai trò lãnh đạo của mình thông qua việc xây dựng đường lối chiến lược và sách lược để hướng dẫn hành động cách mạng của quần chúng Điều này được thể hiện rõ nét trong thời kỳ đổi mới Trong những năm tiến hành công cuộc đổi mới, vai trò của nhân tố chủ quan không ngừng được tăng cường trên tất cả mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội Đối với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, việc phát huy vai trò của nhân tố chủ quan trong những năm đổi mới vừa qua được thể hiện nổi bật ở những nội dung cơ bản sau đây:
2.1.1 Nhân tố chủ quan thúc đẩy sự hình thành các điều kiện, tiền đề của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Lịch sử phát triển của tất cả các nền kinh tế thị trường ở bất kỳ nước nào muốn hình thành được đều phải tuân thủ các điều kiện và tiền đề kinh tế
- xã hội của nó Thực tiễn những năm chuyển sang kinh tế thị trường cho phép chúng ta rút ra những điều kiện, tiền đề hình thành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là: “có sự ổn định về chính trị; có sự đa dạng về hình thức sở hữu; có sự quản lý của nhà nước pháp quyền, có hệ thộng pháp luật cho thị trường hoạt động; có kết cấu hạ tầng