Tìm hiểu mối quan hệ xã hội của người cao tuổi bán vé số (điển cứu trên một số tuyến đường chính ở tp hồ chí minh) công trình dự thi giải thưởng sinh viên nghiên cứu khoa học euréka lần thứ xv nă

Do vậy, nhóm nghiên cứu đã quyết định lựa chọn đề tài “Tìm hiểu mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số” Điển cứu trên các tuyến đường chính Tp.. Xuyên suốt bài báo cáo, nhóm nghiên cứu cố

ĐOÀN THANH NIÊN CỘNG SẢN HỒ CHÍ MINH

BAN CHẤP HÀNH TP HỒ CHÍ MINH

-

CÔNG TRÌNH DỰ THI GIẢI THƯỞNG SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC EURÉKA

Lê Thị Quỳnh ThS Dương Hoàng Lộc hướng dẫn

LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU: Khoa học Xã hội và Nhân văn

CHUYÊN NGÀNH: Xã hội học (Công tác xã hội)

Mã số công trình : ………

MỤC LỤC

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

TÓM TẮT 1

PHẦN DẪN NHẬP 2

PHẦN NỘI DUNG 11

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ HƯỚNG TIẾP CẬN LÝ THUYẾT 11 1 Tổng quan nghiên cứu trong và ngoài nước: 11

1.2 Cách tiếp cận và lý thuyết ứng dụng 17

1.3 Các khái niệm có liên quan 20

1.4 Câu hỏi nghiên cứu 22

1.5 Mô hình khung phân tích 23

CHƯƠNG II 24

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 24

2.1 Khái quát địa bàn nghiên cứu 24

2.2 Khái quát quá trình nghiên cứu 32

2.3 Phân tích kết quả nghiên cứu 34

PHẦN KẾT LUẬN 60

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 62

PHỤ LỤC 64

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT NCT NCT UNFPA Quỹ dân số Liên Hiệp Quốc

TÓM TẮT

Xu hướng già hóa dân số đang ngày càng diễn ra mạnh mẽ ở Việt Nam

và đòi hỏi xã hội cần có những quan tâm hơn đến đối tượng người cao tuổi Nhất là khi Việt Nam chưa có được một nền an sinh xã hội phát triển cao, đời sống của người cao tuổi (NCT) sẽ gặp không ít khó khăn Đối với Công tác xã hội, NCT là một nhóm thân chủ có nhiều vấn đề nảy sinh trong cuộc sống cần được hỗ trợ Ngoài những vấn đề về tâm sinh lý tuổi già, NCT có hoàn cảnh khó khăn có thể phải đối mặt với nhiều thách thức như việc mưu sinh, những vấn đề về tương quan xã hội, đặc biệt khi họ phải di cư từ nông thôn ra đô thị

để kiếm sống Do vậy, nhóm nghiên cứu đã quyết định lựa chọn đề tài “Tìm hiểu mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số” (Điển cứu trên các tuyến đường chính Tp Hồ Chí Minh), để hiểu hơn về một nhóm NCT đặc thù

Xuyên suốt bài báo cáo, nhóm nghiên cứu cố gắng thể hiện được ba mục tiêu gồm: xác định những mối quan hệ xã hội mang tính chủ đạo của NCT bán

vé số; tìm hiểu đặc trưng và nhận định những ưu điểm, hạn chế của các mối quan hệ này Ba mục tiêu này đều hướng tới mục đích cuối cùng của bài nghiên cứu là tìm hiểu các mối quan hệ xã hội có liên quan trực tiếp đến công việc của NCT bán vé số

Qua quá trình đi khảo sát, nhóm nghiên cứu đã tiến hành được 23 biên bản phỏng vấn sâu so với dự tính là 30 Trong đó có 18 mẫu là NCT bán vé số,

5 mẫu là các khách thể gián tiếp Để có được những cuộc phỏng vấn này, nhóm nghiên cứu phải tiếp cận khách thể trên nhiều tuyến đường của thành phố

Để kết luận bài báo cáo, nhóm nghiên cứu đã đúc rút những kinh nghiệm, những hạn chế trong quá trình nghiên cứu Những đặc điểm của các mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số được điểm lại và đặc biệt nhấn mạnh đến những ưu điểm, giá trị tốt đẹp của NCT bán vé số

PHẦN DẪN NHẬP

1 Lý do chọn đề tài

“Kính trên nhường dưới”, “Kính lão đắc thọ”, “Uống nước nhớ nguồn”… đời đời người Việt Nam luôn truyền dạy cho nhau những bài học về kính trọng, nhớ ơn người cao tuổi (NCT) như thế Điều đó phần nào cho ta hiểu được vai trò quan trọng của NCT trong đời sống xã hội Việt Nam

Trong sự phát triển nhanh chóng của kinh tế, khoa học kỹ thuật, vai trò của NCT không những phải được củng cố mà còn cần được nâng cao Bởi vì, NCT là lớp trẻ của quá khứ, và là chúng ta của tương lai Nói cách khác, NCT vẫn là những công dân đã và đang đóng góp xây dựng xã hội, bằng những kinh nghiệm quý giá, bằng sự giáo dục các giá trị truyền thống… Trên hết, NCT chính là ông, là bà, là những người sinh thành, chăm sóc, dạy dỗ con cháu chúng ta

Nhận thức rõ điều này, Đảng và nhà nước luôn cố gắng cải thiện nâng cao các chính sách đối với NCT Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1946, Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 đều

đề cập đến việc NCT được Nhà nước và xã hội giúp đỡ Luật Hôn nhân và gia đình, điều 2 và 27 nêu lên quyền và nghĩa vụ của cha mẹ, ông bà đối với con cháu và ngược lại Bộ luật lao động (Điều 124), Bộ luật Dân sự (Điều 37), Hình

sự (Điều 38, 39, 147) đều có những quy định cụ thể về quyền được chăm sóc, đối xử tử tế của NCT1 [3; trang 29,30] Chính phủ cũng đã ban hành Luật NCT (thông qua 23/11/2009) để đảm bảo hơn nữa quyền và nghĩa vụ của NCT trong

xã hội

Trong cuộc sống thường ngày, bản thân NCT, với sự suy giảm của sức khỏe như độ nhạy cảm của các giác quan kém, bệnh tật phát sinh… những mối quan hệ xã hội của họ cũng dần bị thu hẹp Sự thay đổi nhanh chóng của xã hội làm cho NCT cảm thấy những hiểu biết, giá trị của mình là lỗi thời và dễ tạo

1 Đặng Vũ Cảnh Linh (chủ biên), Người cao tuổi và các mô hình chăm sóc

người cao tuổi ở Việt Nam, Nxb Dân trí, tr 29 - 30

cảm giác cô lập và bi quan Vậy nên, không chỉ cần chăm sóc về sức khỏe, đời sống vật chất, việc duy trì và mở rộng các mối quan hệ xã hội đối với NCT là một trong những vấn đề cần được chú ý

Đặc biệt, trong bối cảnh của một nước đang phát triển, không ít NCT Việt Nam vẫn đang tiếp tục lao động kiếm sống Trong đó, có một bộ phận người cao tuổi phải làm những công việc đơn giản nhưng vất vả Đó là bán vé

số, là thu lượm ve chai, ăn xin… Vậy thì, câu hỏi cần đặt ra là với đời sống vật chất còn khó khăn, những NCT này nhận được sự quan tâm, yêu thương từ gia đình, bạn bè và cộng đồng như thế nào? Hơn nữa, cùng với những yếu tố trên, sức khỏe NCT còn bị hạn chế Điều này khiến họ có thể trở thành một trong những đối tượng dễ bị tổn thương khi họ cho rằng bản thân mình không còn vai trò trong gia đình, xã hội

Do đó, nhóm nghiên cứu chúng tôi mong muốn sẽ giúp mọi người nhận thấy những đặc điểm cũng như những ưu điểm của các mối quan hệ xã hội của NCT - những yếu tố có thể góp phần vào việc nâng cao đời sống, đặc biệt là đời sống tinh thần cho NCT

Đã có không ít đề tài nghiên cứu về NCT, nhưng có thể nói, còn ít những đề tài riêng về đối tượng là NCT đang lao động kiếm sống trên các con đường thành phố Vậy nên chúng tôi đã chọn nhóm các cụ bán vé số để thực hiện nghiên cứu Chúng tôi quyết định chọn nghề nghiệp này vì nó rất phổ biến

ở thành phố Hồ Chí Minh Đặc biệt ở quận Tân Bình, quận Phú Nhuận, là những khu vực tiếp giáp với nhiều quận khác, dân cư tập trung đông đúc, buôn bán kinh doanh nhộn nhịp (ví dụ: quán ăn, cây xăng,…)

Cuối cùng, chúng tôi muốn góp phần làm phong phú những hiểu biết về NCT, nhất là những cụ có hoàn cảnh khó khăn và giúp mọi người phần nào được biết về những số phận lặng thầm xung quanh chúng ta Mặt khác, với tư cách là những nhân viên xã hội tương lai, chúng tôi muốn được tiếp cận, được hiểu và cảm nhận về NCT, một trong những đối tượng của ngành Công tác xã hội Một đề tài nghiên cứu khoa học, không đơn thuần là làm sáng tỏ một vấn

đề về mặt kiến thức, mà còn phản ánh được tính nhân văn, sự trân trọng của người làm nghiên cứu với đối tượng và cuộc sống quanh mình

Với tất cả những suy nghĩ, mong muốn như trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài “Tìm hiểu mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số”, điển cứu tại một số tuyến đường chính trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

2.1.1 Mục tiêu tổng quát

Tìm hiểu các mối quan hệ xã hội có liên quan trực tiếp đến công việc của NCT bán vé số

2.1.2 Mục tiêu cụ thể

- Xác định các mối quan hệ xã hội chủ đạo của NCT bán vé số

- Tìm hiểu đặc trưng mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số

- Nhận định những ưu điểm và hạn chế trong các mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số

- Tìm hiểu mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số

- Trình bày một số giải pháp để phát huy ưu điểm trong các mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số

Trong đó, nhiệm vụ chính yếu mà bài viết tập trung làm sáng tỏ là

nhiệm vụ số 2: Tìm hiểu mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số

3 Đối tượng, khách thể và giới hạn nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Tìm hiểu mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số

3.3 Giới hạn nghiên cứu

- Không gian nghiên cứu: Một số tuyến đường nằm trên địa bàn Tp Hồ Chí

Minh

- Thời gian nghiên cứu: 09/2012 – 03/2013

4 Ý nghĩa lý luận, ý nghĩa thực tiễn

4.1 Ý nghĩa lý luận

Đề tài nghiên cứu này sẽ đóng góp một phần nhỏ vào việc làm sáng tỏ những quan điểm trong các lý thuyết hành động xã hội, phân tâm học và thuyết tăng năng lực, biện hộ

Đặc biệt, trên góc nhìn của ngành Công tác xã hội, đề tài hy vọng sẽ thể hiện được những quan điểm tiến bộ, nhân văn mà thuyết tăng năng lực, biện hộ

đã trình bày Đó là sự tăng năng lực cho mỗi cá nhân, nhóm, cộng đồng, dựa trên cơ sở niềm tin vào giá trị, nội lực của họ

4.2 Ý nghĩa thực tiễn

Trước hết, đối với những người thực hiện đề tài, đây là một cơ hội để chúng tôi học được nhiều về các kỹ năng như tiếp cận; giao tiếp; lắng nghe;… Đồng thời, những gì chúng tôi đã được học về NCT, người có hoàn cảnh khó khăn sẽ trở nên sinh động, trực quan hơn trong quá trình thực hiện đề tài

Bên cạnh đó, những thông tin mà chúng tôi thu thập được, ít nhiều sẽ giúp cho người đọc hình dung ra phần nào cuộc sống của NCT bán vé số Bởi

vì, chúng ta đều có thể đã, đang và sẽ tiếp xúc với đối tượng này trong cuộc sống hàng ngày

Trên hết, mong rằng những thông tin đề tài này tìm hiểu được, tuy còn đơn giản, nhưng sẽ góp phần gợi nên những ý tưởng mới, những cảm hứng mới, nhất là trong việc phát huy tiềm năng của những NCT bán vé số nói riêng

và những người có hoàn cảnh khó khăn, đang lao động kiếm sống hàng ngày nói chung

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Chúng tôi tuân theo triết lý của CTXH thông qua các nguyên lý sau 2:

- Cá nhân là một con người riêng biệt, tồn tại trong thực thể tự nhiên – xã hội với đầy đủ phẩm chất và giá trị

- Giữa cá nhân và xã hội có mối quan hệ phụ thuộc hỗ tương

- Mỗi con người đều có tiềm năng và cần được phát huy hết tiềm năng của mình khi cán nhân tham gia vào xã hội

2 TS Lê Hải Thanh (Chủ biên) (Năm 2011), Công tác xã hội Đại cương, Nxb Đại học Quốc gia Tp Hồ Chí Minh, Tp Hồ Chí Minh

- Xã hội có trách nhiệm tạo điều kiện cho cá nhân phát huy hết tiềm năng và giúp họ khắc phục những trở ngại, khó khăn trong quá trình thể hiện tiềm năng Những nguyên lý trên đây đã định hướng, làm nền tảng cho ý tưởng của người nghiên cứu

Điều này được thể hiện trong mục tiêu tổng quát cũng như mục tiêu cụ thể, trong việc lựa chọn đối tượng, khách thể nghiên cứu của đề tài:

Mỗi một NCT bán vé số sẽ có một hoàn cảnh, một khả năng, khó khăn khác nhau Dù ở địa vị xã hội nào, họ vẫn nắm giữ những vị trí xã hội quan trọng trong mối quan hệ với gia đình, cộng đồng xã hội,… Họ lao động, nuôi sống bản thân, gia đình và đóng góp công sức cho gia đình, xã hội Ngược lại,

xã hội có thể tạo điều kiện thuận lợi hoặc thách thức đối với họ Với đề tài này, người nghiên cứu chú ý đến yếu tố mối quan hệ xã hội có tính chủ đạo trong đời sống của NCT bán vé số Các mối quan hệ này đã mang lại thuận lợi hay thách thức gì trong đời sống của họ Đặc biệt, đề tài mong đợi sẽ tìm thấy ít nhiều những yếu tố tích cực, những tiềm năng trong các mối quan hệ của NCT bán vé số và trong chính bản thân họ

5.2 Các phương pháp nghiên cứu và kỹ thuật điều tra

5.2.1 Phương pháp phân tích tư liệu sẵn có

Kết hợp các tư liệu, cùng những dẫn chứng thực tiễn để làm sáng tỏ nội dung nghiên cứu

5.2.2 Phương pháp nghiên cứu định tính với công cụ phỏng vấn sâu

Vì tính chất của đề tài nghiên cứu, có liên quan đến những khía cạnh đời sống riêng của NCT bán vé số, nên chúng tôi chọn phương pháp nghiên cứu định tính Thêm vào đó, để tránh trường hợp các cụ không biết chữ, hoặc khó đọc, và

để tạo mối quan hệ tin cậy với khách thể của mình, sử dụng phương pháp này, chúng tôi sẽ có được những thông tin vừa có tính xác thực cao, vừa sinh động và mang nhiều ý nghĩa

Qua các cuộc phỏng vấn sâu, chúng tôi sẽ có cơ hội quan sát, cảm nhận nhiều hơn về khách thể nghiên cứu của mình Bởi vì, với đề tài nghiên cứu khoa học, mục tiêu không chỉ là những thông tin, những kết luận có tính khám phá, mà quan trọng hơn là những thông tin có ý nghĩa nhân văn và truyền tải được thông điệp của những người nghiên cứu

 Tiêu chí phỏng vấn sâu:

- Tình trạng hôn nhân, gia đình

- Thái độ, hành vi đối xử của người thân, của những người bán vé số ở độ tuổi khác, chủ đại lý vé số, những người mua vé số

Đối với mẫu phán đoán, đề tài sẽ được tiến hành điều tra trên những khu vực, địa điểm tập trung đông người và thường xuất hiện người bán vé số Chẳng hạn như quán cà phê, quán ăn, chợ,… Mục đích sử dụng mẫu phán đoán

là để phù hợp với đặc điểm của khách thể nghiên cứu – di chuyển nhiều nơi vì công việc

Việc tiếp cận với NCT bán vé số được dự đoán là không dễ dàng, chủ yếu là vì thời gian tiếp cận với họ sẽ không được nhiều khi họ phải di chuyển qua nhiều nơi, nhiều con đường để bán vé Thêm vào đó, để có thể thu thập được những thông tin liên quan đến các mối quan hệ của một cá nhân, đòi hỏi

người nghiên cứu phải ít nhiều tạo được niềm tin, sự thoải mái cho người được phỏng vấn Do vậy, một lời giới thiệu có uy tín từ một người bán vé số, hay một cá nhân có quan hệ với họ, sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn nhiều cho người nghiên cứu khi tiếp cận và phỏng vấn

Ước lượng số mẫu nghiên cứu:

Chúng tôi dự định tiến hành 30 cuộc phỏng vấn sâu:

- 20 cuộc phỏng vấn khách thể trực tiếp: NCT bán vé số

- 10 cuộc phỏng vấn với những khách thể gián tiếp

6 Kết cấu nghiên cứu

Để đề tài nghiên cứu “Tìm hiểu mối quan hệ xã hội của người cao tuổi

bán vé số” được rõ ràng, mạch lạc và đi theo một kết cấu nhất định, đảm bảo

đầy đủ nội dung, bài báo cáo được chia làm các phần cụ thể như sau:

Thứ nhất, Phần mở đầu bao gồm các nội dung như: Lý do chọn đề tài;

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu; Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu;

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài; Phương pháp và kỹ thuật nghiên cứu Tất cả các nội dung nêu trên, như là cơ sở ban đầu, hướng đi cho toàn bài viết Đồng thời, phần dẫn nhập trú trọng làm rõ mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài Đây được xem như nội dung, công việc có tính nền tảng để đề tài nghiên cứu được tiến hành đúng hướng và khoa học Do vậy, khi xác định mục tiêu, nhiệm vụ cần được xây dựng một cách kỹ lưỡng vừa mang tính thực tế vừa mang tính khoa học

Thứ hai, Phần nội dung, bao gồm hai chương:

Chương I: Cơ sở lý luận và hướng tiếp cận lý thuyết: trình bày tổng

thể quá trình nghiên cứu đề tài được thực hiện dựa trên cơ sở nào, cách thức và phương pháp thực hiện Nội dung nghiên cứu cũng được phân mục cụ thể thành các phần nhỏ, giúp người đọc dễ dàng nắm bắt đề tài: Tổng quan tình hình nghiên cứu; Cách tiếp cận và lý thuyết ứng dụng; Các khái niệm có liên quan; Câu hỏi nghiên cứu; Khung phân tích

Chương II: Kết quả nghiên cứu: đây là phần phân tích những thông

tin, mẫu phỏng vấn thu được qua quá trình khảo sát thực tế Từ đó làm sáng rõ mục tiêu, nhiệm vụ mà đề tài nêu ra và đối chiếu kết quả thu được với mục tiêu; ghi nhận những cái làm được, chưa làm được Đồng thời, phần kết quả nghiên cứu còn giải đáp những câu hỏi, giả thuyết mà chính nhóm nghiên cứu đặt ra trong suốt thời gian thực hiện đề tài

Thứ ba, Phần kết luận, đây là bước tổng kết lại toàn bộ nội dung của

bài nghiên cứu một cách ngắn gọn, cô đọng và nhấn mạnh lại những gì đã đạt được trong quá trình nghiên cứu, những bài học kinh nghiệm Ngoài ra, đề tài

có thể đề cập đến những ý kiến sáng tạo dựa trên những kết quả đã phân tích để

làm khuyến nghị cho đề tài

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ HƯỚNG TIẾP CẬN LÝ

THUYẾT

1 Tổng quan nghiên cứu trong và ngoài nước:

Đã có không ít những đề tài nghiên cứu, điều tra về NCT Để có những thông tin cơ bản làm tiền đề cho đề tài “Tìm hiểu mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số”, chúng tôi đã tìm hiểu, tham khảo một vài kết quả nghiên cứu như sau

Các nghiên cứu, thông tin của tác giả, tổ chức nước ngoài:

Báo cáo tóm tắt: “Già hóa trong thế kỷ 21: Thành tựu và thách thức” do Quỹ dân số Liên Hiệp Quốc (UNFPA) và Tổ chức người cao tuổi Quốc tế (Help Age International) chịu trách nhiệm xuất bản năm 2012 đã chỉ

ra rằng “Già hóa dân số là một trong những xu hướng quan trọng nhất của thể

kỷ 21 Điều này có ý nghĩa quan trọng và ảnh hưởng lớn đến tất cả các khía cạnh của xã hội.” 3 Những số liệu cụ thể cho thấy sự phát triển của xu hướng này: Năm 1950 toàn thế giới có 205 triệu người từ 60 tuổi trở lên; năm 2012 thì

đã có tới 810 triệu người cao tuổi; theo dự tính, con số này sẽ đạt 1 tỷ người trong vòng 10 năm tới và đến năm 2050 sẽ là 2 tỷ người.4  

Báo cáo đã nhấn mạnh rằng Già hóa dân số vừa phản ánh những thành tựu của quá trình phát triển trong việc nâng cao tuổi thọ của con người Nếu như hiện nay chỉ mới Nhật Bản là có trên 30% dân số già, thì đến năm 2050, dự tính sẽ có 64 nước có chỉ số này Tuy nhiên, những thách thức của Già hóa dân

số chính là điểm mà các quốc gia đặc biệt phải lưu tâm Khi mà số người cao

3 Quỹ dân số Liên Hiệp Quốc (UNFPA) và Tổ chức người cao tuổi Quốc tế

(Help Age International) (2012), Báo cáo tóm tắt: “Già hóa trong thế kỷ 21:

Thành tựu và thách thức”, tr 3

4 Quỹ dân số Liên Hiệp Quốc (UNFPA) và Tổ chức người cao tuổi Quốc tế

(Help Age International) (2012), Báo cáo tóm tắt: “Già hóa trong thế kỷ 21:

Thành tựu và thách thức”, tr 4

tuổi tăng cao thì những vấn đề về an sinh xã hội, về lực lượng lao động, về chăm sóc y tế,… sẽ phát sinh nhiều vấn đề Như Báo cáo có đề cập đến tình trạng phụ nữ cao tuổi dễ bị phân biệt đối xử hơn, những hạn chế trong việc tiếp cận công ăn việc làm, dịch vụ chăm sóc sức khỏe, thiếu thu nhập tối thiểu cơ bản và an sinh xã hội… Nhất là ở các nước đang phát triển, với một nền an sinh

xã hội còn nhiều bất cập, điều kiện chăm sóc, phát triển con người còn những hạn chế, thì số NCT tăng cao có thể là một gánh nặng cho quốc gia và ngược lại Đời sống NCT cũng không được đảm bảo theo đúng những gì họ xứng đáng được nhận từ xã hội

Điều quan trọng mà báo cáo đã chỉ ra là để đối mặt, vượt qua những thách thức đến từ già hóa dân số, chúng ta phải xem xét nhu cầu của NCT từ nhiều góc độ, từ nhiều đối tượng NCT khác nhau về giới tính, tuổi, giáo dục, thu nhập và sức khỏe; “Không nên áp dụng một chính sách chung đồng nhất cho nhóm người cao tuổi.” 5

Thêm vào đó, báo cáo này đã chỉ ra mười hoạt động ưu tiên nhằm tận dụng tối đa cơ hội của già hóa dân số Trong đó, hoạt động số 10 đã nêu rõ:

“Xây dựng một cơ sở văn hoá mới về già hóa dân số dựa trên quyền; thay đổi quan niệm và thái độ xã hội về già hóa và người cao tuổi, nhìn nhận người cao tuổi không phải từ góc độ những người nhận trợ cấp xã hội mà là những thành viên có đóng góp tích cực trong xã hội”

Ý kiến này giúp củng cố thêm mục đích, mục tiêu của đề tài “Tìm hiểu mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số” Nhận định những đặc trưng trong các mối quan hệ xã hội chủ đạo của NCT bán vé số, đề tài hướng vào những ưu điểm mà các mối quan hệ xã hội này mang lại cho đời sống của họ Từ đó, chúng ta nhìn nhận những tiềm năng tinh thần mà NCT bán vé số có được, để không chỉ nhìn họ ở khía cạnh một đối tượng dễ bị tổn thương, cô lập mà là một thành viên xã hội có vị trí và vai trò riêng của họ

5 Quỹ dân số Liên Hiệp Quốc (UNFPA) và Tổ chức người cao tuổi Quốc tế

(Help Age International) (2012), Báo cáo tóm tắt: “Già hóa trong thế kỷ 21:

Thành tựu và thách thức”, tr 5

“The relationship between old age and poverty in Viet Nam”; tác

giả: Martin Evans, Ian Gough, Susan Harkness, Andrew McKay, Huyen Dao Thanh va Ngoc Do Le Thu, xuất bản năm 2005, đã đưa ra những con số cụ thể

về sự tham gia hoạt động kinh tế của NCT, về thời gian làm việc (trả lương hay không trả lương), về thu nhập của NCT,… Những phân tích trong bài viết đã đi tới kết luận quan trọng là NCT ở Việt Nam có một sự đóng góp đầy tiềm năng vào đời sống chung của xã hội Ngay cả khi ở 60 tuổi, 75% đàn ông và 66% phụ nữ vẫn tham gia vào hoạt động kinh tế (buôn bán, nông nghiệp, làm công

ăn lương) và số giờ làm việc là 36 giờ/1 tuần Ở độ tuổi 70, 58% đàn ông và 43% phụ nữ cao tuổi tiếp tục làm việc với số giờ là 32 – 35 giờ/ 1 tuần Bài viết nhấn mạnh NCT Việt Nam có một sự tham gia tích cực trong chăm sóc gia đình, hỗ trợ các công việc nội trợ Bài viết đã kết luận rằng NCT Việt Nam có thể nắm và phát huy khả năng của họ để bản thân có thể tiếp tục tham gia hoạt động kinh tế; họ cùng đóng góp vào đời sống gia đình, nhất là khi NCT có vị trí tích cực trong các công việc nhà, chăm sóc con cháu mà dù không được coi là hoạt động kinh tế nhưng lại đảm bảo cho phúc lợi của gia đình NCT còn nhận được các khoản thu nhập chuyển từ các thành viên gia đình sống ở nơi khác Hiện nay, dù chưa phổ biến, nhưng NCT Việt Nam có thể sống dựa trên chính những khoản tiết kiệm riêng của bản thân dành dụm cho tuổi già.6

Bài viết đã giúp chúng tôi có cái nhìn tổng thể về năng lực lao động của NCT Việt Nam Đặc biệt, bài viết đã chỉ ra chỉ 8% NCT từ 60 tuổi trở lên sống một mình hoặc với NCT khác; 29% NCT cư trú cùng với những người trong độ tuổi lao động và hơn 2/3 NCT sống trong các gia đình có 3 thế hệ Như vậy, chúng ta có thể thấy NCT Việt Nam có xu hướng sống chung với gia đình và

có những hỗ trợ tích cực trong việc chăm sóc gia đình Điều này phản ánh ít nhiều đặc điểm của mối quan hệ giữa NCT với gia đình họ

6 Martin Evans, Ian Gough, Susan Harkness, Andrew McKay, Huyen Dao

Thanh va Ngoc Do Le Thu (2005), The relationship between old age and poverty in Viet Nam, tr 12 – 13, 19 – 22, 40 – 41

Nói riêng về NCT bán vé số, đặc điểm công việc có thể khiến NCT phải

di chuyển nhiều nơi, hoặc phải rời gia đình để đến các thành phố kiếm sống Nếu không sống cùng với gia đình, NCT sẽ hỗ trợ gia đình bằng cách nào? Mối quan hệ của họ với gia đình có những ưu điểm, hạn chế gì? Đó là điều mà đề tài nghiên cứu của chúng tôi sẽ cố gắng làm rõ

Các bài viết, nghiên cứu trong nước:

Già hóa dân số và NCT ở Việt Nam, thực trạng, dự báo và một số chính sách khuyến nghị, UNFPA tại Việt Nam, cũng đã nhận định dựa trên

dự báo dân số của Tổng cục Thống kê (2010) thì tỷ lệ NCT so với tổng dân số

ở Việt Nam sẽ đạt đến con số 10% vào năm 2017, hay dân số Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn “già hóa” từ năm 2017 Già hóa dân số phản ánh hai mặt của xã hội Một mặt, thể hiện sự phát triển nhất định của Việt Nam, khi

mà, tuổi thọ con người được nâng cao, chăm sóc y tế cũng như công tác kế hoạch hóa gia đình có những hiệu quả, làm giảm tỷ lệ tử lẫn tỷ lệ sinh Mặt khác, già hóa dân số cũng sinh ra nhiều vấn đề cần lưu tâm Trong đó, đời sống gia đình, của NCT thay đổi nhanh chóng Tỷ lệ NCT sống với con cái đã giảm nhanh, trong khi tỷ lệ hộ gia đình NCT sống cô đơn hoặc chỉ có vợ chồng NCT tăng lên đáng kể 7… Cụ thể, tỷ lệ NCT sống cô đơn tăng từ 3,47% năm 1992/93 lên 6,14% năm 2008 Tỷ lệ hộ gia đình chỉ có vợ chồng NCT cũng tăng hơn hai lần trong thập kỷ vừa qua, từ 9,48% vào năm 1992/93 lên 21,47% vào năm 2008.8

Đề tài “Sắp xếp đời sống gia đình của người cao tuổi tại thành phố

Hồ Chí Minh hiện nay”, của ThS Nguyễn Thị Thanh Tùng – Đại học KHXH

& NV Tp Hồ Chí Minh điển cứu tại phường 17 - quận Bình Thạnh và phường Thạnh Xuân - quận 12: “Phần lớn NCT có mối quan hệ khá khăng khít với con cháu thể hiện qua mức độ chia sẻ, tâm sự rất thường xuyên (20,8%) và thường

7 UNFPA tại Việt Nam (07/2011), Già hóa dân số và người cao tuổi ở Việt

Nam, thực trạng, dự báo và một số chính sách khuyến nghị, tr 6

8 UNFPA tại Việt Nam (07/2011), Già hóa dân số và người cao tuổi ở Việt

Nam, thực trạng, dự báo và một số chính sách khuyến nghị, tr 23

xuyên (45%) Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại 20,8% các cụ cho biết ông bà con cháu hầu như không bao giờ nói chuyện hay tâm tình với nhau” Báo cáo này cũng nêu lên mức độ qua lại thăm hỏi giữa NCT và bạn bè Đa số NCT đều cho rằng bạn bè, đồng nghiệp rất ít, thậm chí hầu như không tới thăm (49,9%) Nếu

có tới thăm thì cũng thỉnh thoảng, 1-2 lần/tháng (27,1%) Tỷ lệ ngày tới thăm 1-2 lần/ngày thấp (10% và 15%)

Ngoài ra, báo cáo này còn chỉ rõ tình trạng kính trọng của thanh niên đối với NCT với kết quả như sau:

Tuy nhiên, những NCT bán vé số có khả năng ít sống chung, sống gần gia đình vì công việc Thế thì các mối quan hệ xã hội chủ đạo của họ có những đặc trưng nào?

Bên cạnh các tài liệu, các báo cáo mang tính khoa học, chúng tôi xin phép đưa vào những bài viết trên các trang báo uy tín về NCT bán vé số Có thể nói, đây cũng là một nguồn thông tin chân thật mà chúng ta không nên bỏ qua Bài viết “Bà lão bán vé số nuôi cả trăm con chim sẻ hàng chục năm”

9 , hay “Cụ bà 100 tuổi bán vé số mưu sinh bên lề xã hội” 10 , “Ông già bán

9 Yến Tử (02/02/2013), “Bà lão bán vé số nuôi cả trăm con chim sẻ hàng chục

năm”, giadinh.net

(http://giadinh.net.vn/xa-hoi/ba-lao-ban-ve-so-nuoi-ca-tram-con-chim-se-hang-chuc-nam-2013020110193692.htm)

10 Phương Dung (28/04/2011), “Cụ bà 100 tuổi bán vé số mưu sinh bên lề xã hội”, Phunutoday.vn (http://phunutoday.vn/xahoiol/201104/Cu-ba-100-tuoi-

ban-ve-so-muu-sinh-ben-le-xa-hoi-1990102/)

vé số” 11,… đều là những bài báo kể về những cụ già đã trên 80 tuổi làm nghề bán vé số Mỗi một câu chuyện tái hiện mỗi một hoàn cảnh khác nhau, nhưng các cụ đều thể hiện được những đức tính tốt đẹp của người cao tuổi, người lao động chân chính Dù tuổi già, sức khỏe hạn chế, các cụ cũng luôn cần cù kiếm sống bằng chính sức lao động của mình Các bài báo này có đề cập đôi chút đến các mối quan hệ xã hội của các cụ Điển hình như bài viết thứ hai, cụ bà không được ai chăm sóc dù cụ có con cháu Trong bài viết số ba, ông cụ đã có lúc bị cướp vé số Tuy nhiên, không phải ai trong xã hội cũng là những người

vô tâm và có thái độ cư xử với NCT tiêu cực Vẫn có những người hàng xóm, hay những người xung quanh biết hoàn cảnh của cụ bà 100 tuổi đã có những trợ giúp nho nhỏ dành cho bà cụ Hay một số người khách tốt bụng, đôi khi mua vé số còn mua tặng vé cho các cụ

Có thể nói, các nhà báo đã đem đến một hình ảnh chân thực về những cụ già bán vé số Mỗi người chúng ta sẽ có cơ hội hiểu hơn vể một thành phần dân

cư, những người mà hàng ngày chúng ta đều có thể tiếp xúc

Mong rằng bài nghiên cứu này sẽ tạo ra được điểm mới khi thể hiện dưới góc độ của Công tác xã hội: không quá tập trung vào những khó khăn, hạn chế của NCT bán vé số, mà là sự nhận diện, phát huy những năng lực, những tích cực trong các mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số Những giá trị, phẩm chất mà NCT bán vé số bộc lộ trong sự tương tác với mọi người hàng ngày cần được đề cao

Nhìn chung, những nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến NCT rất đa dạng và phong phú Mỗi đề tài tập trung phân tích những khía cạnh riêng, góp phần xây dựng nên bức tranh về NCT trong xã hội ngày nay, nhất là khi già hóa dân số đang trở thành xu hướng chung của thế giới Những đề tài nghiên cứu này, dù khai thác khía cạnh nào, bằng phương pháp nào thì cũng có tác dụng rất lớn trong việc nâng cao tầm hiểu biết, nhận thức về NCT, việc điều chỉnh các chính sách, hoạt động có liên quan đến NCT

11 Trường Đăng (16/11/2011), “Ông già bán vé số”, tuoitre.com.vn

so.html)

(http://tuoitre.vn/Chinh-tri-Xa-hoi/Phong-su-Ky-su/465251/ong-gia-ban-ve-1.2 Cách tiếp cận và lý thuyết ứng dụng

1.2.1 Lý thuyết hành động xã hội 12

Theo Max Weber, hành động xã hội khi xuất hiện khi hành động mang

tư duy, tình cảm của con người trong đó Để có được một hành động xã hội, cá nhân phải xuất phát từ nhu cầu, từ ý nghĩa của hành động đó đối với bản thân, với người khác chứ không đơn thuần là những phản ứng có điều kiện trước những tác động bên ngoài của hoàn cảnh (điều kiện sống) Có bốn loại hành động gồm Hành động do cảm xúc, Hành động mang tính truyền thống, Hành động hợp lý vế giá trị và hành động hợp mục đích

Lý thuyết trên đây đã giúp đề tài định hướng được những nội dung cần tìm hiểu: Công việc bán vé số có những ý nghĩa gì với tư cách là một hành động xã hội? Công việc bán vé số đó xuất phát từ nhu cầu, suy nghĩ, tình cảm

gì của những NCT đang hành nghề? Những mối quan hệ với mọi người xung quanh của NCT bán vé số có gì liên quan đến nghề nghiệp của họ?

Cũng là lý thuyết hành động xã hội nhưng G.H Mead lại chú trọng nhiều hơn đến việc hành động xã hội được hình thành từ mối quan hệ liên cá nhân (người – người) Ông cho rằng tương tác xã hội là rất quan trọng để con người được phát triển nhân cách Thuyết hành động của ông chú trọng vào hành động giao tiếp giữa người với người

Đề tài “Tìm hiểu mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số” chắc chắn sẽ

có đề cập đến những đặc điểm trong các tương tác giữa NCT bán vé số với những người xung quanh, nhất là những người thường xuyên tiếp xúc với họ như người mua vé số, người thân, những người cùng bán,… Do vậy, lý thuyết này là cơ sở để người viết có những nhìn nhận về những ưu điểm, những hạn chế trong quan hệ xã hội của NCT bán vé số Những ưu điểm và hạn chế này

có ý nghĩa quan trọng về mặt giáo dục, xã hội hóa đối với cả NCT bán vé số lẫn

12 TS Trần Thị Kim Xuyến (Chủ biên), ThS.Nguyễn Thị Hồng Xoan (2009),

Nhập môn Xã hội học, Nxb Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Tp Hồ

Chí Minh, tr 100 – 105

những người có tương tác với họ Bởi vì, cách chúng ta đối xử với nhau sẽ phản ánh cả những vấn đề về giáo dục nhân cách, đạo đức xã hội

1.2.2 Lý thuyết năng động tâm lý 13

Theo Erickson (1968), sự trưởng thành của con người chia ra làm 8 giai đoạn, mỗi giai đoạn có một giá trị riêng, và khi vượt qua từng giai đoạn, con người phải trải qua những khủng hoảng và mâu thuẫn; và tùy theo mức độ thành công hay thất bại sẽ đạt được nhiều hay ít giá trị của giai đoạn đó

Giai đoạn

cuộc đời Giá trị Thách đố về mặt tâm lý

Tác nhân quan trọng

Sơ sinh Hy vọng Tin tưởng > < Nghi ngờ Người mẹ Tập đi Ý chí Tự chủ > < Xấu hổ, rụt rè Bố mẹ

Mẫu giáo Có chủ đích Chủ động > < Cảm giác tội

cách

Nhóm đồng đẳng

Thanh niên Yêu thương Thân thiết, gần gũi > < Tách

biệt và cô độc Bạn khác phái

Tráng niên Chăm sóc Năng động, sáng tạo > < Tự

đủ, trì trệ Gia đình riêng Lão niên Trí tuệ Mãn nguyện > < Căm ghét Nhân sinh

13 TS Lê Hải Thanh (Chủ biên) (Năm 2011), Công tác xã hội Đại cương, Nxb

Đại học Quốc gia Tp Hồ Chí Minh, Tp Hồ Chí Minh

và thất vọng

Đề tài nghiên cứu không tập trung vào những khủng hoảng, rối loạn nhân cách của khách thể nghiên cứu, mà chỉ dựa vào lý thuyết này để có cách tiếp cận mỗi khách thể cho phù hợp Mỗi NCT khác nhau, với hoàn cảnh khác nhau, những biểu hiện tâm lý của họ cũng khác nhau Bên cạnh đó, theo như lý thuyết này, người nghiên cứu sẽ tìm hiểu xem liệu NCT bán vé số có đạt được

sự mãn nguyện trong giai đoạn lão niên hay không? Trong đó, sự mãn nguyện của họ dành cho các mối quan hệ gia đình, xã hội như thế nào?

1.2.3 Thuyết tăng quyền lực và biện hộ 14

Đây là một trong những lý thuyết của Công tác xã hội Thuyết này nhấn mạnh đến việc tăng quyền lực cho cá nhân, nhóm, cộng đồng để họ có được những thay đổi môi trường và tương quan xã hội, tự quyết định cuộc sống của mình và có cơ hội ảnh hưởng những quyết định liên quan đến đời sống của tất

cả mọi người

Điểm đáng chú ý hơn cả chính là việc nhân viên xã hội chuyển từ việc đánh giá những thiếu hụt và rủi ro sang khám phá những điểm mạnh của thân chủ, và lấy đó làm cơ sở để thân chủ xây dựng nội lực và khả năng

Lý thuyết này là cơ sở quan trọng để đề tài xác định mục đích của mình

là tìm hiểu những mối quan hệ xã hội có liên quan trực tiếp đến công việc của NCT bán vé số Cụ thể là phát huy những ưu điểm trong các mối tương quan giữa NCT bán vé số với những người xung quanh họ Điều này không có nghĩa

là gạt bỏ những hạn chế, mà chỉ là tập trung hơn trong việc phát huy tiềm năng, những cái tốt đẹp trong các mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số

14 TS Lê Hải Thanh (Chủ biên) (Năm 2011), Công tác xã hội Đại cương, Nxb

Đại học Quốc gia Tp Hồ Chí Minh, Tp Hồ Chí Minh

1.3 Các khái niệm có liên quan

1.3.1 Người cao tuổi

NCT là một khái niệm lịch sử, gây nhiều tranh cãi trên bình diện tiếp cận của khoa học, trình độ phát triển của xã hội và các nền văn hóa Những

quan điểm về NCT rất đa dạng, theo điều 1 trong pháp lệnh về Người cao tuổi

năm 2000 có quy định “ NCT là Công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam từ 60 tuổi trở lên”

Theo Luật Người cao tuổi của Quốc hội khóa XII, kỳ họp thứ 6 số

39/2009/QH12 ban hành ngày 23 tháng 11 năm 2009, chương I - điều 2: “NCT được quy định trong luật này là Công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên”

Để đảm bảo tính thống nhất, tính ổn định, chính xác, đề tài sử dụng định nghĩa của Luật Người cao tuổi đã nêu trên

1.3.2 Mối quan hệ xã hội

“Mối quan hệ xã hội là những quan hệ giữa người với người hình thành trong quá trình hoạt động kinh tế, xã hội, chính trị, pháp luật, tư tưởng, đạo đức, văn hóa, Trong toàn bộ các quan hệ xã hội, quan hệ sản xuất là quan hệ

có vai trò quyết định Những quan hệ xã hội khác (chính trị, văn hóa, pháp luật, đạo đức, tôn giáo, ) là những quan hệ phụ thuộc nhưng cũng có tác động tích cực trở lại đối với quan hệ sản xuất Việc nhận thức mối liên hệ biện chứng ấy giữa các quan hệ xã hội là chỗ dựa cho việc giải thích một cách khoa học về quy luật phát triển của xã hội Vì vậy, khái niệm về một mối quan hệ xã hội, trong thực tế có thể tham khảo một hoặc nhiều các loại tương tác xã hội, có thể quy định tiêu chuẩn của xã hội, giữa những người có một vị trí xã hội và thực hiện một vai trò xã hội.” 15

15 Trang từ điển học và Bách khoa toàn thư của Viện Hàn Lâm Khoa học xã hội Việt Nam

(http://bachkhoatoanthu.vass.gov.vn/noidung/tudien/Lists/GiaiNghia/View_Detail.aspx?TuKhoa=quan%20h%E1%BB%87%20x%C3%A3%20h%E1%BB%9

Từ định nghĩa trên, đề tài “ Tìm hiểu mối quan hệ xã hội của người cao

tuổi bán vé số” tập trung làm rõ khía cạnh ứng xử giữa con người với con

người trong giao tiếp đời thường, mang tính văn hóa và đạo đức, không đi sâu

phân tích mối quan hệ sản xuất

Mối quan hệ xã hội chủ đạo

Có nhiều tổ chức cũng như các nhà nghiên cứu đã đưa ra các khái niệm

về mối quan hệ xã hội Song với chúng tôi, để làm rõ cho mục tiêu, nhiệm vụ

của đề tài đưa ra, thì việc áp dụng một định nghĩa mang tính cụ thể, xuyên suốt

và định hướng cho quá trình thực hiện đề tài là một điều cần thiết

Như đã trình bày, mối quan hệ xã hội thường rất rộng lớn và mỗi cá

nhân sẽ có rất nhiều các mối tương quan với cá nhân, tổ chức khác trong cuộc

sống Ở đề tài nghiên cứu này, chúng tôi hướng tới những mối tương quan

mang tính gần gũi, quen thuộc của NCT bán vé số

1.3.3 Vai trò xã hội - Thái độ, hành vi

Vai trò xã hội: những hành vi xã hội mong đợi ở một cá nhân, nhằm chỉ

toàn bộ những nghĩa vụ và quyền lợi gắn liền với một vị trí xã hội nào đó.16

Thái độ là tâm trạng bên trong được biểu lộ qua hành động, hành vi, cử

chỉ ứng xử đối với người khác, đối với các sự kiện, quan điểm, với bản thân Là

giai đoạn trung gian giữa giai đoạn tiềm ẩn với giai đoạn thực hiện đầy đủ một ý

nghĩa, ý định nào đó trong thực tế Thái độ biểu thị nhân cách của con người.17

9i&ChuyenNganh=0&DiaLy=0&ItemID=19464)

16 TS Trần Thị Kim Xuyến (Chủ biên), ThS.Nguyễn Thị Hồng Xoan (2009),

Nhập môn Xã hội học, Nxb Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Tp Hồ

Chí Minh, tr.165, 166

17 Trang từ điển học và Bách khoa toàn thư của Viện Hàn Lâm Khoa học xã hội

Việt Nam (http://bachkhoatoanthu.vass.gov.vn/noidung/tudien/Lists/GiaiNghia/View_Det

ail.aspx?TuKhoa=quan%20h%E1%BB%87%20x%C3%A3%20h%E1%BB%9

9i&ChuyenNganh=0&DiaLy=0&ItemID=19464)

Hành vi là biểu hiện của mối liên hệ giữa kích thích và phản ứng, có

kích thích thì có phản ứng Lúc này không có chỗ cho sự cân nhắc, tính toán kỹ càng mà chỉ là phản ứng đối với kích thích mà thôi Chính vì vậy, các nhà bác học đã đưa ra một công thức trong tâm lý học: S – R (kích thích – phản ứng).18

Có thể hiểu một cách đơn giản hơn hành vi chính là phản ứng bản năng hoặc những thói quen hàng ngày của con người và đôi khi chúng ta thực hiện

nó không cần phải suy nghĩ hay cân nhắc

Hai khái niệm này sẽ giúp đề tài xác định những đặc trưng trong các mối quan hệ xã hội của NCT bán vé số Chẳng hạn như người mua vé số có thái độ hay hành vi ứng xử như thế nào đối với người bán

1.3.4 Gia đình

Gia đình theo định nghĩa trong Viện từ điển học và Bách khoa toàn thư Việt Nam: “thiết chế xã hội dựa trên cơ sở kết hợp những thành viên khác giới, thông qua hôn nhân, để thực hiện các chức năng sinh học, kinh tế, văn hoá, xã hội, tín ngưỡng Khi gia đình đã có con cái, thì các thành viên trong gia đình được liên kết với nhau vừa bằng quan hệ hôn nhân (không cùng huyết thống) vừa bằng quan hệ huyết thống (theo dòng mẹ hoặc dòng bố)” 19

1.4 Câu hỏi nghiên cứu

1.4.1 Tình trạng hôn nhân, gia đình của NCT bán vé số như thế nào? 1.4.2 Những mối quan hệ xã hội nào được NCT bán vé số nhắc tới thường xuyên?

18 TS Trần Thị Kim Xuyến (Chủ biên), ThS.Nguyễn Thị Hồng Xoan (2009),

Nhập môn Xã hội học, Nxb Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Tp Hồ

Chí Minh, tr 92

19 Trang từ điển học và Bách khoa toàn thư của Viện Hàn Lâm Khoa học xã hội Việt Nam

http://bachkhoatoanthu.vass.gov.vn/noidung/tudien/Lists/GiaiNghia/View_Detail.aspx?TuKhoa=gia%20%C4%91%C3%ACnh&ChuyenNganh=0&DiaLy=0

&ItemID=10897

1.4.3 Mối quan hệ giữa NCT bán vé số với những thành viên trong gia

1.5 Mô hình khung phân tích

Điều kiện kinh tế văn hóa xã hội

Xác định các mối quan

hệ xã hội chủ đạo của

NCT bán vé số

Đặc trưng của các mối quan

hệ xã hội chủ đạo của NCT bán vé số

Ưu điểm Hạn chế

Kết luận

CHƯƠNG II KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 2.1 Khái quát địa bàn nghiên cứu

Nhắc đến công việc bán vé số, chúng ta có thể hình dung về sự di chuyển của người bán qua nhiều vị trí, nhiều tuyến đường, thậm chí từ quận này sang quận khác Do vậy, đề tài sẽ khái quát những thông tin cơ bản về các tuyến đường mà NCT bán vé số được tiếp cận

2.1.1 Các tuyến đường thuộc quận Tân Bình 20

Thứ nhất, về vị trí địa lý, quận Tân Bình nằm về hướng Tây Bắc nội

thành Trước tháng 11 năm 2003, quận Tân Bình có diện tích là 30,32 km2 và được chia làm 26 đơn vị hành chính cấp phường Sau khi được chia cắt thành hai quận là Tân Bình và Tân Phú (Nghị định 130/2003/NĐ ngày 5 tháng 11 năm 2003 của Chính phủ), quận Tân Bình có đặc điểm về vị trí địa lý như sau:

- Đông giáp quận Phú Nhuận, quận 3, quận 10

- Bắc giáp quận 12, quận Gò Vấp

- Tây giáp quận Tân Phú

- Nam giáp quận 11

Diện tích của quận Tân Bình hiện nay là 22,38 km2 và gồm 15 phường (mang số từ 1 đến 15)

Thứ hai, những tuyến đường mà đề tài thực hiện khảo sát NCT bán vé số thuộc địa bàn quận gồm Bàu Cát 1, Nguyễn Hồng Đào (phường 14), Phan Sào Nam (phường 11) Hai đường Bàu Cát 1, Nguyễn Hồng Đào thường xuất hiện nhiều NCT bán vé số qua lại Riêng đường Phan Sào Nam là nơi có các dãy nhà trọ của những người lao động nhập cư tập trung sinh sống Thực tế, ngã tư

20 Cổng thông tin điện tử quận Tân Bình, Tp Hồ Chí Minh, Giới thiệu chung

(http://www.tanbinh.hochiminhcity.gov.vn/gioithieu/pages/gioi-thieu-chung.aspx)

giao cắt hai đường Bàu Cát 1 – Nguyễn Hồng Đào có đến hai, ba quán cà phê,

do đó dễ bắt gặp NCT bán vé số đến chào khách Theo thông tin của NCT bán

vé số được phỏng vấn, ngoài hai đường này, họ còn di chuyển qua các tuyến đường xung quanh như Bàu Cát 2, Trương Công Định, Trường Chinh, Âu Cơ,… Có thể nói, khu vực dân cư mà các tuyến đường kể trên đi qua đều tập trung dân cư đông đúc, họ mở nhiều hàng quán Ngoài ra, xung quanh khu vực này, nằm trong địa bàn quận còn có nhiều chợ như chợ Bàu Cát, Chợ Trần Mai

Ninh (Chợ Bà Hoa), Chợ Hoàng Hoa Thám

2.1.2 Các tuyến đường thuộc quận Phú Nhuận 21

Thứ nhất, về vị trí địa lý, Phú Nhuận nằm giáp các quận lớn của thành

phố, cụ thể:

- Phía bắc giáp quận Gò Vấp

- Phía nam giáp quận 1, quận 3

- Phía đông giáp quận Bình Thạnh

- Phía tây giáp Tân Bình

Tổng diện tích của quận Phú Nhuận là 5 km2

Thứ hai, những tuyến đường mà đề tài thực hiện khảo sát NCT bán vé

số thuộc địa bàn quận bao gồm đường Phan Đình Phùng, Trần Khắc Chân, Duy Tân và đường Phan Đăng Lưu

Trong quá trình đi khảo sát thực tế, đường Trần Khắc Chân, Duy Tân là những tuyến đường nhỏ thông ra hai đường lớn là Phan Đình Phùng và Phan Đăng Lưu, cùng nằm trên phường 15, quận Phú Nhuận Giữa các tuyến đường này có sự giao nhau và dân cư tập trung qua lại đông đúc

21 Cổng thông tin điện tử Quận Phú Nhuận Tp Hồ Chí Minh (24/5/2009), Giới

thiệu tổng quan về Quận Phú Nhuận

(http://www.phunhuan.hochiminhcity.gov.vn/gioithieuchung/gioithieutongquanphunhuan/-/ext/articleview/article/11901/14)

Dọc hai bên tuyến đường này, có nhiều quán cà phê vỉa hè, quán ăn nhỏ

và tạp hóa Bên cạnh đó, còn có chợ Lò Đúc (nằm trên đường Trần Khắc Chân), thu hút dân cư tới trao đổi mua bán với nhiều mặt hàng khác nhau Hai đường này nối liền với nhiều hẻm nhỏ, nhà cửa san sát nhau, dân nhập cư lao động buôn bán, làm thuê tập trung nhiều

Về đường Phan Đình Phùng và Phan Đăng Lưu, đây được xem là hai tuyến đường lớn trong quận, hai đường này giao với đường Hoàng Văn Thụ và Nguyễn Kiệm Dễ dàng nhận thấy có nhiều đại lý bán vé số, các cửa hàng quần

áo, nhà nghỉ và các xưởng sửa chữa xe máy nhỏ trên đường Phan Đình Phùng

và Phan Đăng Lưu Ngoài ra, có những địa điểm tập trung nhiều người dân như bệnh viện Gia Định Các địa điểm này thường sẽ xuất hiện nhiều người bán vé

số

2.1.3 Các tuyến đường thuộc quận Bình Thạnh 22

Thứ nhất, về vị trí địa lý, Bình Thạnh là một trong những quận lớn của

thành phố Hồ Chí Minh với diện tích 2076 ha

Quận Bình Thạnh nằm về phía Đông Bắc thành phố Hồ Chí Minh, ở vị trí cửa ngõ thành phố, là vùng đất có một vị trí chiến lược quan trọng

- Phía Đông Bắc: giáp với quận 2 và Thủ Đức

- Phía Nam: Bình Thạnh và quận 1 cách nhau bởi con rạch Thị Nghè

- Phía Tây - Tây Bắc: giáp với quận Gò Vấp và Phú Nhuận

Bên cạnh đó, quận Bình Thạnh có sông Sài Gòn bao quanh mạn Đông Bắc

Thứ hai, những tuyến đường mà đề tài thực hiện khảo sát NCT bán vé

số thuộc địa bàn quận gồm đường Nơ Trang Long và đường Bạch Đằng Đây là hai tuyến giao thông quan trọng của quận Bình Thạnh, với số lượng xe cộ lưu

22 Cổng thông tin điện tử quận Bình Thạnh Tp Hồ Chí Minh, Giới thiệu chung

(http://www.binhthanh.hochiminhcity.gov.vn/pages/gioi-thieu-chung.aspx)

thông khá lớn, nhất là vào giờ cao điểm Hai tuyến đường này đều nối liền với những đường lớn của thành phố Hồ Chí Minh Cụ thể:

- Đường Nơ Trang Long giao cắt với đường Phan Đăng Lưu, Lê Quang Định, Phan Văn Trị

- Đường Bạch Đằng giao cắt với Đinh Tiên Hoàng, Lê Quang Định, Đinh Bộ Lĩnh và nối liền với đường Xô Viết Nghệ Tĩnh, Phan Đăng Lưu

Bên cạnh đó, qua quá trình quan sát, chúng tôi nhận thấy, trên hai tuyến đường này có các địa điểm tập trung dân cư đông đúc như các quán xá mọc lên san sát, bán buôn tấp nập, các ngôi chùa, bệnh viện, trường học… hay như bệnh viện Ung bướu, chùa Pháp Quang, chùa Bát Nhã trên đường Nơ Trang Long Trên tuyến đường Bạch Đằng, chợ Bà Chiểu, chùa Bồ Đề cũng là những địa điểm thường tập trung đông dân cư Đây là một trong những điều kiện thuận lợi cho công việc của những người bán vé số

2.1.4 Tuyến đường thuộc quận 1 23

Thứ nhất, về vị trí địa lý, quận 1 là trung tâm của thành phố Hồ Chí

Minh Quận có tổng diện tích là 7,7211 km2, gồm 10 phường, tiếp giáp với các quận sau:

- Phía Bắc giáp quận Bình Thạnh, Phú Nhuận, lấy rạch Thị Nghè làm ranh giới; giáp quận 3, lấy đường Hai Bà Trưng, Nguyễn Thị Minh Khai làm ranh giới

- Phía Đông giáp quận 2, lấy sông Sài Gòn làm ranh giới

- Phía Tây giáp quận 5, lấy đường Nguyễn Văn Cừ làm ranh giới

- Phía Nam giáp quận 4, lấy rạch Bến Nghé làm ranh giới

Thực tế, khi chúng tôi tiến hành phỏng vấn NCT bán vé số trên đường

Lê Duẩn, quận 1, họ cho biết là không được phép dựng bàn ghế bán trên tuyến

23 Cổng thông tin điện tử quận 1 Tp Hồ Chí Minh, Giới thiệu chung

(http://www.quan1.hochiminhcity.gov.vn/portal/gioithieuquan1/thongtinchung/2009/7/341.aspx)

đường này Lực lượng trật tự đô thị nếu bắt gặp sẽ tịch thu đồ đạc Tuy nhiên, Công ty Xổ số kiến thiết Tp Hồ Chí Minh lại nằm ngay trên đường Lê Duẩn,

là điểm thuận lợi cho việc lấy và trả vé, nhất là với NCT khó khăn trong đi lại

Do đó, không ít người bán vé số vẫn tranh thủ bán ở đây, dù họ phải luôn lo lắng, chú ý sự xuất hiện của lực lượng trật tự đô thị

2.1.5 Các tuyến đường thuộc quận 5 24

Thứ nhất, về vị trí địa lý, quận 5 có hình thể giống như hình chữ nhật

nằm ngang, chiều dài gần 4 km, chiều rộng khoảng 1 km Các trục đường chính Bắc – Nam, Đông – Tây của thành phố đi qua địa bàn Vị trí tiếp giáp của quận

cụ thể như sau:

- Phía Đông giáp với quận 1 giới hạn bởi đường Nguyễn Văn Cừ

- Phái Tây giáp với quận 6, giới hạn bởi đường Nguyễn Thị Nhỏ, đường Ngô Nhân Tịnh và bến xe Chợ Lớn

- Phía Nam giáp với quận 8, giới hạn bởi đường ranh giới là rạch Bến

Thứ hai, tuyến đường mà đề tài thực hiện khảo sát NCT bán vé số thuộc

địa bàn quận là đường Nguyễn Văn Cừ

Nguyễn Văn Cừ là một tuyến đường dài và lớn trên địa bàn quận 5 Đường bắt đầu từ cầu Nguyễn Văn Cừ, cầu này nối qua quận 8, quận 7 và kết thúc ở Lý Thái Tổ Bên cạnh đó, nơi tiếp giáp với tuyến đường này còn bao gồm các đại lộ lớn như đại lộ An Dương Vương, Trần Hưng Đạo Ngoài ra, còn tiếp giáp với nhiều tuyến đường khác như An Dương Vương, Lý Thái Tổ,…

Dọc đường Nguyễn Văn Cừ, không gian vỉa hè tương đối rộng và thoáng mát Có thể đó là lý do, không ít các quán hàng rong, quán cà phê nhỏ

tự phát đã xuất hiện ở đây Không chỉ có vậy, số lượng dân cư tập trung cư trú, buôn bán trên tuyến đường khá đông đúc Có thể nói tuyến đường Nguyễn Văn

Cừ tạo điều kiện thuận lợi cho việc thương mại, dịch vụ phát triển

2.1.6 Tuyến đường thuộc quận 10 25

Quận 10 là một trong những quận nằm trong nội thành của thành phố, có điều kiện thuận lợi về mặt vị trí địa lý; đặc điểm dân số; cơ hội phát triển về kinh tế - xã hội Đặc biệt, đây còn là quận phản ánh quá trình chuyển hướng kinh tế từ nông nghiệp sang thương mại, công nghiệp, dịch vụ và tiểu thủ công nghiệp trong công cuộc đổi mới đất nước

Thứ nhất, về vị trí địa lý, quận có tổng diện tích đất tự nhiên là 571,81

ha, chiếm 0,24% diện tích đất đai toàn thành phố “Quận được chia thành 5

khu với tổng số 15 Phường lớn nhỏ không đều nhau, chênh lệch giữa Phường lớn nhất (Phường 12) và Phường nhỏ nhất (Phường 3) là 119,14 ha tương ứng 12,8 lần” Bên cạnh đó, quận 10 còn tiếp giáp, giáp ranh với nhiều tuyến

đường lớn trong địa bàn thành phố:

- Phía Bắc giáp Quận Tân Bình, giới hạn bởi đường Bắc Hải

- Phía Nam giáp Quận 5, giới hạn bởi đường Hùng Vương và đường Nguyễn Chí Thanh

- Phía Đông giáp Quận 3, giới hạn bởi đường Cách mạng tháng 8, Điện Biên Phủ và đường Lý Thái Tổ

- Phía Tây giáp Quận 11, giới hạn bởi đường Lý Thường Kiệt

Thứ hai, tuyến đường mà đề tài thực hiện khảo sát NCT bán vé số,

thuộc địa bàn quận, là đường Thành Thái Đây là tuyến đường với nhiều quán nhậu, quán hải sản như quán Ốc tre một, quán hải sản Bắc Hải,…; nhiều cửa hàng cây cảnh, bán cá giống, cá cảnh; bệnh viện lớn là 115 cũng như nhiều cửa

25 Cổng thông tin điện tử quận 10 Tp Hồ Chí Minh, Giới thiệu chung

(http://www.quan10.hochiminhcity.gov.vn/)

hàng, quán cà phê lớn nhỏ Bên cạnh đó, đường Thành Thái còn giao với nhiều tuyến đường lớn khác là Lý Thường Kiệt; Tô Hiến Thành; Bắc Hải; Đường 3/2 Vì vậy mà những người bán vé số qua lại khá thường xuyên

2.1.7 Tuyến đường thuộc quận 11 26

“Quận 11 chính thức có tên trên bản đồ Sài Gòn – Gia Định từ 01/07/1969 theo sắc luật số 73 của chính quyền Sài Gòn cũ” Giống như những

quận khác trong thành phố, quận 11 cũng có những đặc điểm riêng về vị trí địa

lý, dân số và sự phát triển kinh tế - xã hội

Thứ nhất, về vị trí địa lý, quận 11 có tổng diện tích đất là 513,58 ha, nằm

ở phía Tây Nam thành phố, được phân chia thành 16 phường và ráp ranh với các quận:

- Phía Bắc và Tây Bắc giáp quận Tân Bình

- Phía Đông giáp quận 5, quận 10

- Phía Nam và Tây Nam giáp quận 6

Tuyến đường mà đề tài thực hiện khảo sát NCT bán vé số thuộc địa bàn

quận là đường Lý Thái Tổ Đây là tuyến đường khá sầm uất trên địa bàn quận,

nó giao cắt với các tuyến đường 3/2; Sư Vạn Hạnh; Lê Hồng Phong; Ngô Gia Tự; Điện Biên Phủ; Nguyễn Thị Minh Khai; Trần Phú; Hùng Vương; Nguyễn Văn Cừ Đây cũng là những tuyến đường khá phát triển các loại hình kinh tế dịch vụ như trung tâm thương mại, cửa hàng,…

Trên tuyến đường mà chúng tôi nghiên cứu, nổi bật lên là bệnh viện Nhi Đồng 1; xung quanh là những quán cơm bình dân, văn phòng; các quán cà phê vỉa hè; quán nước giải khát Đây là những yếu tố thu hút hoạt động bán vé số của rất nhiều người ở những độ tuổi khác nhau, trong đó có đối tượng mà nhóm tôi đang nghiên cứu là những NCT

2.1.8 Tuyến đường thuộc quận 12 27

26 Cổng thông tin điện tử Quận 11 Tp Hồ Chí Minh , Giới thiệu chung

(http://www.quan11.hochiminhcity.gov.vn/default.aspx)

Thứ nhất, về vị trí địa lý, quận 12 nằm phía bắc Thành phố Hồ Chí Minh

với diện tích 5274,89 ha

- Phía Bắc giáp huyện Hóc Môn

- Phía Đông giáp tỉnh Bình Dương, Quận Thủ Đức

- Phía Nam giáp quận Tân Bình, Gò Vấp, Bình Thạnh

- Phía Tây giáp huyện Bình Tân, xã Bà Điểm

Thứ hai, tuyến đường mà đề tài thực hiện khảo sát NCT bán vé số thuộc

địa bàn quận là đường Trường Chinh Đường này - đại lộ nối từ quận Tân Bình, xuyên qua quận 12 đến tận cửa ngõ Tây Bắc của Tp Hồ Chí Minh đã được mở rộng đến 10 làn xe Rất nhiều trung tâm mua sắm sầm uất, các khu cao ốc, căn

hộ cao cấp cũng nhanh chóng hình thành dọc theo đại lộ này làm cho các khu dân cư của quận 12 nhanh chóng hình thành và rộng mở

 TIỂU KẾT

Có thể thấy, điểm chung của những tuyến đường mà NCT bán vé số được tiếp cận và phỏng vấn chính là sự sầm uất, đông dân cư Nơi nào người dân có điều kiện tốt để làm ăn, kinh doanh, cũng như ổn định cuộc sống, nơi đó thường đông người và những ngành nghề dịch vụ sẽ xuất hiện, bao gồm việc bán – mua vé số Cả người có điều kiện và người còn khó khăn đều muốn cuộc sống mình may mắn, có sự thay đổi tốt đẹp, và không ít người trong số họ ấp ủ những hy vọng ấy trong những tờ vé số

Ước mong đổi đời là một nhu cầu rất tự nhiên của con người Có lẽ vì thế mà không khó bắt gặp những người bán vé số khắp các tuyến đường của

Tp Hồ Chí Minh Trên mỗi quận, người bán vé số sẽ di chuyển qua rất nhiều con đường, nhiều địa điểm Nhưng để thuận lợi cho quá trình tiếp cận và phỏng

27 Cổng thông tin điện tử quận 12 Tp Hồ Chí Minh, Giới thiệu chung

(http://www.quan12.hochiminhcity.gov.vn/pages/gioi-thieu-tong-quat.aspx)

vấn, chúng tôi chỉ lựa chọn một số tuyến đường đã kể trên Sự lựa chọn này phụ thuộc vào sự xuất hiện của NCT bán vé số

2.2 Khái quát quá trình nghiên cứu

2.2.1 Tiếp cận khách thể nghiên cứu

Trước khi tiến hành nghiên cứu, chúng tôi dự định sẽ tiến hành phỏng vấn sâu 30 mẫu, gồm 20 mẫu phỏng vấn NCT bán vé số và 10 mẫu phỏng vấn những người có liên quan (người bán vé số ở độ tuổi khác, người mua vé số, người thân của NCT bán vé số)

Tuy nhiên, khi tiến hành nghiên cứu, chúng tôi chỉ thực hiện được 23 mẫu phỏng vấn sâu, gồm 18 mẫu với NCT bán vé số và 5 mẫu với những cá nhân đã kể trên

Sự chênh lệch này do nhiều nguyên nhân như sau:

Thứ nhất, việc tiếp cận với NCT bán vé số không đơn giản Họ là những khách thể không ở một vị trí cố định, như ở các trung tâm nuôi dưỡng NCT, hay là những NCT sống trong cùng một khu phố,… Thêm vào đó, nghề nghiệp của họ đòi hỏi sự di chuyển qua nhiều đường phố, từ khu dân cư này sang khu dân cư khác, thậm chí từ quận này sang quận khác,… Do vậy, để tiếp cận với

họ, người nghiên cứu phải dành một khoảng thời gian để khảo sát, thăm dò những địa điểm có xuất hiện NCT bán vé số

Thứ hai, thời gian trò chuyện với NCT bán vé số khá hạn chế Nguyên nhân là công việc bán vé đòi hỏi họ phải đi liên tục, ít có thời gian dừng chân, nghỉ ngơi Không ít lần phỏng vấn viên đã bị từ chối vì họ bảo không có thời

gian, “vé còn ế nhiều lắm!”

Thứ ba, ngoài việc 8/18 NCT được phỏng vấn cho biết họ hiện tại không sống chung với bất kỳ người thân nào, việc tiếp cận với người thân của 10 NCT còn lại đã không thể tiến hành Lý do là họ có quyền đảm bảo sự riêng tư và do vậy người nghiên cứu không thể đòi hỏi gặp người thân của họ

Đối với chủ đại lý vé số, người nghiên cứu chỉ phỏng vấn được một mẫu

28 nhờ vào sự giới thiệu của bà Lê Thị Hoa 29 - một NCT bán vé số

Trong sự chênh lệch về số lượng mẫu nghiên cứu, cách làm việc của người nghiên cứu cũng có một phần trách nhiệm Việc chưa biết cách sắp xếp thời gian để tiến hành nghiên cứu hiệu quả là một bài học kinh nghiệm mà người nghiên cứu cần ghi nhận nghiêm túc

Nhìn chung, tuy có những chênh lệch nhất định, nhưng số mẫu phỏng vấn khách thể trực tiếp – NCT bán vé số vẫn đạt 18 mẫu so với chỉ tiêu (20 mẫu) Quan trọng hơn cả, những thông tin mà người nghiên cứu đã thu về được

từ 18 mẫu này, đều có thể giúp đề tài nghiên cứu được làm rõ

2.2.2 Nội dung phỏng vấn sâu

Trước tiên, để có cơ hội tiếp cận NCT bán vé số, người nghiên cứu thường xuyên lui tới các quán nước, quán cà phê vỉa hè Trong một số trường hợp, khi vô tình bắt gặp NCT trên các tuyến đường, người nghiên cứu cũng đã tranh thủ cơ hội, đến mua vé số để tiếp cận khách thể

Ngoài ra, người nghiên cứu đôi khi phải tận dụng sự quen biết giữa chủ các quán nước vỉa hè, và sự quen biết giữa người bán vé số với nhau để có thể tiếp cận dễ dàng hơn Như mẫu phỏng vấn số 1 và số 3 có được là nhờ sự giới thiệu của chủ quán cà phê vỉa hè với những NCT hay bán vé số cho cô Mẫu phỏng vấn V (khách thể gián tiếp) – đại lý vé số, là nhờ bà Hoa – NCT bán vé

số ở mẫu số 1 giới thiệu

Trong quá trình phỏng vấn sâu, phỏng vấn viên sẽ tự giới thiệu bản thân

và nêu mục đích cuộc phỏng vấn Để có thể tạo sự tiếp cận tự nhiên, chúng tôi trở thành những người mua vé số

Khi NCT đồng ý thực hiện cuộc phỏng vấn, người nghiên cứu tập trung vào những nội dung câu hỏi sau:

28 Biên bản phỏng vấn sâu V

29 Biên bản phỏng vấn sâu số 1

- Thông tin cá nhân: Họ tên, tuổi, quê quán, tình trạng hôn nhân

- Công việc bán vé số: thời gian làm nghề, tình hình buôn bán, những trải nghiệm vui buồn với nghề; nhận được những hỗ trợ, giúp đỡ từ ai; thái độ ứng

xử của người làm cùng nghề, người mua và chủ đại lý vé số như thế nào

- Sự quan tâm, chăm sóc của gia đình

- Sự giúp đỡ của cộng đồng

Do sử dụng kỹ thuật phỏng vấn sâu bán cơ cấu, nên người nghiên cứu sẽ

để cuộc trò chuyện diễn ra tự nhiên nhưng vẫn phải đảm bảo được những nội dung cần cho bài nghiên cứu đã kể trên

 TIỂU KẾT

Như vậy, quá trình tiếp cận để phỏng vấn được NCT bán vé số đòi hỏi

sự quan sát, chú ý cũng như sự linh hoạt tình huống của người nghiên cứu

Tuy số lượng mẫu không nhiều, nhưng 18 biên bản phỏng vấn sâu NCT bán vé số vẫn đảm bảo trả lời được những câu hỏi đã đề ra và mang tính chân thật

Có thể nhận định những người bán vé số cao tuổi không khó tiếp cận về mặt giao tiếp, thậm chí họ dễ trò chuyện, chia sẻ hơn những người bán vé số trẻ tuổi Cái khó mà cần rút bài học kinh nghiệm là tạo được thêm thời gian cho cuộc phỏng vấn, để có nhiều cơ hội để người phỏng vấn gợi mở và để người trả lời được thoải mái, thong thả trình bày Khi đó, những thông tin thu được không chỉ đủ mà còn sâu sắc và ý nghĩa hơn

2.3 Phân tích kết quả nghiên cứu

2.3.1 Khái quát chung về NCT bán vé số

Thành phố Hồ Chí Minh là nơi phát triển mạnh mẽ trong tất cả các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, y tế,… Đây là điều kiện để thu hút một nguồn lao động đông đảo từ nhiều tỉnh, thành đổ về Trong số đó, đội ngũ

những NCT lao động chiếm một số lượng không nhỏ, đặc biệt là trong công việc bán vé số

Sau khi được tiếp xúc, người nghiên cứu đã phần nào phát hiện ra được những đặc điểm nổi bật như sau

2.3.1.1 Lý do của việc bán vé số

Đầu tiên, NCT lựa chọn công việc đi bán vé số đều xuất phát từ quyết

định của bản thân, dựa trên hoàn cảnh riêng của mỗi người Họ lựa chọn công

việc này vì nhiều lý do khác nhau: do hoàn cảnh khó khăn, do không muốn dựa dẫm vào con cái, để tập thể dục hay là cho tinh thần thoải mái

Lý do chủ yếu mà NCT lựa chọn công việc này là vì“vì hoàn cảnh khó khăn cả”, 17/18 mẫu phỏng vấn đều cho biết Bà Hoa, 60 tuổi quê ở Quảng

Ngãi cho biết về hoàn cảnh của mình “Cũng do hoàn cảnh con à Nhà kinh tế

khó khăn, ngoài nhà làm ruộng, nuôi heo thôi Bà kiếm tiền rồi gửi về cho chồng bà lo tiền ăn uống, mua thuốc Chồng bà bị bệnh, ông bị chân yếu Năm nay 64 tuổi rồi Hồi nhỏ ba em sinh ra, chân bị teo lại đó con Ông uống thuốc

bổ Ông giờ cũng già, yếu lắm rồi.” 30

Hay như bà Phượng quê ở Bình Định, 60 tuổi có hoàn cảnh: gia đình đã

nghèo lại cộng với việc cô con gái gặp vấn đề về tâm thần “Ừ! Nghèo khó quá

mà con Gia đình, họ hàng dì đều đang ở quê cả Dì vào trong này cũng mong muốn kiếm thêm tiền nuôi đứa con bệnh tật đó mà.”; “Còn một đứa con gái năm nay 28 tuổi nó bị điên nặng lắm, kể cũng khổ nếu không có thuốc cho nó uống hàng ngày thì nó bỏ nhà ra đi, cởi hết quần áo rồi chạy la hét ngoài đường con à.” 31 Chồng bà vì phải ở nhà chăm sóc con nên không thể đi làm

được, nên thu nhập của gia đình lại càng hạn chế “Ông nhà nó thì con biết đó,

ở nhà trông đứa con gái, nuôi nó chứ để nó phát bệnh đi lung tung, tội lắm con

30 Biên bản phỏng vấn sâu số 1

31 Biên bản phỏng vấn sâu số 12

ơi Nhà mình ngoài quê thì làm gì ngoài làm ruộng, chẳng được là bao, thậm chí không đủ ăn.” 32

Cụ Vinh, sống tại thành phố Hồ Chí Minh cũng cho biết: “Dạo trước tôi

bị tai biến không đi được và cũng không nói được Nhưng sau khi nó (em út) mất thì tôi tự nhiên nói được và đi được nên tôi đi bán vé số thay Bà em thì mới đi mổ mắt cườm về, với lại nó cũng yếu nên chỉ ở nhà thôi à Tôi thì bị hở hai van tim nữa nên cũng khó.” 33 Tương tự như vậy, các biên bản phỏng vấn

sâu số 4, 6, 9, 13, 14, 16, 17 cũng có hoàn cảnh gia đình khó khăn nên phải làm công việc này

Thứ hai, bên cạnh NCT có hoàn cảnh gia đình khó khăn, vẫn còn có một

số NCT đi bán vé số để có thể tự lo cho bản thân mà không cần phải phụ thuộc vào con cái, kể cả những người sống một mình không có người thân Điển hình

như cụ Nguyễn Thị Liên, 84 tuổi cho biết: “Ừ! Làm để sống chứ Bốn đứa đâu

có nuôi mình đâu Nó nuôi cũng mệt lắm Nó nuôi nhưng mà cũng lằng nhằng lắm.” 34 Hay như ông Liêm, 69 tuổi cũng có ba người con nhưng giận nhau với

vợ nên ông sống riêng,“Ông ở đây có một mình thôi cháu, sáng đi bán vé số từ

5 giờ sáng đến chiều tối là về ngủ Mấy đứa con, tụi nó ở xa, thời buổi khó khăn nên đứa nào cũng lo làm, còn tôi với bà ấy giận nhau không ở với nhau từ

38 năm nay rồi.” 35

Ngoài ra, có những NCT không có gia đình, hoặc sống một mình như bà Thoa, 61 tuổi (Vĩnh Long) là người neo đơn ra thành phố bán vé số để trang

trải cho cuộc sống của bản thân.“Không, bà là người neo đơn mà Nếu có con

cái thì nó nuôi mình rồi.” 36 Ông Lưu Nghĩa Dũng, 64 tuổi, không lập gia đình

và hiện nay ở với cháu gái, nhưng ông tự lo hết tất cả chi phí về sinh hoạt,

“Ông không có gia đình, ông lên trên này chỉ có một mình thôi con” 37

Có trường hợp là NCT đi bán vé số để cho khuây khỏa, thoải mái và như

là tập thể dục “Ừ Tui đi bán là để tranh thủ tập thể dục luôn thôi Chứ ở nhà

cũng buồn.” 38, đây là lời chia sẻ của ông Hoàng Minh, 72 tuổi, khi được chúng tôi hỏi về lý do đi bán vé số

Bà Tám, 74 tuổi chia sẻ: “Tôi có bốn người anh chị Hai người đầu là

liệt sĩ, từ thời chiến tranh lận Một bà chị thì mới mất hồi tháng 9 năm ngoái, đứa út cũng mất vì ung thư rồi Còn có mình bà Con gái nó thấy mình ở nhà buồn quá, mới đón vô đây.” 39

Mặc dù những NCT ở đây đã đến tuổi được nghỉ ngơi, được con cháu chăm sóc nhưng vì hoàn cảnh gia đình khó, họ chấp nhận vất vả, không chịu

phụ thuộc người khác Theo các cụ thì “còn có sức là còn làm được việc”

Điều quan trọng cần ghi nhận là tuy phải trải qua nhiều khó khăn, nhưng những NCT bán vé số này vẫn luôn có một thái độ tích cực, lạc quan vào cuộc

sống “Ông thì chưa có hộ nghèo, xém xém vậy, còn những người nghèo khổ

hơn nữa”, “Còn những người nghèo khổ cần giúp đỡ hơn nữa Còn đi, đứng, bán vé số thì được rồi”40, ông Lưu Nghĩa Dũng chia sẻ Bà Liên thì vừa trả lời,

vừa vui cười,“Vất vả chứ! Nhưng thoải mái Mình tự kiếm, tiêu gì thì tiêu, tự

do Mình không có quỵ lụy người khác Mình đâu có xin Mình có tự trọng.” 41

2.3.1.2 Độ tuổi – những vấn đề liên quan

Trong tổng số mẫu phỏng vấn sâu mà chúng tôi tôi thực hiện được, có

14 mẫu là các cụ từ 60 đến dưới 70 tuổi; 3 cụ từ 70 đến dưới 80 tuổi; 1 cụ trên