Một số giải pháp cơ bản nhằm thực hiện thắng lợi sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở tỉnh Hải Dươ
LÝ LUẬN VỀ CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA VÀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
LÝ LUẬN VỀ CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA VÀ ĐẶC TRƢNG CƠ BẢN CỦA CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Ở VIỆT NAM
CƠ BẢN CỦA CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Ở VIỆT NAM
1.1.1 Lý luận về công nghiệp hóa, hiện đại hóa
Con đường đi lên chủ nghĩa xã hội sau khi thực hiện thành công cuộc cách mạng giải phóng dân tộc là nguyện vọng tha thiết của Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng như toàn thể dân tộc Việt Nam Trong quan niệm của Người, chủ nghĩa xã hội là một chế độ xã hội không còn người bóc lột người, không còn áp bức; xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội là làm cho mọi người dân ai ai cũng có cơm ăn, áo mặc và ai ai cũng được học hành Nhưng để đạt được đến mục tiêu, lý tưởng ấy thì chúng ta phải bắt tay vào xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết là đi từ việc xây dựng nền tảng vật chất - kỹ thuật Một xã hội chỉ thực sự là tốt đẹp nếu mọi người dân không còn đói khổ, không còn bị áp bức bất công và tiến tới sự công bằng, bình đẳng Như vậy có nghĩa là, với một đất nước đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội với xuất phát điểm rất thấp, kinh tế tiểu nông lạc hậu, chiến tranh tàn phá nặng nề…thực hiện sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một đỏi hỏi khách quan và tất yếu Muốn dân giàu nước mạnh không còn con đường nào khác là thực hiện sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Công nghiệp hóa đƣợc thừa nhận là một quá trình tất yếu, mang tính quy luật đối với tất cả các nước từ nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu tiến lên nền kinh tế công nghiệp hiện đại Việt Nam thực hiện công cuộc đổi mới kinh tế, chuyển từ nền kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp sang nến kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập vào nền kinh tế thế giới, thực hiện sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thực chất là nhằm bắt kịp vào tiến trình phát triển hiện đại và thực hiện một bước phát triển mới về chất Đổi mới kinh tế là một sự phát triển hợp quy luật
Nhƣ chúng ta đã biết, phát triển kinh tế là một khái niệm đặc thù của lĩnh vực kinh tế - xã hội, dùng để chỉ bước chuyển cách mạng từ một nền kinh tế còn thấp kém lên một nền kinh tế cao hơn, có năng suất lao động cao hơn Phát triển là sự chuyển biến về chất trong sự vận động không ngừng của thế giới
C.Mác cho rằng: “Đối với việc đánh giá những thời đại kinh tế đã biến mất, những di vật của tƣ liệu lao động cũng có một tầm quan trọng giống như là sự cấu tạo của những xương hóa thạch đối với việc tìm hiểu tổ chức của những loài động vật đã tiêu vong Những thời đại kinh tế khác nhau không phải ở chỗ chúng sản xuất ra cái gì, mà ở chỗ chúng sản xuất bằng cách nào, với những công cụ lao động nào Các công cụ lao động không những là thước đo sự phát triển của sức lao động của con người, mà còn là chỉ tiêu của những quan hệ xã hội trong đó lao động đƣợc tiến hành” [49; tr.269] Từ đó cho thấy, muốn tạo ra đƣợc sự phát triển về chất trong lĩnh vực kinh tế, trước hết và trên hết là phải thực hiện sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Vậy công nghiệp hóa, hiện đại hóa là gì? Thực chất của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay ra sao? Đây là câu hỏi mà Đảng, Nhà nước và các nhà nghiên cứu rất quan tâm và đã đưa ra rất nhiều cách hiểu khác nhau về các khái niệm này
Trong lý luận công nghiệp hóa Xô viết, công nghiệp hóa là quá trình xây dựng cơ sở vật chất – kỹ thuật cho phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa, do đó là vấn đề tạo ra một năng suất nhờ đó chủ nghĩa xã hội đánh bật chủ nghĩa tƣ bản, do đó công nghiệp hóa đƣợc xem là một quy luật bắt buộc
Ta biết rằng, công nghiệp hóa là một cuộc cách mạng trong cấu trúc kinh tế và trong phương thức sản xuất của nền kinh tế xã hội, do đó là một cuộc cách mạng chủ yếu về kinh tế, trong nội dung vật chất của nền sản xuất xã hội Mặt khác, ở một ý nghĩa nhất định, thực chất của công nghiệp hóa là một cuộc cách mạng trong sức sản xuất của lao động, hình thành nên một sức sản xuất nhờ đó xã hội chuyển từ kinh tế nông nghiệp mang tính tất yếu tự nhiên sang kinh tế công nghiệp
Cuộc cách mạng công nghiệp diễn ra trên thế giới không chỉ là một cuộc cách mạng bó hẹp trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp mà là đối với toàn bộ nền sản xuất xã hội Máy móc xâm nhập vào tiểu thủ công nghiệp, giao thông vận tải, nông nghiệp Nhƣ vậy, nét đặc trƣng cơ bản xuyên suốt quá trình công nghiệp hóa là quá trình cách mạng kỹ thuật chuyển nền sản xuất từ kỹ thuật thủ công sang kỹ thuật máy móc Cuộc cách mạng kỹ thuật thay kỹ thuật thủ công bằng kỹ thuật máy móc có một ý nghĩa đặc biệt là thay đổi tính chất trong phương thức sản xuất, đem lại cho phương thức sản xuất công nghiệp tính chất mới
Cách mạng kỹ thuật thay thế lao động thủ công bằng máy móc, kỹ thuật đại công nghiệp trở thành một nội dung cơ bản và quyết định của công nghiệp hóa
Thứ nhất, hình thành nên nhu cầu và cơ sở cho việc áp dụng khoa học vào quá trình sản xuất và qua đó biến khoa học thành lực lƣợng sản xuất trực tiếp
Thứ hai, đem lại cho phương thức sản xuất công nghiệp tính chất cách mạng
Còn hiện đại hóa là gì? Theo PGS.TS Nguyễn Thanh: “hiện đại hóa là làm cho một cái gì đó mang tính chất của thời đại ngày nay Hiện đại hóa nền kinh tế quốc dân là làm cho kỹ thuật và công nghệ sản xuất cũng nhƣ cơ cấu kinh tế đạt đƣợc trình độ tiên tiến của thời đại, đây chính là khía cạnh kinh tế - kỹ thuật của hiện đại hóa Ngoài ra, hiện đại hóa còn bao hàm cả phương diện kinh tế - xã hội Nghĩa là hiện đại hóa là khái niệm có nội dung rộng lớn, là quá trình cải biến một xã hội cổ truyền thành xã hội hiện đại, có trình độ văn minh cao hơn, thể hiện không chỉ ở nền kinh tế phát triển với nhịp độ tăng tổng sản phẩm chung tính theo đầu người, mà còn ở đời sống chính trị, văn hóa, tinh thần của xã hội, tạo ra những điều kiện hiện thực để đƣa xã hội lên trình độ hiện đại và góp phần thực hiện triệt để những giá trị nhân loại chung vào cuộc sống" [72; tr.116-117]
Nhƣ vậy, hiện đại hóa có nội dung rộng lớn, là quá trình cải biến một xã hội truyền thống thành một xã hội hiện đại, có trình độ văn minh cao hơn, thể hiện không chỉ ở nền kinh tế phát triển, mà còn cả trong lĩnh vực chính trị, văn hóa, tinh thần của xã hội Nó tạo ra những điều kiện thực tế để đƣa xã hội lên trình độ hiện đại và góp phần thực hiện những giá trị phát triển cao của nhân loại vào cuộc sống
Thực tế cho thấy, hiện đại hóa ở các nước đang phát triển thực chất là thay đổi cơ cấu công nghiệp dựa trên các ngành công nghệ cao, trong đó những công nghệ cũ tiêu hao nhiều tài nguyên và lao động dựa trên nền tảng điện – cơ khí bị thay thế bởi những ngành công nghệ cao cấp dựa trên nền tảng cơ – điện tử, giảm suất tiêu hao các nguồn lực tính trên một đơn vị sản phẩm
Có thể nói rằng, phổ biến rộng rãi công nghệ, kỹ thuật tiên tiến, cách quản lý kinh doanh hiện đại vào tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, đó chính là nội dung của hiện đại hóa ngày hôm nay
Nhƣ vậy, công nghiệp hóa là sản phẩm trực tiếp của cuộc cách mạng công nghiệp cuối thế kỷ XVIII, hiện đại hóa là sản phẩm tất yếu của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật giữa thế kỷ XX Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là nấc thang đánh dấu trình độ phát triển của nhân loại, là một quá trình mang tính quy luật đối với tất cả các nước từ nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu tiến lên nền kinh tế công nghiệp hiện đại
LÝ LUẬN VỀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
1.2.1 Lý luận về kinh tế thị trường
Lịch sử phát triển của sản xuất và đời sống của nhân loại đã và đang trải qua hai kiểu tổ chức kinh tế thích ứng với trình độ phát triển của lực lƣợng sản xuất và phân công lao động xã hội, hai thời đại kinh tế khác hẳn nhau về chất Đó là thời đại kinh tế tự nhiên, tự cung – tự cấp, và thời đại kinh tế hàng hóa, mà giai đoạn cao của nó được gọi là kinh tế thị trường
Sở dĩ kinh tế thị trường là tiền đề bao trùm quyết định sự phát triển và của cách mạng công nghiệp vì kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường và công nghiệp có mối quan hệ biện chứng và chính tiến trình kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường đã dẫn tới cách mạng công nghiệp Thực tế lịch sử đã chứng minh rằng, hầu hết các nước phát triển trên thế giới đều phải trải qua quá trình phát triển nền kinh tế thị trường, đó là một tất yếu khách quan của sự phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam muốn phát triển, thì tất yếu phải thực hiện kinh tế thị trường
Rõ ràng kinh tế thị trường là kinh tế dựa trên nền sản xuất hàng hóa, trong đó sản phẩm mang hình thái hàng hóa, tức sản phẩm sản xuất ra nhằm trao đổi, hay để bán và quan hệ hàng hóa – tiền tệ là quan hệ cơ bản, trên đó kinh tế thị trường được thiết lập và vận động Ở trình độ kinh tế hàng hóa giản đơn thì chỉ một phần sản phẩm mang hình thái hàng hóa Điều này hàm nghĩa, trong kinh tế hàng hóa giản đơn, kinh tế còn chủ yếu là kinh tế tự nhiên, tự cấp, tự túc và do vậy kinh tế hàng hóa giản đơn chỉ là kinh tế phụ, lệ thuộc vào kinh tế tự nhiên Kinh tế tự nhiên là kiểu tổ chức kinh tế - xã hội đầu tiên của nhân loại Kinh tế tự nhiên lấy quan hệ trực tiếp giữa con người và tự nhiên, mà tiêu biểu giữa lao động và đất đai làm nền tảng
Dùng khái niệm kinh tế thị trường để chỉ kinh tế hàng hóa đạt tới trình độ mà trong đó thị trường là cái quyết định những vấn đề cơ bản của nền kinh tế hàng hóa
Kinh tế hàng hóa, bắt đầu bằng kinh tế hàng hóa giản đơn ra đời khi chế độ cộng sản nguyên thủy tan rã, dựa trên hai tiền đề cơ bản là có sự phân công lao động xã hội và sự tách biệt về kinh tế do chế độ sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất Do đó, kinh tế thị trường, kinh tế hàng hóa không chỉ có trong chủ nghĩa tƣ bản, mà còn tồn tại trong thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tƣ bản lên chủ nghĩa xã hội và cũng tồn tại cả trong chủ nghĩa xã hội
Kinh tế thị trường là giai đoạn phát triển cao của kinh tế hàng hóa, cũng đã trải qua ba giai đoạn phát triển Giai đoạn thứ nhất là giai đoạn chuyển từ kinh tế hàng hóa giản đơn sang kinh tế thị trường Giai đoạn thứ hai là giai đoạn phát triển kinh tế thị trường tự do Đặc trưng cơ bản trong giai đoạn này là Nhà nước không can thiệp và kinh tế Giai đoạn thứ ba là giai đoạn kinh tế thị trường hiện đại Đặc trưng của giai đoạn này là Nhà nước can thiệp vào kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu kinh tế với nước ngoài Sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế thị trường thông qua việc xây dựng các hình thức sở hữu Nhà nước, các chương trình khuyến khích đầu tƣ và tiêu dùng, cùng với việc sử dụng các công cụ kinh tế nhƣ tài chính, tín dụng, tiền tệ…để điều tiết nền kinh tế ở tầm vĩ mô
Chuyển từ kinh tế tự nhiên, tự cung tự cấp sang kinh tế hàng hóa là một bước chuyển quan trọng của thời đại, chuyển từ thời đại lạc hậu, kém phát triển sang thời đại kinh tế phát triển và văn minh
Mặc dù sự phát triển của kinh tế thị trường trong lịch sử diễn ra đồng thời với sự hình thành và phát triển của chủ nghĩa tƣ bản, nhƣng kinh tế thị trường không phải là là một chế độ kinh tế - xã hội Kinh tế thị trường là hình thức và phương pháp vận hành kinh tế Các quy luật của thị trường chi phối việc phân bổ các tài nguyên, quy định sản xuất cái gì, sản xuất bao nhiêu và sản xuất cho ai Đây là một kiểu tổ chức kinh tế hình thành và phát triển do những đòi hỏi khách quan của sự phát triển lực lƣợng sản xuất Nó là phương thức sinh hoạt kinh tế của sự phát triển Sự cạnh tranh trong cơ chế thị trường theo quy luật giá trị đòi hỏi các chủ thể sản xuất kinh doanh không ngừng đổi mới , ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, nâng cao năng suất lao động, tiết kiệm chi phí, mở rộng quy mô sản xuất Quá trình hình thành và phát triển của kinh tế thị trường là quá trình mở rộng phân công lao động xã hội, phát triển khoa học công nghệ mới và ứng dụng chúng vào thực tế sản xuất
Cũng cần phải phân biệt kinh tế thị trường và cơ chế thị trường Cơ chế thị trường là guồng máy vận hành của nền kinh tế thị trường Kinh tế thị trường là một kiểu tổ chức kinh tế, là phương thức thức tổ chức, vận hành nền kinh tế, là phương tiện điều tiết nền kinh tế lấy cơ chế thị trường là cơ sở để phân bổ các nguồn lực kinh tế và điều tiết mối quan hệ giữa người với người; là kiểu tổ chức kinh tế khách quan do trình độ phát triển của lực lƣợng sản xuất và tính chất của quan hệ sản xuất quyết định Cơ chế thị trường, tuy phụ thuộc vào tính chất và yêu cầu khách quan của kinh tế thị trường, song nó còn bao hàm yếu tố chủ quan Đó là sự vận dụng của con người bằng việc tổ chức ra guồng máy kinh tế tự do hay có điều tiết của Nhà nước theo yêu cầu vận động khác nhau của nền kinh tế thị trường trong giai đoạn phát triển khác nhau của nó
Nhƣ chúng ta đã biết, trong học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của C.Mác đã khắc họa quy luật vận động của lịch sử nhân loại, sự phát triển của loài người sẽ tiến tới xã hội cộng sản mà giai đoạn thấp của nó là xã hội chủ nghĩa Chủ nghĩa xã hội không đối lập với phát triển, với kinh tế thị trường Sự phát triển đem lại sự giàu có, phồn vinh, hạnh phúc cho đại đa số nhân dân lao động, cho toàn thể xã hội, sự phát triển đó là sự phát triển xã hội chủ nghĩa Vì vậy chúng ta cần phải phát triển nền kinh tế thị trường, với mục tiêu đem lại sự phồn vinh, hạnh phúc, giàu có cho nhân dân
Kinh tế thị trường chỉ đối lập với kinh tế tự nhiên, tự cấp, tự túc, chứ không đối lập với các chế độ xã hội Bản thân kinh tế thị trường không phải là đặc trƣng bản chất của chế độ kinh tế cơ bản của xã hội Là thành tựu chung của văn minh nhân loại, kinh tế thị trường tồn tại và phát triển ở nhiều phương thức sản xuất khác nhau Kinh tế thị trường vừa có liên hệ với chế độ tƣ hữu, vừa có liên hệ với chế độ công hữu và phục vụ cho chúng Vì vậy, kinh tế thị trường tồn tại khách quan trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Vậy kinh tế thị trường là gì?
Kinh tế thị trường là một kiểu tổ chức kinh tế - xã hội, trong đó quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng đều được thực hiện thông qua thị trường
Kinh tế thị trường là một kiểu tổ chức kinh tế phản ánh trình độ phát triển nhất định của văn minh nhân loại Từ trước đến nay nó tồn tại chủ yếu dưới chủ nghĩa tư bản, là nhân tố quyết định sự tồn tại và phát triển của chủ nghĩa tƣ bản Chủ nghĩa tƣ bản đã biết lợi dụng tối đa ƣu thế của kinh tế thị trường để phục vụ cho mục tiêu phát triển của mình, thúc đẩy lực lƣợng sản xuất xã hội phát triển mạnh mẽ Tuy nhiên, kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa không phải là vạn năng Bên cạnh mặt tích cực nó cũng còn những khuyết tật và mặt trái của nó do chế độ sở hữu tƣ nhân tƣ bản chủ nghĩa chi phối
Có thể nói, phát triển kinh tế là nhiệm vụ, là mục tiêu số một của toàn Đảng, toàn dân ta trong quá trình đưa đất nước phát triển đi lên thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu Phát triển theo nghĩa đầy đủ là bên cạnh sự gia tăng về lượng (tăng trưởng kinh tế) còn bao hàm cả sự thay đổi về chất (những biến đổi về mặt xã hội) Phát triển chính là nâng cao phúc lợi của nhân dân Nâng cao tiêu chuẩn sống và cải tiến giáo dục, sức khỏe và bình đẳng về cơ hội là tất cả những yếu tố cơ bản của phát triển kinh tế Bảo đảm các quyền chính trị và công dân là mục tiêu phát triển rộng hơn
1.2.2 Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam và những đặc trƣng cơ bản của nó
Cho đến cuối những năm 80 của thế kỷ XX, nền kinh tế Việt Nam vẫn chủ yếu là sản xuất nhỏ, thủ công, manh mún, trạng thái kinh tế tự nhiên, tự cấp, tự túc còn chiếm ƣu thế Xã hội Việt Nam dựa trên nền tảng của văn minh nông nghiệp lúa nước, nông dân chiếm đại đa số Việt Nam vẫn là nước nghèo nàn, lạc hậu và kém phát triển Mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp tỏ ra thiếu sức sống và khả năng phát triển Kinh tế thị trường được nhìn nhận như là một thành quả của văn minh nhân loại, nó đƣợc sử dụng phục vụ cho sự phát triển và thịnh vƣợng của mọi dân tộc mà không phải là tài sản riêng có của chủ nghĩa tƣ bản Qua tổng kết thực tiễn 20 năm đổi mới và trên cơ sở nhận thức sâu sắc tính quy luật tất yếu của thời đại, trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc Việt Nam lựa chọn con đường phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là quyết định vừa phù hợp với xu thế phát triển khách quan của thời đại, vừa là sự tiếp thu các giá trị truyền thống của đất nước và những yếu tố tích cực trong quá trình phát triển Đi lên chủ nghĩa xã hội là mục tiêu lý tưởng của toàn thể dân tộc Việt Nam, là khát vọng ngàn đời thiêng liêng của cả dân tộc Việt Nam Trên cơ sở nhận thức đúng đắn và đầy đủ hơn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng cộng sản Việt Nam (12 - 1986) đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước nhằm thực hiện có hiệu quả hơn công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội: “đổi mới tư duy, trước hết là tư duy kinh tế; đổi mới tổ chức; đổi mới đội ngũ cán bộ; đổi mới phong cách lãnh đạo” [19; tr.56] Đại hội đƣa ra những quan niệm mới về con đường, phương pháp xây dựng chủ nghĩa xã hội, đặc biệt là quan niệm về công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ quá độ, về cơ cấu kinh tế, thừa nhận sự tồn tại khách quan của sản xuất hàng hóa và thị trường Phương hướng đổi mới cơ chế quản lý kinh tế đã đƣợc khẳng định là “xóa bỏ tập trung quan liêu, bao cấp, xây dựng cơ chế kinh tế mới phù hợp với quy luật khách quan và trình độ phát triển của nền kinh tế”[19; tr.56], trong đó xác định rõ “nền kinh tế có cơ cấu nhiều thành phần là một đặc trưng của thời kỳ quá độ” [19; tr.56] Đại hội chủ trương phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần; coi trọng việc kết hợp lợi ích cá nhân, tập thể và xã hội, chăm lo toàn diện và phát huy nhân tố con người Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI của đảng Cộng sản Việt Nam là cột mốc đánh dấu bước chuyển quan trọng trong nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam