NGUYỄN PHƯƠNG CƯỜNG ẢNH HƯỞNG CỦA GIA ĐÌNH, NHÀ TRƯỜNG ĐẾN HÀNH VI VI PHẠM PHÁP LUẬT CỦA TRẺ VỊ THÀNH NIÊN Nghiên cứu trường hợp tại TP.Hồ Chí Minh LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC MÃ NGÀN
NỘI DUNG
CỞ SỞ LÝ LUẬN VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA GIA ĐÌNH, NHÀ TRƯỜNG ĐẾN HÀNH VI VPPL CỦA TRẺ VỊ THÀNH NIÊN
Trong những năm gần đây, trẻ vị thành niên đã trở thành tâm điểm chú ý của giáo dục, tâm lý học và xã hội học, cũng như của các bậc phụ huynh Giai đoạn này đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành và phát triển nhân cách, nhưng hiện nay, hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên đang gia tăng đáng kể.
1.1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
Vào đầu thế kỷ XX, nhà giáo dục vĩ đại người Nga A.X Macarenkô đã có những đóng góp quan trọng trong lĩnh vực giáo dục trẻ em hư, phạm pháp, cả về lý luận lẫn thực tiễn Ông đã xây dựng một hệ thống lý luận giáo dục và cải tạo trẻ em phạm pháp dựa trên những quan điểm nhân đạo và tiến bộ, thông qua kinh nghiệm làm việc với trẻ em vô gia cư và vị thành niên phạm pháp Thành công của A.X Macarenkô trong việc cải tạo hàng nghìn trẻ em hư hỏng thành những công dân có ích cho xã hội đã khẳng định giá trị của những lý luận này.
Tác giả Côchêtốp.A.I trong nghiên cứu "Những vấn đề lý luận đức dục" đã nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục lại, bao gồm việc giáo dục trẻ em vô kỷ luật, chăm sóc trẻ em lêu lỏng và cải tạo trẻ em phạm pháp Ông chỉ ra rằng nguyên nhân của trẻ khó dạy xuất phát từ nhiều yếu tố, trong đó có nguyên nhân xã hội, tâm lý và giáo dục, và đặc biệt nhấn mạnh vai trò then chốt của giáo dục trong việc giải quyết vấn đề này.
Nguyên nhân chính của sự khó dạy thường xuất phát từ những sai lầm trong phương pháp giáo dục, cũng như sự lạc hậu và vụng về trong cách thức giảng dạy Tác giả H.Ted Rubin trong cuốn "Tư pháp vị thành niên: chính sách, thực tiễn và pháp luật" đã phân tích sâu về hệ thống tư pháp vị thành niên tại Mỹ, đề cập đến các vấn đề như tội phạm nghiêm trọng và tái phạm ở trẻ vị thành niên, vai trò của cơ quan cảnh sát, quá trình giáo dưỡng và xét xử, cũng như tổ chức và cơ cấu lại hệ thống tư pháp vị thành niên.
Trong bài viết Những nguyên nhân xã hội của tội phạm vị thành niên ở Hồng
Kông tác giả Patricia Grey đã trình bày nghiên cứu của mình về những nguyên nhân xã hội đến tình trạng phạm tội của VTN [64]
1.1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước
Trẻ em là tương lai của đất nước, và việc bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em là nhiệm vụ của toàn xã hội Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người”, cho thấy sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với công tác này Nhiều Nghị quyết, Chỉ thị và văn bản pháp luật đã được ban hành nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của trẻ em.
Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, số 25/2004/QH11, được Quốc hội khóa 11 thông qua vào ngày 15/6/2004, quy định rõ ràng các quyền cơ bản và bổn phận của trẻ em, đồng thời xác định trách nhiệm của gia đình, nhà nước và xã hội trong việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em.
Nghị định số 36/2005/NĐ-CP, ban hành ngày 17/3/2005, quy định chi tiết việc thi hành một số điều của Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004, nhằm đảm bảo quyền lợi và sự phát triển toàn diện cho trẻ em.
Vào năm 1991, Viện Khoa học Hình sự đã tiến hành nghiên cứu về tình hình thanh thiếu niên phạm pháp tại Việt Nam, tập trung vào giai đoạn từ 1978 đến 1988 Đề tài này không chỉ phân tích và đánh giá thực trạng tội phạm của thanh thiếu niên mà còn dự báo xu hướng phát triển của tội phạm trong giai đoạn 2000 Nghiên cứu đã chỉ ra các yếu tố tác động đến tình hình phạm tội và đề xuất hệ thống biện pháp nhằm phòng chống tội phạm trong thanh thiếu niên.
Năm 1996, Viện Nghiên cứu Thanh niên đã thực hiện Tổng luận về tình hình vi phạm pháp luật trong lứa tuổi thanh thiếu niên, đánh giá mức độ vi phạm và nguyên nhân dẫn đến tình trạng phạm tội Bài viết cũng đề xuất các biện pháp phòng ngừa nhằm giảm thiểu hiện tượng này trong cộng đồng thanh thiếu niên.
Nghiên cứu của Đặng Vũ Cảnh Linh về vị thành niên (2003) chỉ ra rằng, chúng ta chưa đánh giá đúng vai trò của nhóm vị thành niên trong sự phát triển của đất nước Sự thiếu sót này không chỉ đến từ cán bộ quản lý và giáo dục mà còn phản ánh suy nghĩ chung của xã hội, chính quyền, nhà trường và gia đình Theo tác giả, hành vi vi phạm pháp luật của vị thành niên có phần trách nhiệm từ người lớn, những người chưa hoàn thành vai trò giáo dục và chăm sóc các em.
Theo tác giả Đặng Cảnh Khanh, tình hình tệ nạn xã hội và vi phạm pháp luật trong thanh thiếu niên (VTN) đang gia tăng đáng lo ngại, với các tội phạm nghiêm trọng như giết người, cướp của, hiếp dâm, sử dụng vũ khí và bạo lực Mặc dù vậy, nhóm tuổi VTN chưa nhận được sự quan tâm đúng mức từ xã hội, ảnh hưởng đến việc xây dựng chính sách và cơ chế quản lý hiệu quả Nhiều địa phương, gia đình và cộng đồng dường như đã bỏ quên việc quản lý và hỗ trợ nhóm đối tượng đặc thù này.
Tác giả Đỗ Bá Cơ trong nghiên cứu "Một số đặc điểm tâm lý nổi bật ở trẻ em làm trái pháp luật" đã chỉ ra rằng nhân cách của trẻ em phạm tội được hình thành qua quá trình tích lũy lâu dài, chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố tiêu cực Đặc biệt, sự thiếu quản lý và giáo dục từ cha mẹ, cùng với sự thờ ơ trong việc chăm sóc con cái, đã góp phần tạo ra những nhân cách lệch lạc ở trẻ.
Trong tác phẩm "Bước đầu tìm hiểu quá trình biến đổi tâm lý của những trẻ em bình thường đến những vị thành niên phạm pháp," tác giả Mạc Văn Trang đã nghiên cứu sâu về hoàn cảnh gia đình của những vị thành niên có hành vi lệch chuẩn Ông chỉ ra rằng, những đối tượng này thường xuất thân từ những gia đình không hoàn thiện, như cha mẹ ly thân, ly hôn, hoặc không sống gần nhau, dẫn đến việc trẻ em thiếu vắng tình thương và sự quan tâm, chăm sóc từ cha mẹ.
Trong luận văn thạc sĩ của Đoàn Thị Thanh Huyền, tác giả nghiên cứu hành vi phạm pháp của trẻ vị thành niên dưới góc độ gia đình, trình bày các xu hướng nghiên cứu tâm lý học về vấn đề này tại Việt Nam và trên thế giới Tác giả định nghĩa các khái niệm liên quan đến gia đình, trẻ em, vị thành niên và hành vi phạm pháp, đồng thời nêu thực trạng phạm pháp của trẻ vị thành niên cùng những hành vi phạm tội phổ biến Đặc biệt, tác giả nhấn mạnh vai trò của giáo dục trong gia đình và nhà trường như những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hành vi phạm pháp của trẻ vị thành niên.
Tác giả Phạm Thị Mai Hương trong công trình nghiên cứu "Cách ứng phó của trẻ vị thành niên với hoàn cảnh khó khăn" (chủ biên 2007) đã chỉ ra rằng nguyên nhân khiến trẻ vị thành niên gặp khó khăn trong việc ứng phó với hoàn cảnh sống chủ yếu xuất phát từ các yếu tố tâm lý và xã hội Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu rõ các cơ chế ứng phó của trẻ để có thể hỗ trợ hiệu quả hơn trong quá trình phát triển của chúng.
THỰC TRẠNG ẢNH HƯỞNG CỦA GIA ĐÌNH, NHÀ TRƯỜNG ĐẾN HÀNH VI VI PHẠM PHÁP LUẬT CỦA TRẺ VỊ THÀNH NIÊN
2.1 Tổng quan về địa bàn nghiên cứu
Thành phố Hồ Chí Minh, với dân số đông nhất Việt Nam, đóng vai trò là trung tâm kinh tế, văn hóa và giáo dục quan trọng của đất nước.
Thành phố Hồ Chí Minh nằm trong vùng chuyển tiếp giữa miền Đông Nam
Bộ và Tây Nam Bộ, với diện tích tự nhiên vượt 2.095.000 km², là một trong những đô thị lớn nhất tại Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh bao gồm 24 quận huyện, trong đó có 19 quận nội thành và 5 huyện, với tổng cộng 322 phường, xã và thị trấn.
Theo điều tra dân số ngày 01 tháng 4 năm 2009, thành phố có dân số 7.162,8 ngàn người, chiếm 8,34% tổng dân số cả nước, với mật độ trung bình 3.419 người/km² Đến năm 2011, dân số thành phố tăng lên 7.521,1 ngàn người, trong đó có 6.149,8 ngàn người sống tại khu vực thành thị và 1.317,3 ngàn người sống tại nông thôn Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên khoảng 9,6‰, trong khi tỷ lệ tăng cơ học đạt 18,9‰.
TP.Hồ Chí Minh, với vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên thuận lợi, đóng vai trò là trung tâm giao thông quan trọng của cả nước và khu vực Đông Nam Á, bao gồm hệ thống đường bộ, đường sắt, đường thủy và hàng không Thành phố này không chỉ sở hữu hạ tầng giao thông đa dạng mà còn có môi trường phát triển thuận lợi, tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế và xã hội.
TP.Hồ Chí Minh đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, với đóng góp hàng năm 21,3% GDP, 29,38% thu ngân sách, 27,9% giá trị sản xuất công nghiệp và 34,9% dự án đầu tư nước ngoài Nền kinh tế thành phố đa dạng với các lĩnh vực như khai thác mỏ, thủy sản, nông nghiệp, công nghiệp chế biến, xây dựng, du lịch và tài chính Cơ cấu kinh tế gồm khu vực nhà nước chiếm 33,3%, ngoài quốc doanh 44,6%, và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài còn lại Ngành dịch vụ chiếm tỷ trọng cao nhất với 51,1%, trong khi công nghiệp và xây dựng chiếm 47,7%, nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản chỉ chiếm 1,2%.
TP.Hồ Chí Minh không chỉ là một trung tâm kinh tế lớn mà còn là trung tâm văn hóa, giáo dục, y tế và khoa học kỹ thuật hàng đầu của Việt Nam Thành phố tập trung nhiều trường đại học trọng điểm, bệnh viện chất lượng cao và các viện nghiên cứu quan trọng, mang lại cho người dân những điều kiện tốt nhất về giáo dục, đào tạo và chăm sóc sức khỏe Nhờ đó, trình độ học vấn và nguồn nhân lực của người dân ở đây cao hơn so với mức trung bình cả nước, góp phần tích cực vào sự phát triển kinh tế.
Trong năm học 2008-2009, toàn thành phố có 638 cơ sở giáo dục mầm non,
Tại TP.Hồ Chí Minh, hiện có tổng cộng 467 trường cấp I, 239 trường cấp II, 81 trường cấp III và 55 trường cấp II+III Bên cạnh đó, từ năm 1994, thành phố cũng đã thiết lập 20 trung tâm xóa mù chữ nhằm nâng cao trình độ học vấn cho cộng đồng.
Thành phố Hồ Chí Minh hiện có 1.308 cơ sở giáo dục, bao gồm 139 trung tâm tin học và ngoại ngữ, cùng 12 cơ sở giáo dục đặc biệt Trong số này, có 1.169 cơ sở công lập và bán công, trong khi phần còn lại là các cơ sở dân lập và tư thục Ngoài ra, thành phố cũng có 40 trường quốc tế do các lãnh sự quán và công ty giáo dục đầu tư.
2.2 Thực trạng tình hình trẻ VTN vi phạm pháp luật ở TP Hồ Chí Minh
Tình hình tội phạm hình sự trong giới thanh thiếu niên đang gia tăng, với độ tuổi trung bình của các băng nhóm tội phạm ngày càng trẻ hóa Đặc biệt, đối tượng phạm tội trong độ tuổi từ 14 đến 25 đang chiếm tỷ lệ cao hơn so với những năm trước.
Tỷ lệ 70 - 80% là một con số đáng chú ý, phản ánh thực trạng mà nhiều người gặp phải Nhiều nguyên nhân dẫn đến tình hình này, trong đó mặt trái của nền kinh tế thị trường được xem là một trong những yếu tố quan trọng nhất Đây không chỉ là vấn đề riêng của TP Hồ Chí Minh mà còn là thách thức chung của nhiều địa phương khác.
Nền kinh tế thị trường và chính sách mở cửa tạo ra cơ hội phát triển mạnh mẽ cho Việt Nam, song cũng kéo theo nhiều tệ nạn xã hội cần được giải quyết Quá trình hội nhập văn hóa dẫn đến việc một số bạn trẻ không biết chọn lọc giá trị phù hợp, dẫn đến việc tiếp thu một cách máy móc những hành vi không phù hợp với chuẩn mực xã hội, như quan hệ tình dục ở tuổi vị thành niên Trong khi giới trẻ cho rằng đây là hiện tượng bình thường ở phương Tây, thì ở Việt Nam, những hành vi này và việc lưu hành văn hóa phẩm đồi trụy lại bị lên án mạnh mẽ.
Xét về khía cạnh tâm lý, nhiều bạn trẻ hiện nay đang đối mặt với sự thiếu định hướng giá trị trong cuộc sống, dễ bị ảnh hưởng bởi những tác động tiêu cực do thiếu kinh nghiệm phân biệt đúng sai Theo các chuyên gia tâm lý, xã hội, sự phức tạp của tình hình xã hội cùng với sự xuất hiện của nhiều giá trị mới về chính trị, tư tưởng và đạo đức đòi hỏi cá nhân phải tiếp thu một cách linh hoạt và đúng đắn Tuy nhiên, không ít thanh niên lại thiếu hiểu biết và kỹ năng sống, dẫn đến sự lúng túng, bối rối và mất niềm tin vào các chuẩn mực tốt đẹp của xã hội Hệ quả là họ lựa chọn những giá trị sai lầm, gây ra những hành vi không đúng đắn.
Trong xã hội hiện đại, sự "giàu có" và "sành điệu" trở thành thước đo giá trị của con người, thể hiện qua cách ăn mặc, trang sức và tham gia vào các hoạt động như đua xe, sử dụng ma túy hay chơi game online Nhận thức này đã ăn sâu vào tâm trí giới trẻ, dẫn đến việc một số người phạm tội không phải vì thiếu thốn, mà chỉ để chứng tỏ bản lĩnh Ngược lại, cũng có những người khao khát tiền bạc để thỏa mãn nhu cầu hưởng thụ, sẵn sàng vi phạm pháp luật mà không ý thức được hậu quả nghiêm trọng của hành động nông nổi đó.
Nền kinh tế TP.Hồ Chí Minh phát triển năng động đã tạo ra áp lực lên mọi thành phần dân cư, đặc biệt là thế hệ trẻ Mặc dù thu nhập của nhiều gia đình tăng lên, tạo điều kiện cho trẻ em học tập và sinh hoạt tốt hơn, nhưng sự phát triển này cũng dẫn đến những hệ lụy tiêu cực Nhiều vụ án liên quan đến thanh thiếu niên xuất thân từ gia đình khá giả cho thấy yếu tố kinh tế có ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi phạm pháp của họ Các bậc phụ huynh thường bận rộn kiếm tiền và cho rằng việc cung cấp cuộc sống đầy đủ và cho con học ở trường danh tiếng là đủ Tuy nhiên, trẻ em không biết quý trọng đồng tiền và có xu hướng tiêu xài phung phí vào những mục đích không lành mạnh, dẫn đến việc tìm kiếm tiền bằng con đường bất chính khi không được chu cấp đủ.
Sự phát triển kinh tế tại TP.Hồ Chí Minh đang làm gia tăng tình trạng phân hóa giàu - nghèo Trong khi nhiều thanh thiếu niên được chăm sóc đầy đủ về vật chất, vẫn còn một số lượng lớn trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, không có cơ hội học tập Những em nhỏ này bị buộc phải rời bỏ môi trường học đường quá sớm và tự mưu sinh mà không có trình độ học vấn cần thiết.