Thông qua bài viết này, trên cơ sở phân tích quy định của pháp luật Việt Nam về khai thác thương mại đối với sáng chế, thực tiễn áp dụng và đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động khai thác thương mại đối với sáng chế của doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh hội nhập.
Trang 1PHÁP LUẬT VỀ KHAI THÁC THƯƠNG MẠI ĐỐI VỚI SÁNG CHẾ
CỦA DOANH NGHIỆP VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
TRADE MINING LAW FOR INVESTMENT OF VIETNAM ENTERPRISES IN THE INTEGRATION CONTEXT INTERNATIONAL ECONOMY
NCS Lê Đức Hiền 1
Tóm tắt – Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay, việc nâng cao
năng lực cạnh tranh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các doanh nghiệp nước ta, đặc biệt là cạnh tranh trong việc đổi mới công nghệ hiện đại thông qua các tài sản trí tuệ, trong đó có sáng chế Chính vì vậy, việc cải tiến, đổi mới cũng như khai thác thương mại đối với sáng chế cần phải được hoạt động hiệu quả hơn Thông qua bài viết này, trên cơ sở phân tích quy định của pháp luật Việt Nam về khai thác thương mại đối với sáng chế, thực tiễn áp dụng và đề xuất một
số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động khai thác thương mại đối với sáng chế của doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh hội nhập
Từ khóa: doanh nghiệp Việt Nam; khai thác thương mại đối với sáng chế,
sáng chế
Sáng chế là giải pháp kĩ thuật dưới dạng sản phẩm hoặc quy trình nhằm giải
quyết một vấn đề xác định bằng việc ứng dụng các quy luật tự nhiên [1] Sáng chế
là sản phẩm hay quy trình do con người tạo ra chứ không phải là những gì đã tồn tại trong tự nhiên được con người phát hiện ra
Sử dụng sáng chế là việc thực hiện các hành vi sau đây: sản xuất sản phẩm được bảo hộ; áp dụng quy trình được bảo hộ; khai thác công dụng của sản phẩm được bảo hộ hoặc sản phẩm được sản xuất theo quy trình được bảo hộ; lưu thông, quảng cáo, chào hàng, tàng trữ để lưu thông sản phẩm và nhập khẩu sản phẩm [1] Luật Thương mại 2005 quy định: ‘Hoạt động thương mại là hoạt động sinh lợi, bao gồm mua bán, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác’ [2]
Trang 2
Để khai thác thương mại đối với sáng chế, trước tiên, sáng chế phải được bảo hộ Nếu sáng chế được bảo hộ dưới hình thức cấp bằng độc quyền sáng chế thì nó phải đáp ứng các điều kiện: có tính mới, có trình độ sáng tạo, có khả năng
áp dụng công nghiệp Thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ là hoạt động khai thác, hoàn thiện, ứng dụng, chuyển giao, hoạt động khác có liên quan đến kết quả nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ nhằm mục đích thu lợi nhuận [3]
Như vậy, pháp luật sở hữu trí tuệ chưa có quy định cụ thể khái niệm khai thác thương mại đối với sáng chế Tuy nhiên, căn cứ các quy định của pháp luật liên quan đã nêu ở trên, có thể hiểukhai thác thương mại đối với sáng chế là hoạt động khai thác các khía cạnh thương mại của sáng chế sau khi được bảo hộ thông qua các hình thức như chủ sở hữu tự mình khai thác sáng chế, chuyển nhượng quyền sở hữu sáng chế, chuyển giao quyền sử dụng sáng chế, chủ sở hữu thế chấp, góp vốn để kinh doanh, thành lập doanh nghiệp bằng quyền sở hữu công
nghiệp đối với sáng chế nhằm mục đích thu lợi nhuận
CỦA DOANH NGHIỆP VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH
TẾ QUỐC TẾ
Hội nhập kinh tế quốc tế là quá trình chủ động gắn kết nền kinh tế và thị trường của từng nước với kinh tế khu vực và thế giới thông qua các nỗ lực tự do hóa và mở cửa trên các cấp độ đơn phương, song phương và đa phương Hội nhập
thực chất là sự chủ động tham gia vào quá trình toàn cầu hóa và khu vực hóa [4]
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế đòi hỏi các doanh nghiệp Việt Nam không ngừng nỗ lực đổi mới, nâng cao sức cạnh tranh thông qua việc cải tiến chất lượng sản phẩm Tức là, cần phải đầu tư nhiều công nghệ kĩ thuật hiện đại qua việc nghiên cứu và sáng tạo để có nhiều sáng chế nhằm tạo ra những sản phẩm chất lượng, đủ sức cạnh tranh trên thị trường Việt Nam cũng như quốc tế và đáp ứng yêu cầu hội nhập Tuy nhiên, nếu chỉ có sáng chế mà không thực hiện việc đăng kí bảo hộ thì tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ từ việc “lấy cắp” công nghệ là rất lớn Vì vậy, để khuyến khích cũng như thúc đẩy hoạt động sáng tạo và giúp các doanh nghiệp trong việc đăng kí bảo hộ sáng chế thì cơ chế bảo hộ
Trang 3doanh nghiệp đóng vai trò chủ đạo trong việc tạo ra và khai thác tài sản trí tuệ góp
phần vào phát triển kinh tế – xã hội một cách bền vững
Theo số liệu thống kê của Cục Sở hữu Trí tuệ, năm 2019, Việt Nam có
1.128 đơn sáng chế được đăng kí, tăng 42% so với cùng kì năm 2018 [5] Một số
doanh nghiệp Việt Nam đã nhận thấy được vài trò của việc bảo hộ và khai thác
thương mại đối với sáng chế Nhiều sáng chế được khai thác hiệu quả và đạt được
một số kết quả Chẳng hạn, giải pháp công nghệ “thiết bị xử lí khí thải
XLKT-HB0005GPCN” của Hoàng Hữu Bình, “thiết bị thu hồi và tái chế chất thải nguy
hại trong công nghiệp” của Trần Bá Phước Anh, và “máy xử lí rác đa năng và
công nghệ xử lí rác thải HKM” của tác giả sáng chế Ngô Thái Nguyên Đây là các
sáng chế điển hình liên quan đến công nghệ xử lí khí thải, chất thải công nghiệp
độc hại và rác thải đã được áp dụng trên thực tiễn [6]
Sáng chế của Đỗ Chí Lệ (giải thưởng Tự học thành tài – Nhân tài đất Việt
năm 2019) nhằm biến rác thải sinh hoạt thành nguồn tài nguyên có lợi Đỗ Chí Lệ
đã thành công với ý tưởng dùng nước và tác động lực cơ học để phân loại, chế tạo
ra hệ thống góp phần xử lí triệt để, biến rác thải sinh hoạt thành hàng hóa, đồng
thời, tận dụng tối đa nguồn tài nguyên rác thải để chế biến thành phân vi sinh, sản
xuất hạt nhựa, làm gạch Block thân thiện với môi trường Nhà máy xử lí rác thải
sinh hoạt công nghệ TTD-01 tại thị trấn Quỳnh Côi, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái
Bình do tác giả nỗ lực xây dựng đã đi vào hoạt động từ tháng 7/2016, góp phần xử
lí toàn bộ rác thải tại thị trấn Quỳnh Côi và 25 xã, thị trấn khác trong tỉnh Đến
nay, sau hơn ba năm vận hành, nhà máy đã đạt được nhiều kết quả hơn mong đợi,
cả bốn quy trình: xử lí, phân loại, sản xuất thành phẩm và xử lí nước thải đều vận
hành tốt, cho kết quả cao Ngoài ra, vật tư thay thế đơn giản, thuận tiện, không
phụ thuộc vào linh kiện từ nước ngoài [7] Bên cạnh những kết quả đạt được, trên
thực tế xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau mà hoạt động khai thác thương
mại đối với sáng chế của các doanh nghiệp ở nước ta vẫn còn nhiều hạn chế
Thứ nhất, theo số liệu thống kê từ năm 2015 đến năm 2019, số lượng hợp
đồng chuyển giao quyền sử dụng, chuyển nhượng quyền sở hữu đối với sáng chế
còn rất khiêm tốn, tốc độ tăng chậm qua các năm Cụ thể qua bảng số liệu dưới đây
Trang 4Bảng 1: Số lượng đơn đăng kí và số lượng hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng sáng chế, giải pháp hữu ích từ 2015 – 2019
Năm
Số lượng đơn đăng kí hợp đồng chuyển giao quyền
sử dụng sáng chế, giải pháp hữu ích
Số lượng hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng sáng chế, giải pháp hữu ích
* Ghi chú: Số trong ngoặc đơn là số lượng sáng chế, giải pháp hữu ích được chuyển giao quyền sử dụng
(Nguồn: Báo cáo hoạt động sở hữu trí tuệ thường niên năm 2019 của Cục
Sở hữu Trí tuệ [5])
Bảng 2: Số lượng đơn đăng kí và số lượng hợp đồng chuyển nhượng quyền
sở hữu sáng chế, giải pháp hữu ích 2015 – 2019
Năm
Số lượng đơn đăng kí hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu sáng chế, giải pháp hữu ích
Số lượng hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu sáng chế, giải pháp hữu ích
Trang 5(Nguồn: Báo cáo hoạt động sở hữu trí tuệ thường niên năm 2015 của Cục
Sở hữu Trí tuệ [8])
Thứ hai, một số doanh nghiệp chưa nhận thức được vai trò quan trọng của
việc đăng kí xác lập cũng như khai thác thương mại quyền sở hữu trí tuệ nói
chung và quyền đối với sáng chế nói riêng Doanh nghiệp chưa khai thác sáng chế
hiệu quả hoặc không khai thác sáng chế Cụ thể như:
Cách đây vài năm, một nhóm nhà khoa học của Khoa Cơ khí – Trường Đại
học Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh đã chế tạo thành công máy sản xuất bánh
tráng Đề tài này được cấp kinh phí từ ngân sách nhà nước Chiếc máy này có giá
470 triệu đồng, thấp hơn nhiều so với giá máy nhập ngoại (110.000 USD) Tuy
nhiên, khi mua về sử dụng, một đơn vị chế biến thực phẩm ở Thành phố Hồ Chí
Minh mới té ngửa vì máy chỉ chạy thử nghiệm một thời gian ngắn đã bất ổn, bánh
đạt thì ít mà hư thì nhiều, máy đành bỏ phế Mới đây, Sở Khoa học và Công nghệ
Thành phố Hồ Chí Minh đã nghiệm thu đề tài chế tạo máy thu hoạch mía không
róc lá do một công ti thực hiện trong thời gian khoảng hai năm với kinh phí của
Sở cấp, khoảng 1 tỉ đồng Đề tài được hội đồng nghiệm thu đánh giá thành công,
giá bán 200 triệu đồng, chưa kể máy kéo trị giá 250 triệu đồng Tuy nhiên, chiếc
máy này chỉ hoạt động được ở địa hình bằng phẳng liên tục, còn với khoảng
100.000 ha mía trồng theo dạng liếp phổ biến ở Đồng bằng sông Cửu Long thì
không hoạt động được Không chỉ vậy, theo một nhà khoa học làm việc lâu năm
trong ngành máy nông nghiệp, chiếc máy này làm việc còn chập chờn, hay hỏng
vặt Chính vì vậy, Sở Khoa học và Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh lại tiếp tục
cấp 120 triệu đồng để nhóm tác giả trên nghiên cứu chế tạo thêm một cái máy róc
lá mía chuyên biệt Trong khi đó, cách đây hai năm, Trung Quốc đã sử dụng đại
trà (và sẵn sàng bán cho Việt Nam) máy thu hoạch mía hoàn chỉnh, vừa chặt cây,
ngọn vừa róc sạch luôn lá nhưng giá chỉ khoảng 50 triệu đồng và rất cơ động ở
nhiều loại địa hình Trên mặt bằng chung, dù chưa có một thống kê chính thức
nào nhưng theo nhận định của một số nhà khoa học, riêng lĩnh vực sáng chế kĩ
thuật, số lượng sáng chế có thể đưa vào ứng dụng thực tiễn chỉ từ 10%-20% tổng
số sáng chế, tỉ lệ này càng thấp ứng với đề tài cấp càng cao, đó là chưa kể các
nghiên cứu khoa học xã hội, thường rất chung chung và rất khó áp dụng thực tế [9]
Về nguyên nhân:
Thứ nhất, một số quy định của pháp luật về khai thác thương mại đối với
sáng chế còn chung chung, chưa cụ thể Hoạt động khoa học và công nghệ trong
sản xuất có vai trò quan trọng trong quá trình khai thác thương mại đối với sáng
chế Tuy nhiên, hoạt động này chưa được đề cập cụ thể trong luật Luật Khoa học
và Công nghệ 2013 quy định: ‘Tiếp thu thành tựu khoa học và công nghệ của thế
giới để tạo ra, ứng dụng có hiệu quả công nghệ mới; tạo ra sản phẩm mới có sức
cạnh tranh cao; phát triển nền khoa học và công nghệ Việt Nam đạt trình độ tiên
Trang 6tiến trong khu vực, tiếp cận với trình độ thế giới, làm cơ sở vững chắc cho việc phát triển các ngành công nghiệp hiện đại; đẩy mạnh việc phổ biến và ứng dụng thành tựu khoa học và công nghệ vào sản xuất và đời sống’ [10] Các quy định pháp lí về sáng chế trong các văn bản pháp luật Việt Nam chủ yếu đề cập đến bảo
hộ quyền sở hữu công nghiệp đối với sáng chế ‘Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, điều kiện thuận lợi cho tổ chức, cá nhân hoạt động chuyển giao công nghệ; phát triển thị trường khoa học và công nghệ, hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia với doanh nghiệp là trung tâm; nâng cao trình độ, tiềm lực công nghệ quốc gia nhằm bảo đảm quốc phòng, an ninh, phát triển nhanh và bền vững kinh tế - xã hội’ [3] Pháp luật về sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ đã có quy định khuyến khích phát triển mạnh thị trường công nghệ, thúc đẩy hoạt động ươm tạo công nghệ, tạo điều kiện cho các chủ sở hữu sáng chế thế chấp, góp vốn kinh doanh bằng tài sản trí tuệ, thúc đẩy hoạt động chuyển giao quyền sở hữu công nghiệp đối với sáng chế Tuy nhiên, việc góp vốn bằng quyền sở hữu trí tuệ nói chung và sáng chế nói riêng đòi hỏi các bên phải có sự thỏa thuận, chặt chẽ rõ ràng Trong khi đó, sáng chế thuộc loại tài sản khó định giá chính xác Vì vậy,quyền lợi của các bên không được đảm bảo và khó khăn trong trường hợp có tranh chấp xảy ra Tuy nhiên, hệ thống pháp luật Việt Nam về định giá tài sản trí tuệ (TSTT) vẫn còn khá sơ sài Các văn bản pháp luật hầu như không điều chỉnh trực tiếp vấn đề định giá TSTT mà chỉ đề cập tới các quy định mang tính chất nguyên tắc về cách thức tính toán dựa trên sổ sách của tài sản vô hình, trong đó bao gồm các TSTT [11]
Thứ hai, sự liên kết còn lỏng lẻo giữa nhà quản lí, nhà khoa học và các doanh nghiệp nhằm ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất kinh doanh Các doanh nghiệp chưa quan tâm đến việc quản lí, phát triển tài sản trí tuệ nói chung
và sáng chế nói riêng Ngoài ra, chưa đầu tư khai thác những lợi ích từ sáng chế mang lại, chưa chủ động trong hoạt động chuyển giao công nghệ tại các doanh nghiệp
QUẢ HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC THƯƠNG MẠI ĐỐI VỚI SÁNG CHẾ CỦA DOANH NGHIỆP VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH
TẾ QUỐC TẾ
Trang 7tôi kiến nghị cần rút ngắn thời gian thẩm định tùy thuộc vào từng loại sáng chế Qua đó, khuyến khích các doanh nghiệp thực hiện việc đăng kí bảo hộ sáng chế và khai thác thương mại đối với sáng chế nhiều hơn, mang lại hiệu quả cao hơn Thứ hai, trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm của một số nước phát triển như Hoa Kì, Nhật Bản trong việc đưa ra nhiều chính sách thúc đẩy hợp tác giữa doanh nghiệp và trường đại học Cụ thể, các quốc gia châu Âu thường tập trung vào việc
hỗ trợ các doanh nghiệp lớn, tập đoàn thông qua các đề tài, dự án nghiên cứu mang tính cạnh tranh Hiện nay, họ hướng ngày càng nhiều hơn vào việc hỗ trợ các doanh nghiệp khởi nghiệp, doanh nghiệp vừa và nhỏ Hoa Kì, với năng lực nghiên cứu cơ bản vượt trội và nguồn lực tài sản trí tuệ dồi dào, đã và đang hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc đưa các công nghệ áp dụng vào sản xuất [12] Tại Nhật Bản, các công ti và trường sẽ cùng tham gia dự án nghiên cứu Công ti sẽ giao dự án nghiên cứu cụ thể cho trường Trường sẽ chuyển giao kết quả nghiên cứu của họ cho công ti hoặc kí kết hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng với công
ti đó [13] Chính vì vậy, chúng tôi kiến nghị cần có sự liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà đầu tư – trường đại học – doanh nghiệp nhằm thúc đẩy các hoạt động chuyển giao khoa học công nghệ có hiệu quả hơn nhằm đưa có công nghệ hiện đại
áp dụng trong sản xuất kinh doanh
Trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế, khi Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, việc không ngừng đổi mới, phát triển khoa học công nghệ luôn được quan tâm hàng đầu Một trong những tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh của một quốc gia đó chính là sự phát triển số lượng các bằng độc quyền sáng chế Vì vậy, các hoạt động khuyến khích tạo ra sáng chế cũng như khai thác thương mại đối với sáng chế luôn được Việt Nam quan tâm Bên cạnh những kết quả đã đạt được, hoạt động khoa học công nghệ ở Việt Nam vẫn còn tồn tại một số điểm hạn chế nhất định Bài viết đã phân tích quy định của pháp luật Việt Nam về khai thác thương mại đối với sáng chế, thực tiễn áp dụng, chúng tôi đã đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động khai thác thương mại đối với sáng chế của doanh nghiệp trong điều kiện hội nhập kinh tế
quốc tế của Việt Nam
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Quốc hội Nước CHXHCN Việt Nam Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009)
[2] Quốc hội Nước CHXHCN Việt Nam Luật Thương mại 2005
[3] Quốc hội Nước CHXHCN Việt Nam Luật Chuyển giao công nghệ 2017
Trang 8[4] Bộ Ngoại giao – Vụ Hợp tác kinh tế đa phương Việt Nam hội nhập kinh tế
trong xu thế toàn cầu hóa – Vấn đề và giải pháp Hà Nội: NXB Chính trị
Quốc gia; 2003
[5] Cục Sở hữu Trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ Báo cáo thường niên hoạt động sở hữu trí tuệ năm 2019
[6] Tổng hợp các giải pháp công nghệ, sáng chế giúp bảo vệ và cải thiện môi trường Truy cập từ https://niptex.gov.vn/vi/nam-2015/thang-2-2015/516- tong-hop-cac-giai-phap-cong-nghe-sang-che-giup-bao-ve-va-cai-thien-moi-truong [Ngày truy cập 22/11/2020]
[7] Sáng chế xử lý rác thải sinh hoạt thành hàng hóa Truy cập từ
http://tapchimoitruong.vn [Ngày truy cập 22/11/2020] [7]
[8] Cục Sở hữu Trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ Báo cáo thường niên hoạt động sở hữu trí tuệ năm 2015
[9] Sáng chế chuyên nghiệp: “xài” ít, “trùm mền” nhiều Truy cập từ https://nld.com.vn/khoa-hoc/sang-che-chuyen-nghiep-xai-it trum-men-nhieu-134073.htm [Ngày truy cập tháng 10 năm 2020]
[10] Quốc hội Nước CHXHCN Việt Nam Luật Khoa học và Công nghệ 2013 [11] Lê Đức Hiền Thương mại hóa quyền sở hữu công nghiệp đối với sáng chế
trong các trường đại học ở Việt Nam Tạp chí Khoa học Đại học Khoa học xã
hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội 2017
[12] Cổng thông tin điện tử thành phố Hải Phòng Truy cập từ
http://www.haiphong.gov.vn/Portal/Detail.aspx?Organization=ttkhxhvnv&M enuID=8838&ContentID=49482 [Truy cập ngày 22/11/2020]
[13] Đẩy mạnh quản lý và thương mại hoá tài sản trí tuệ Truy cập từ
http://truyenthongkhoahoc.vn/vn/Day-manh-quan-ly-va-thuong-mai-hoa-tai- san-tri-tue-c1046/Day-manh-quan-ly-va-thuong-mai-hoa-tai-san-tri-tue-n5503 [Truy cập ngày 22/11/2020]