Cẩm nang Hướng dẫn mô hình đối thoại đa chủ thể trong giải quyết khiếu kiện đất đai ở Việt Nam xây dựng và kiểm chứng mô hình; củng cố năng lực cho VLA các cấp từ trung ương đến tỉnh, cũng như tạo điều kiện cho các tổ chức xã hội khác có thể tham gia vào quá trình đối thoại; từ đó thúc đẩy sự tham gia của tất cả các chủ thể trong và ngoài khu vực nhà nước trong quá trình giải quyết tranh chấp phát sinh từ việc thu hồi đất ở Việt Nam.
Bảng tổng hợp
Mục tiêu là xác định vai trò chính thức của VLA hoặc các tổ chức xã hội khác trong vai trò trung gian hòa giải, nhằm khởi xướng, tạo thuận lợi và hỗ trợ quá trình giải quyết các vụ việc.
Kết quả cần đạt được bao gồm việc hiểu rõ bối cảnh và thông tin liên quan đến vụ việc, nhận biết khả năng xung đột cũng như mức độ xung đột đã xảy ra hoặc có thể xảy ra, và thiết lập cơ chế tham gia của tổ chức làm trung gian hòa giải trong vụ việc.
Trong quá trình xử lý vụ việc, chúng tôi thực hiện các hoạt động quan trọng như thu thập thông tin chi tiết về vụ việc, tiến hành phân tích sơ bộ để hiểu rõ tình hình, thành lập nhóm trung gian hòa giải nhằm tạo ra không gian cho các bên liên quan, và xác định vai trò cũng như vị thế của các trung gian hòa giải để đảm bảo quá trình diễn ra hiệu quả và công bằng.
Người chịu trách nhiệm chính: ü VLA cấp tỉnh ü Nhóm trung gian hòa giải
Người hỗ trợ: ü VLA cấp cơ sở ü Các cá nhân, tổ chức có liên quan
Công cụ: ü CC1.1 Mẫu thu thập thông tin vụ việc ü CC1.2 Phân tích cây vấn đề ü CC1.3 Kế hoạch triển khai và phân công nhiệm vụ
Kỹ năng (mềm): ü Kỹ năng giao tiếp, thu thập thông tin, tạo dựng quan hệ (CC1.4)
Trước khi triển khai vụ việc, cần xem xét kỹ lưỡng việc lựa chọn giữa mô hình đối thoại đa chủ thể và phương pháp hòa giải truyền thống Sự lựa chọn này nên dựa trên tính chất và độ phức tạp của vụ việc để đảm bảo hiệu quả cao nhất.
Mục tiêu
Mục tiêu chính của Bước 1 là xác định vai trò chính thức của VLA hoặc các tổ chức xã hội khác như một tổ chức trung gian hòa giải, có nhiệm vụ khởi xướng, tạo thuận lợi và hỗ trợ quá trình giải quyết vụ việc Tuy nhiên, trong từng vụ việc cụ thể, có thể xuất hiện các yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến sự tham gia của trung gian hòa giải, do đó cần bổ sung một số mục tiêu phụ vào bước này.
Trong các vụ việc mới và không có yêu cầu, việc xác định vai trò của VLA và các tổ chức xã hội trong giải quyết tranh chấp gặp khó khăn do sự thiếu hiểu biết của các bên liên quan Để tham gia hiệu quả vào quá trình này, VLA và các tổ chức xã hội cần đặt mục tiêu thiết lập một vị thế chính thức Điều này có thể yêu cầu họ liên hệ trực tiếp với từng chủ thể và chính quyền để tăng cường sự nhận thức và sự tham gia.
Bước 1 của quy trình nhập cuộc nhằm xây dựng lòng tin vào năng lực và thiện chí của VLA Khi các mối quan hệ được thiết lập, quá trình nhập cuộc sẽ tiếp tục và chuyển sang Bước 2.
Khi một trong các bên liên quan chính thức yêu cầu VLA hoặc một tổ chức xã hội khác hỗ trợ, vai trò và vị thế của họ trong vụ việc sẽ được xác định rõ ràng.
VLA có thể nhanh chóng thiết lập tổ chức xã hội, miễn là vụ việc đã được xác định là phù hợp để tham gia.
Đối với các vụ việc phức tạp, cần thực hiện phân tích thấu đáo ngay từ Bước 1 để tránh xung đột không liên quan đến thu hồi đất, mà xuất phát từ các yếu tố bên ngoài Các xung đột này có thể do bất ổn chính trị, trong đó một số cá nhân đưa ra cáo buộc giả để gây mất an ninh trật tự và mâu thuẫn giữa người dân địa phương và chính quyền Khi xung đột phát sinh từ cả lý do chính trị lẫn lý do hợp pháp, việc nhận diện các lý do hợp pháp là rất quan trọng, nhằm đưa ra cách tiếp cận phù hợp để giảm thiểu rủi ro cho tổ chức trung gian hòa giải.
Các kết quả cần đạt được
Để đưa ra quyết định “Nhập cuộc hay không” đối với vụ việc tại Bước 1, các việc sau đây cần phải được thực hiện:
LẬP DANH MỤC CÁC VỤ VIỆC CÓ THỂ THAM GIA (SỬ
DỤNG CÔNG CỤ CC1.1 – MẪU PHIẾU ĐIỀN THÔNG TIN
CHO TỪNG VỤ VIỆC VÀ ĐÍNH KÈM VÀO DANH SÁCH)
Các vụ việc được lựa chọn cần cung cấp đầy đủ thông tin để nhận diện, như đã nêu trong phần Giới thiệu Hơn nữa, những vụ việc này phải đáp ứng các tiêu chí nhất định nhằm đảm bảo tính phù hợp cho việc áp dụng Mô hình đối thoại đa chủ thể.
Căn cứ phát sinh tranh chấp thường liên quan đến quyết định hành chính của chính quyền địa phương về thu hồi đất, đền bù, hỗ trợ, và tái định cư cho cá nhân hoặc hộ gia đình Tuy nhiên, cần loại trừ các trường hợp tranh chấp do hành vi trái pháp luật, như nhận hối lộ của công chức hoặc lấn chiếm đất công của người dân.
Trong quá trình tranh chấp, cần lưu ý loại trừ các vụ việc chuyển từ tranh chấp dân sự sang tranh chấp hành chính Ví dụ, trong trường hợp các đồng thừa kế tranh chấp về tiền đền bù sau khi Nhà nước thu hồi đất và có khiếu nại về việc chi trả không theo tỷ lệ hưởng di sản thừa kế, việc áp dụng Mô hình đối thoại đa chủ thể sẽ không phù hợp.
Trong việc xử lý các vụ việc, cần khuyến cáo hạn chế những trường hợp đã trải qua nhiều cấp giải quyết, bao gồm cả cơ quan hành chính và tòa án, do khả năng huy động sự tham gia của các chủ thể này trong quá trình đối thoại rất thấp Thay vào đó, nên ưu tiên lựa chọn các vụ việc đang trong thẩm quyền giải quyết của các cơ quan hành chính nhà nước.
Trong quá trình thu hồi đất, cần ưu tiên các vụ việc liên quan đến phụ nữ, đặc biệt là những cá nhân hoặc hộ gia đình bị ảnh hưởng, khi phương tiện sinh kế của họ bị đe dọa Điều này đặc biệt quan trọng đối với những người buộc phải thay đổi thói quen sinh hoạt và lao động sản xuất, cũng như phải chuyển đến các khu tái định cư tập trung do việc thu hồi đất sản xuất nông nghiệp.
SỬ DỤNG CÔNG CỤ CC1.2 ĐỂ NHẬN DIỆN TRANH CHẤP VÀ NGUYÊN NHÂN CỦA VỤ VIỆC.
Trong bước này, việc nhận diện tranh chấp và nguyên nhân cơ bản được thực hiện thông qua các thông tin thu thập ban đầu Kết quả từ bước nhập cuộc giúp các trung gian hòa giải lập kế hoạch nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các bên đối thoại và giải quyết vụ việc Thông tin này cũng giúp hai bên hiểu biết lẫn nhau hơn, góp phần làm cho quá trình đối thoại trở nên hiệu quả hơn, vì các bên thường cởi mở với những ý tưởng mới từ bên ngoài diễn đàn giải quyết tranh chấp chính thức.
Nhận diện tranh chấp là quá trình xác định các vấn đề có thể dẫn đến xung đột giữa các bên liên quan, thể hiện qua các hành vi cụ thể như việc gửi đơn khiếu nại về quyết định thu hồi đất Các dấu hiệu của nguy cơ tranh chấp bao gồm việc không nhận tiền đền bù, không bàn giao mặt bằng hoặc không chuyển vào khu tái định cư Những hành động này cho thấy khả năng xảy ra tranh chấp là rất cao Việc nhận diện và đánh giá sơ bộ các tranh chấp tại giai đoạn này giúp trung gian hòa giải hiểu rõ hơn về tính chất và mức độ phức tạp của vụ việc.
Để giải quyết tranh chấp hiệu quả, người trung gian hòa giải cần nhận diện và xác định nguyên nhân gây ra vấn đề Các nguyên nhân này thường được phát hiện thông qua các biểu hiện và dấu hiệu cụ thể Mặc dù mỗi vụ việc có thể có nguyên nhân khác nhau, nhưng chúng có thể được phân loại thành các nhóm như nguyên nhân thể chế, chính sách, nguyên nhân tổ chức thực hiện, thiếu thông tin, và thái độ cá nhân Ngoài ra, nguyên nhân cũng có thể được phân loại theo các chủ thể liên quan trong vụ việc.
Lồng ghép giới là cần thiết để nhận diện phụ nữ như nhóm yếu thế trong mối quan hệ với chính quyền địa phương về các vấn đề thu hồi đất, đền bù, hỗ trợ và tái định cư Người trung gian hòa giải cần chú ý đến các nguyên nhân liên quan đến giới trong từng vụ việc, bao gồm việc xác định xem chủ hộ gia đình có phải là nữ hay không, cũng như hoàn cảnh gia đình của họ như đã kết hôn hay độc thân.
Việc thu hồi đất có thể gây ra những tác động tiêu cực đối với người dân, đặc biệt là phụ nữ, do sự thiếu nhận thức của chính quyền về bình đẳng giới Điều này đặt ra câu hỏi về việc liệu quyền của phụ nữ có được tôn trọng và bảo đảm một cách đầy đủ hay không.
XÂY DỰNG VÀ THỰC THI CƠ CHẾ THAM GIA CỦA VLA
VÀ/HOẶC CÁC TỔ CHỨC XÃ HỘI KHÁC TRONG VAI TRÒ
TRUNG GIAN HÒA GIẢI CÁC VỤ VIỆC TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI
VLA nên đóng vai trò trung gian hòa giải chính trong các vụ tranh chấp liên quan đến thu hồi đất, đồng thời tạo điều kiện cho sự tham gia của các tổ chức xã hội như Hội Nông dân, Hội Phụ nữ và Hội Cựu chiến binh Việc lôi kéo sự tham gia và đóng góp của những tổ chức này sẽ giúp tăng cường hiệu quả trong quá trình giải quyết tranh chấp.
• Thông thường chính quyền địa phương và người dân sẽ trực tiếp đề nghị một tổ chức xã hội hỗ trợ
Chính quyền địa phương thường yêu cầu sự tham gia của các tổ chức xã hội trong quá trình thu hồi đất, đặc biệt là ở giai đoạn lập kế hoạch và đền bù Để phối hợp hiệu quả với VLA theo Mô hình đối thoại đa chủ thể, hoặc trong những trường hợp VLA không tham gia, các tổ chức xã hội cần được chuẩn bị sẵn sàng hỗ trợ trong mọi giai đoạn của quá trình khi được yêu cầu.
Dựa trên chức năng và nhiệm vụ của các tổ chức xã hội, một số tổ chức có thể phù hợp hơn những tổ chức khác trong việc tham gia vào các vụ việc cụ thể.
Chẳng hạn chúng tôi khuyến nghị các vụ việc liên quan trước hết đến các phụ nữ là chủ hộ nên để
Hội Phụ nữ chủ yếu giải quyết các vụ việc liên quan đến thu hồi đất nông nghiệp, vì vậy Hội Nông dân nên đóng vai trò trung gian hòa giải Ngoài ra, một số vụ việc có thể cần tổ chức trung gian hòa giải tham vấn ý kiến từ các tổ chức liên quan khác để đảm bảo hỗ trợ và đóng góp ý kiến khi cần thiết.
Theo quy định pháp luật hiện hành, sự tham gia của trung gian hòa giải phụ thuộc vào quyết định của chính quyền và chỉ được phép ở một số giai đoạn nhất định Để thiết lập cơ chế tham gia chủ động của VLA và các tổ chức xã hội trong giải quyết tranh chấp, cần vận động chính quyền địa phương phê duyệt khuôn khổ chung cho các dự án liên quan đến thu hồi đất, đền bù, hỗ trợ và tái định cư VLA và các tổ chức xã hội cũng có thể tham gia vào các hoạt động của ban tư vấn giải quyết khiếu nại cấp tỉnh.
Các nhóm hoạt động chính
Xuất phát từ mục tiêu và các kết quả chính cần đạt được, Bước 1 Nhập cuộc sẽ bao gồm các hoạt động như sau:
Việc thành lập Ban Chỉ đạo tại mỗi địa bàn là phương án tối ưu nhằm tạo cơ sở vững chắc cho cơ chế tham gia của VLA và các tổ chức xã hội khác trong việc giải quyết tranh chấp liên quan đến thu hồi đất Ban này có thể được hình thành dựa trên thành phần của Ban tư vấn giải quyết khiếu nại cấp tỉnh hoặc được lập mới, bao gồm đại diện từ Thanh tra cấp tỉnh, Sở Tài nguyên và Môi trường, Văn phòng UBND tỉnh, VLA, Hội Phụ nữ và Hội Nông dân cấp tỉnh.
THÀNH LẬP NHÓM TRUNG GIAN HÒA GIẢI/ TỔ CÔNG TÁC DO VLA LÀM THƯỜNG TRỰC ĐỂ TRIỂN KHAI CÁC HOẠT ĐỘNG ĐỐI THOẠI.
Nhóm này bao gồm đại diện của VLA và các tổ chức xã hội khác, được tổ chức dựa trên yêu cầu về kiến thức và kỹ năng cho từng vị trí cụ thể Cụ thể, nhóm có 01 chuyên gia luật về đất đai, 01 chuyên gia am hiểu về người dân tộc thiểu số, 01 chuyên gia có kinh nghiệm trong lĩnh vực giải phóng mặt bằng, đền bù, hỗ trợ và tái định cư, cùng với 01 cán bộ hỗ trợ hành chính để liên hệ và thu thập thông tin.
THU THẬP THÔNG TIN VỀ VỤ VIỆC (BAO GỒM CẢ CÁC THÔNG TIN VỀ CÁC BÊN LIÊN QUAN HOẶC GÓP PHẦN LÀM RÕ HƠN VỀ BẢN CHẤT VỤ VIỆC).
Trong giai đoạn Nhập cuộc, thông tin chủ yếu được thu thập từ các nguồn có sẵn, vì việc liên hệ với các bên liên quan có thể gặp khó khăn do thiếu cơ chế chính thức cho VLA và các bên tham gia Thông tin được thu thập theo Công cụ CC1.1 cùng với các tài liệu liên quan (nếu có).
Thông tin thu thập từ các nguồn có sẵn là rất quan trọng, bao gồm hồ sơ vụ việc từ các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, hồ sơ từ các cơ quan truyền thông (nếu có), và các văn bản quy phạm pháp luật hoặc chính sách liên quan Khi tổng hợp thông tin từ các nguồn thứ cấp, cần tuân thủ nguyên tắc khách quan và trung thực, tránh đưa ra nhận định chủ quan về vụ việc.
Trong giai đoạn tiếp xúc ban đầu, việc thu thập thông tin từ các chủ thể và cơ quan liên quan là rất quan trọng để xác định vai trò và vị thế chính thức của người trung gian hòa giải trong quá trình giải quyết tranh chấp Đồng thời, việc này cũng giúp củng cố và xác thực những thông tin đã có từ các nguồn khác.
PHÂN TÍCH VẤN ĐỀ, NGUYÊN NHÂN LÀM PHÁT SINH
Vấn đề và nguyên nhân của sự việc có thể được hiểu qua suy nghĩ và cảm nhận của các chủ thể khác nhau Người trung gian hòa giải cần xác định các vấn đề chung giữa các bên và làm rõ quan điểm của từng chủ thể về vấn đề Mục tiêu cuối cùng là khuyến khích các chủ thể hiểu tranh chấp từ góc nhìn của nhau, do đó, việc lôi kéo họ tham gia vào quá trình phân tích vấn đề là rất quan trọng.
TIẾP XÚC VỚI CÁC CHỦ THỂ VÀ CÁC BÊN LIÊN QUAN
Bước tiếp theo là xác định nguyên nhân của vụ việc, điều này có thể thực hiện bằng cách tiếp xúc với các bên liên quan thông qua nhiều phương thức khác nhau.
Gặp gỡ từng bên liên quan để thu thập thông tin và tài liệu về vụ việc là cần thiết, tập trung vào các chứng cứ như giấy tờ chứng minh nguồn gốc đất, các quyết định liên quan đến thu hồi đất, đền bù, hỗ trợ, tái định cư Đối với chính quyền địa phương, cần thu thập biên bản làm việc, chính sách và các văn bản quy định pháp luật liên quan.
Để giải quyết vụ việc hiệu quả, cần gặp gỡ các bên liên quan, đặc biệt khi đã có sự thống nhất hoặc trong các cuộc đối thoại do chính quyền tổ chức Điều này giúp nắm bắt các lý lẽ và bằng chứng mà mỗi bên đưa ra để bảo vệ quan điểm của mình, đồng thời hiểu rõ thái độ hợp tác và xây dựng của các chủ thể trong quá trình giải quyết.
XÂY DỰNG KẾ HOẠCH ĐỂ TẠO THUẬN LỢI, THÚC ĐẨY CÁC BÊN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP
Dựa trên bản chất ban đầu của vụ việc, người trung gian hòa giải cần xây dựng một kế hoạch nhằm tạo điều kiện thuận lợi và hỗ trợ tất cả các bên trong quá trình giải quyết tranh chấp Kế hoạch này phải bao gồm các nội dung thiết yếu để đảm bảo hiệu quả trong việc hòa giải.
• Xác định mục đích, kết quả cần đạt được và các hoạt động cụ thể
• Xác định hạn cuối cho mỗi hoạt động
• Chỉ định người chịu trách nhiệm chính và người hỗ trợ thực hiện
• Xác định nguồn lực cần có để thực hiện các hoạt động
• Lập khung theo dõi và đánh giá.
Các công cụ và kỹ năng (mềm)
CC1.1 Mẫu phiếu thu thập thông tin
STT Các mục Mô tả chi tiết
1 Tên vụ việc Trong tên vụ việc phải có thông tin về loại vụ việc, tên các chủ thể có liên quan và nơi xảy ra vụ việc (1)
Vụ việc diễn ra theo thời gian cụ thể với các mốc thời gian rõ ràng và tên các chủ thể liên quan, giúp người đọc dễ dàng theo dõi diễn biến Quá trình giải quyết vụ việc cũng được ghi nhận theo từng thời điểm, nêu rõ tên chủ thể và kết quả đạt được Tại thời điểm mô tả, tình trạng vụ việc được thể hiện chi tiết, bao gồm các dấu hiệu phản ánh diễn biến nếu có, tạo nên cái nhìn tổng quan về tình hình hiện tại của vụ việc.
STT Các mục Mô tả chi tiết
Trong vụ việc này, cần xác định các chủ thể có liên quan trực tiếp, bao gồm năm bên chính Quan điểm và mong muốn của từng chủ thể, cùng với những biểu hiện cụ thể của họ, sẽ là cơ sở quan trọng để tiến hành khiếu nại hoặc tiếp tục khiếu nại, cũng như để giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả.
Các văn bản pháp luật, kế hoạch và chương trình của các cấp chính quyền từ Trung ương đến địa phương liên quan đến vụ việc cần được liệt kê đầy đủ Điều này bao gồm tất cả các văn bản quy phạm pháp luật, văn bản chỉ đạo và điều hành có liên quan, cũng như các chương trình, quy hoạch, kế hoạch hoặc đề án của các cơ quan, tổ chức và cá nhân có thẩm quyền.
Trong việc phân tích các yếu tố liên quan đến một vụ việc, cần xem xét hoàn cảnh kinh tế, gia đình, văn hóa, truyền thống, cũng như bối cảnh thể chế và chính sách có thể ảnh hưởng đến quan điểm và hành động của các bên liên quan Đồng thời, khả năng tác động để thay đổi quan điểm hoặc mong muốn của các bên cũng rất quan trọng, bao gồm người có thể tác động, phương pháp và nội dung tác động Cuối cùng, cần thu thập các thông tin, dữ liệu hoặc bằng chứng khác có liên quan để hỗ trợ cho vụ việc.
(1) Ví dụ: Tranh chấp/ Khiếu nại của các hộ dân tại xã Y, huyện X về quyết định thu hồi đất của Ủy ban nhân dân huyện
X để triển khai Dự án xây dựng Trung tâm thương mại tại huyện X.
Vào năm 2010, Ủy ban nhân dân huyện X, tỉnh Z đã triển khai Dự án xây dựng khu chế biến nông sản sau thu hoạch tại xã Y, sau khi được UBND tỉnh Z cho phép Để thực hiện dự án, huyện đã quyết định thu hồi đất của một số hộ dân (ghi rõ số lượng, ngày và số quyết định) và tiến hành đo đạc, kiểm đếm (ghi rõ ngày thực hiện, số văn bản liên quan) Tuy nhiên, một số hộ dân (ghi rõ số hộ) đã không chấp hành và gửi đơn khiếu nại lên UBND huyện X (ghi rõ ngày làm đơn và tình trạng xử lý) do cho rằng mức giá đền bù không phù hợp với thực tế.
UBND huyện X đã thụ lý và ban hành quyết định giải quyết vụ việc (số và ngày ban hành) Tuy nhiên, một số hộ dân (ghi rõ số hộ) không đồng ý với quyết định này và đã khiếu kiện lên UBND tỉnh Z, cho rằng việc giải quyết của cấp huyện không khách quan Hiện tại, vụ việc vẫn đang được xem xét và xử lý.
Tùy vào từng vụ việc, thông tin có thể được kết hợp với diễn biến để tránh trùng lặp Cần chú ý đến nội dung phương án đền bù, hỗ trợ, tái định cư, bao gồm cách thực hiện và quan điểm giải quyết khiếu nại tại cấp huyện Cần nêu rõ phương án giải quyết cụ thể, quyền và lợi ích của các bên liên quan, cùng với các mốc thời gian nếu có Kết quả giải quyết khiếu nại từ các cấp có thẩm quyền tiếp theo cũng cần được trình bày rõ ràng, bao gồm phương án, quyền lợi của các bên và thời gian cụ thể.
Hiện tại, các bên đang mong muốn đạt được những thỏa thuận cụ thể và rõ ràng Trong thời gian tới, họ dự kiến sẽ tiếp tục thực hiện các bước đi cần thiết để tiến tới mục tiêu chung, với các mốc thời gian cụ thể được xác định để đảm bảo tiến độ.
(5) Xác định rõ họ tên, địa chỉ và phân tích vai trò, vị thế của các chủ thể trong tranh chấp/khiếu kiện.
Mô hình tư duy theo ba trụ cột: thực dụng, chuẩn tắc và nhận thức, có thể được áp dụng để phân tích quan điểm và mong muốn của các chủ thể trong vụ việc, đặc biệt là những khác biệt sâu sắc giữa họ Các yêu cầu cụ thể như tăng gấp đôi giá đất, thay đổi vị trí khu đất được đền bù, quyền lấy ý kiến khi thu hồi đất, thời gian thu hồi hợp lý, và yêu cầu cam kết bằng văn bản trước khi giao trả đất cho chính quyền cần được liệt kê rõ ràng.
Ghi chú rõ ràng số hiệu văn bản, ngày ban hành, cơ quan hoặc tổ chức phát hành, cùng với các điều khoản và nội dung cụ thể liên quan đến vụ việc Các tài liệu liên quan thường bao gồm: Luật, nghị định, thông tư, quyết định và hướng dẫn thi hành từ các cấp chính quyền, bộ/ngành; cũng như các chương trình, quy hoạch và kế hoạch có liên quan đến vụ việc.
Việc làm rõ hoàn cảnh cụ thể của các chủ thể như sinh kế của hộ gia đình bị thu hồi đất, phong tục và tập quán canh tác của cư dân, sự thay đổi trong chính sách và pháp luật, cùng với các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương là rất quan trọng.
Để đánh giá khả năng điều chỉnh của các chủ thể, cần xem xét những vụ việc tương tự đã được giải quyết, cùng với các kế hoạch hoặc phương án mà các chủ thể đã đưa ra hoặc tham khảo nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của mình.
CC1.2 Mẫu phân tích Cây vấn đề
Hỗ trợ chuyển đổi sản xuất thiếu bền vững
Người dân tiếp tục khiếu nại
Dự án chậm Thất thu ngân sách
Các mục tiêu PT KT-XH không đạt
Các cam kết của chính quyền sau thu hồi đất không được thực hiện
Phân tích Cây vấn đề ở trên có thể chuyển sang hình thức bảng như sau:
Tác động tiêu cực (mất ổn định xã hội và phát triển thiếu bền vững)
Dự án bị chậm tiến độ
Mục tiêu phát triển không đạt
Vấn đề chung (Ví dụ: Người dân tiếp tục khiếu nại)
CC1.3 Kế hoạch triển khai và phân công nhiệm vụ
Các hoạt động Thành phần tham gia Đầu mối Thời gian Đầu ra cần đạt
Nhóm chỉ đạo Đại diện VLA và các cơ quan, tổ chức liên quan Lãnh đạo
VLA Cụ thể Quyết định thành lập
Thành lập nhóm thúc đẩy Người cụ thể sẽ thúc đẩy vụ việc
Bộ phận giúp việc VLA Cụ thể Quyết định thành lập/giao nhiệm vụ
Thu thập thông tin về vụ việc Nhóm thúc đẩy Như trên Cụ thể Bản mô tả chi tiết thông tin, tài liệu về vụ việc
Phân tích ban đầu về vụ việc Nhóm thúc đẩy, Ban/
Nhóm chỉ đạo Như trên Cụ thể Cây vấn đề vụ việc
Các hoạt động Thành phần tham gia Đầu mối Thời gian Đầu ra cần đạt
Tiếp xúc các bên liên quan Nhóm thúc đẩy Như trên Cụ thể Niềm tin được xây dựng; Báo cáo tiến độ
Xây dựng kế hoạch triển khai các bước tiếp theo
Nhóm thúc đẩy Như trên Cụ thể Bản kế hoạch chi tiết triển khai các bước thúc đẩy
CC1.4 Các kỹ năng sử dụng trong Bước 1
Yêu cầu về kỹ năng giao tiếp
Giữ thái độ trung lập trong giao tiếp là rất quan trọng, nhưng cần đảm bảo sự cởi mở và thân thiện trong mối quan hệ với các bên liên quan, đặc biệt là đối với người dân bị thu hồi đất.
• Tránh đưa ra những phân tích, đánh giá mang tính “quy chụp”, “áp đặt” và những nhận định chủ quan khi giao tiếp với các chủ thể;
Sử dụng ngôn ngữ phổ thông, trong sáng và đơn giản là rất quan trọng khi giao tiếp với người dân Điều này giúp đảm bảo rằng thông điệp được truyền đạt một cách dễ hiểu và phù hợp với phong tục, tập quán cũng như văn hóa của từng vùng miền.
Cần phản ánh chính xác thực trạng của vụ việc, tránh gây ra tâm lý tiêu cực hoặc quá lạc quan về kết quả giải quyết khi chưa có đủ thông tin hoặc chưa đạt được sự đồng thuận.
Yêu cầu về kỹ năng thu thập thông tin
Phân tích sự khác biệt giữa các chủ thể
Phân tích sự khác biệt giữa các chủ thể cần đi theo trình tự cụ thể như sau (hướng dẫn chi tiết trong Công cụ CC2.1):
Trong Bước 1, cần liệt kê tất cả các nguyên nhân đã được xác định và sắp xếp chúng theo mức độ tác động đến vụ việc Nếu có thể, hãy áp dụng phương pháp Cây vấn đề để phân tích và đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng nguyên nhân.
• Đề nghị các chủ thể chuẩn bị nội dung diễn giải bằng lời để giải thích họ hiểu vụ việc tranh chấp này như thế nào;
• Nêu các câu hỏi cụ thể cho các chủ thể trả lời trực tiếp hoặc điền vào bảng hỏi về mỗi nguyên nhân được liệt kê của vụ việc;
• Tổng hợp, phân tích, đánh giá mức độ khác biệt giữa các chủ thể thông qua ba trụ cột tư duy: thực dụng, chuẩn tắc và nhận thức;
Đề nghị các bên trong tranh chấp trả lời các nội dung diễn giải đã được chuẩn bị bởi các bên khác Việc xác định những nội dung chung có thể giúp các chủ thể xích lại gần nhau hơn là rất quan trọng.
• Thống nhất giữa người trung gian hòa giải và các chủ thể về những khác biệt chính;
Việc tiếp xúc với các bên liên quan cần được thực hiện nhiều lần để hiểu rõ động cơ bên trong của từng chủ thể trong vụ việc.
Phân tích các bên liên quan
Phân tích các bên liên quan giúp hiểu rõ mức độ tác động của vụ việc đến từng bên, bao gồm các chủ thể chính và các tổ chức đại diện có quyền lợi liên quan Điều này cũng cho phép xác định vị thế và quyền hạn của họ trong việc quyết định giải pháp cho vụ việc.
Kết quả thu được từ phân tích các bên liên quan giúp cho người trung gian hòa giải xây dựng chiến lược phù hợp trong các bước tiếp theo
NHẬN BIẾT CÁC BÊN LIÊN QUAN:
Chủ thể trực tiếp thường là người dân và các cơ quan nhà nước, những đối tượng này thường có các hành vi hoặc ra quyết định mà người dân không đồng tình hoặc khiếu nại.
Cấp trên quản lý của các cơ quan nhà nước có vai trò quan trọng trong việc xử lý các hành vi hoặc quyết định bị khiếu nại, mặc dù họ không trực tiếp liên quan đến vụ việc Sự can thiệp của họ ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý nhà nước tổng thể.
Trong một số trường hợp, các cơ quan chính quyền cấp cao hơn như UBND tỉnh, các bộ và sở ban ngành cấp tỉnh, bao gồm Bộ Tài nguyên và Môi trường và Thanh tra Chính phủ, có thể bị ảnh hưởng và có quyền lợi liên quan trong các tranh chấp.
Chủ đầu tư, hộ dân, cá nhân và các tổ chức khác đều bị ảnh hưởng bởi vụ việc, dẫn đến việc chậm tiến độ triển khai dự án và chậm nhận tiền hỗ trợ do vẫn còn hộ gia đình khiếu nại.
Các tổ chức quần chúng, xã hội dân sự và báo chí thường có sự quan tâm hoặc quyền lợi liên quan đến các vụ việc cụ thể, thường chịu ảnh hưởng từ một hoặc một vài chủ thể trực tiếp.
VỊ THẾ VÀ QUYỀN HẠN CỦA CÁC BÊN LIÊN QUAN:
Vị thế của các bên liên quan được xác định qua khả năng ảnh hưởng đến giải pháp cho vụ việc Những bên có vị trí quan trọng thường là các chủ thể trực tiếp liên quan đến vụ việc, hoặc có thể là cá nhân, tổ chức khác khi nguyên nhân phát sinh nằm ngoài khả năng giải quyết của các chủ thể trực tiếp.
Đối với các bên liên quan có khả năng quyết định giải pháp cho vụ việc, việc thuyết phục họ thay đổi quan điểm là rất quan trọng trong quá trình tìm kiếm giải pháp chung Ví dụ, tác động đến UBND cấp huyện để thay đổi cách xác định loại đất sẽ giúp áp dụng khung giá đất phù hợp hơn.
Các bên liên quan có vai trò hỗ trợ cần gây ảnh hưởng để xây dựng các phương án giúp đỡ những chủ thể quyết định trong việc tìm kiếm giải pháp cho vụ việc Một ví dụ là thuyết phục nhà đầu tư hỗ trợ đào tạo nghề cho người lao động trong các hộ gia đình bị thu hồi đất và phải di dời.
Một số lưu ý trong Bước 2
VỀ VIỆC LỒNG GHÉP GIỚI:
Phụ nữ thường bị thiệt thòi trong các quyết định về thu hồi đất, đền bù, hỗ trợ và tái định cư Do đó, khi phân tích các bên liên quan, cần đặc biệt chú ý đến vị thế của nữ giới, làm rõ hoàn cảnh, tâm tư và nguyện vọng của họ.
Để bảo vệ quyền hợp pháp của phụ nữ, cần huy động sự tham gia của Hội Phụ nữ và các tổ chức xã hội địa phương Việc giao tiếp với phụ nữ nên được thực hiện phù hợp với văn hóa và phong tục tập quán địa phương, giúp họ cảm thấy thoải mái và cởi mở hơn trong việc bày tỏ tâm tư và nguyện vọng của mình.
VỀ THU THẬP THÔNG TIN TẠI BƯỚC NÀY:
Trong bước thu thập thông tin này, cần làm rõ các yếu tố thúc đẩy bên trong các chủ thể trong quá trình tranh chấp Phương thức thu thập thông tin chủ yếu là tiếp xúc trực tiếp, trao đổi và chia sẻ cởi mở, nhằm xác định và cấu trúc quan điểm cũng như nguyện vọng của các bên theo Mô hình đối thoại đa chủ thể.
Các thông tin bổ sung cần xác định rõ quan điểm của các bên liên quan trong quá trình thay đổi vụ việc Do đó, các nguồn thông tin phi chính thức, như hồ sơ ghi chép, biên bản rà soát và biên bản thảo luận, đóng vai trò rất quan trọng.
Các công cụ và kỹ năng
CC 2.1 Công cụ phân tích bản chất vụ việc
Tác động tiêu cực (mất ổn định xã hội và phát triển thiếu bền vững)
Dự án chậm thực hiện
Mục tiêu phát triển không đạt
Vấn đề chung (Ví dụ: Người dân tiếp tục khiếu nại)
Thực dụng (1) Chuẩn tắc (2) Nhận thức (3)
Người dân mong muốn nhận được lợi ích từ vụ việc, nhưng thực tế có thể khác biệt với kỳ vọng của họ Họ có thể mất mát trong quá trình này, dẫn đến sự đánh giá về tương quan lợi ích và chi phí Quan điểm thực dụng của họ đã thay đổi do các yếu tố như tình hình thực tế và cảm nhận về quyền lợi Họ đưa ra lý do bảo vệ quan điểm của mình dựa trên những căn cứ cụ thể, và có thể có những người khác cùng chia sẻ quan điểm đó Trước đây, đã từng xảy ra các trường hợp tương tự, cho thấy sự thay đổi trong tư duy chuẩn tắc cũng như các yếu tố dẫn đến sự thay đổi này Người dân có thể có những cảm nhận tiêu cực về chính quyền, nhà đầu tư và các bên liên quan, và sự đề xuất giải pháp từ họ thường xuất phát từ lợi ích cá nhân hoặc xã hội Phản ứng cảm xúc đối với tranh chấp thường mạnh mẽ, đồng thời tư duy nhận thức của họ cũng đã thay đổi theo thời gian.
Cán bộ chính quyền mong muốn đạt được mục tiêu cụ thể trong vụ việc thu hồi đất, đồng thời cần xem xét các đóng góp và tác động đến lợi ích của người dân Nếu không đạt được mục tiêu, sẽ có những tác động tiêu cực đến cả chính quyền và người dân Quan điểm thực dụng đã có sự thay đổi do nhiều yếu tố khác nhau, và cần xác định cơ sở pháp lý để thực hiện vụ việc này Việc đưa ra các phương án khác nhau cho các hộ dân cần dựa trên các căn cứ hợp lý Cần xem xét các vụ việc tương tự trong quá khứ và kết quả của chúng để rút ra bài học Quan điểm chuẩn tắc cũng đã thay đổi, phản ánh những yêu cầu của người dân Phản ứng của các hộ dân có thể xuất phát từ những lý do cụ thể, và chính quyền cần đánh giá xem các giải pháp đưa ra đã hợp lý hay chưa Cuối cùng, cần xem xét phản ứng cảm xúc của người dân đối với tranh chấp và những thay đổi trong tư duy nhận thức của họ.
Nhà đầu tư cần xác định mục tiêu và lợi ích từ vụ việc, đồng thời tính toán chi phí liên quan Họ dự định mang lại lợi ích cho các hộ dân, nhưng cần có căn cứ rõ ràng để yêu cầu trách nhiệm này Sự thay đổi trong tư duy thực dụng và chuẩn tắc, cùng với các yếu tố tác động, cũng cần được xem xét Quan điểm của nhà đầu tư về yêu cầu của người dân và lý do phản ứng của họ là rất quan trọng Chính quyền cần đánh giá tính hợp lý của các giải pháp đã đưa ra, trong khi phản ứng cảm xúc của cộng đồng cũng phản ánh những thay đổi trong tư duy nhận thức.
Thực dụng (1) Chuẩn tắc (2) Nhận thức (3)
Chủ thể khác trong vụ việc này có mục tiêu rõ ràng về lợi ích và chi phí mà họ mong muốn đạt được Họ dự định mang lại lợi ích cho các hộ dân thông qua các căn cứ tính toán cụ thể về lợi ích và chi phí Đồng thời, cần xác định căn cứ yêu cầu họ phải đảm bảo lợi ích cho người dân Việc đưa ra các lý lẽ biện hộ cần được xem xét tính hợp lý, và quan điểm của họ về yêu cầu của các hộ dân cũng cần được làm rõ Sự phản ứng của người dân có thể xuất phát từ những lo ngại chính đáng, và do đó, cần đánh giá xem các giải pháp mà chính quyền đưa ra đã thực sự hợp lý hay chưa.
Người dân Chính quyền Nhà đầu tư và các chủ thể khác
Trong vụ việc này, sự khác biệt rõ rệt được thể hiện qua các hành động và phản ứng cụ thể của các bên liên quan Những hành động này không chỉ phản ánh quan điểm mà còn ảnh hưởng đến diễn biến của sự việc Phản ứng của mỗi cá nhân hay tổ chức đều mang ý nghĩa quan trọng, góp phần tạo nên bức tranh tổng thể về sự kiện.
Căn cứ và cơ sở cho các hành động và phản ứng là yếu tố quan trọng giúp hiểu rõ động cơ và lý do phía sau những quyết định được đưa ra Việc xác định căn cứ này không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về hành vi của cá nhân hay tổ chức mà còn giúp xây dựng chiến lược phù hợp trong các tình huống khác nhau.
Quan điểm khi nhận định về các yếu tố đưa đến căn cứ/cơ sở đó
Quan điểm khi nhận định về các yếu tố đưa đến căn cứ/cơ sở đó
Quan điểm khi nhận định về các yếu tố đưa đến căn cứ/cơ sở đó
• Sự khác biệt giữa các chủ thể thay đổi theo thời gian như thế nào?
• Đâu là các yếu tố dẫn dắt sự thay đổi đó?
• Có phải sự tương đồng hay khác biệt trong cách tư duy thực dụng, chuẩn tắc hoặc nhận thức đã dẫn dắt tranh chấp hay không?
• Nhận biết các điểm tương đồng trong các câu chuyện mà các chủ thể kể về vụ việc tranh chấp và tìm cách kết nối các câu chuyện đó
• Xóa bỏ hoặc giảm nhẹ những khác biệt mang tính chuẩn tắc và nhận thức trong các câu chuyện
Chú giải cho các bảng trên:
Việc phân tích tình huống cần xem xét đầy đủ hoàn cảnh cụ thể của từng chủ thể và sử dụng thông tin khách quan để hiểu rõ toan tính của họ Chẳng hạn, một số hộ dân từ chối nhận tiền đền bù vì tin rằng việc trì hoãn sẽ mang lại mức đền bù cao hơn Tuy nhiên, khi đưa ra lý do, họ thường viện dẫn những vấn đề như xác định loại đất không chính xác hoặc quy trình thu hồi đất không tuân thủ đúng luật.
Yếu tố chuẩn tắc là tiêu chí để đánh giá các phương án lựa chọn, được hình thành từ quy định pháp luật, quy tắc đạo đức, phong tục, tập quán và thói quen Chẳng hạn, một số người có thể không muốn di dời vì nơi ở mới quá xa nơi chôn cất tổ tiên hoặc quá khác biệt so với môi trường canh tác truyền thống của họ.
Yếu tố nhận thức liên quan đến quan niệm và cảm nhận của người dân về các khía cạnh như địa điểm, cuộc sống sinh hoạt và mối quan hệ giữa chính quyền với người dân, cũng như giữa chính quyền với nhà đầu tư và giữa nhà đầu tư với người dân Chẳng hạn, một số người có thể nghi ngờ khả năng của chính quyền trong việc chăm lo cho đời sống của họ, hoặc cảm thấy rằng lợi ích của nhà đầu tư thường được ưu tiên hơn so với lợi ích của cộng đồng.
Dựa trên các toan tính nội tại của từng chủ thể, cần nhận diện và cấu trúc những khác biệt chính theo ba trụ cột tư duy: Thực dụng, Chuẩn tắc và Nhận thức Đây là cơ sở quan trọng để thực hiện Bước 3.
CC2.2 Công cụ phân tích các bên liên quan (5)
• Bị tác động bởi: ü Giảm thu nhập ü Tăng chi phí ü Sinh kế không bền vững
• Vị thế: ü Giảm thiểu xung đột, tranh chấp ü Đề xuất giải pháp cho vụ việc ü Quyết định phương án sau cùng
• Bị tác động bởi: ü Dự án chậm triển khai ü Tăng chi phí ü Không đạt mục tiêu kinh doanh
• Vị thế: ü Tạo thêm việc làm ü Hỗ trợ đào tạo nghề ü Đóng góp vào phúc lợi xã hội
• Bị tác động bởi: ü Các mục tiêu phát triển chung ü Mất ổn định ở địa phương ü Nhiệm vụ Trung ương giao
• Vị thế: ü Điều chỉnh lại chính sách ü Hướng dẫn quá trình giải quyết ü Rà soát lại kết quả giải quyết
4 Hội Phụ nữ địa phương:
• Bị tác động bởi: ü Uy tín đối với các hội viên ü Không thực hiện được sứ mệnh của tổ chức ü Uy tín đối với chính quyền
• Vị thế: ü Hỗ trợ, tạo thuận lợi cho các bên ü Đề xuất các giải pháp sáng tạo
(5) Bảng trên minh họa một ví dụ về phân tích mức độ bị tác động và vị thế (quan điểm) của các bên liên quan
Phân tích này giúp lựa chọn chủ thể mục tiêu để tác động trong Bước 3.
CC2.3 Các kỹ năng sử dụng trong Bước 2
Yêu cầu về kỹ năng giao tiếp, thu thập thông tin, tạo dựng quan hệ
Xem bộ công cụ CC1.3
Yêu cầu về kỹ năng phân tích, đánh giá
Để đảm bảo tính trung lập, chính xác và đáng tin cậy, cần thu thập và tiếp nhận thông tin đa chiều, đồng thời nhận diện bản chất vụ việc thông qua quan sát các biểu hiện bên ngoài của các chủ thể và bên liên quan.
Chủ động áp dụng các phương pháp linh hoạt để thích ứng với bối cảnh địa phương, bao gồm truyền thống, phong tục, tập quán và lối sống, là điều cần thiết Đồng thời, việc nắm bắt các yếu tố dẫn dắt sự kiện cũng rất quan trọng Tham gia vào các hoạt động sinh hoạt cộng đồng tại thôn bản sẽ góp phần nâng cao hiệu quả của những cách tiếp cận này.
Giữ thái độ trung lập và thể hiện sự quan tâm, cảm thông trong đối thoại với các bên liên quan là rất quan trọng Điều này giúp khuyến khích họ bộc lộ những mong muốn thực sự của mình trong vụ việc.
Minh bạch và cởi mở trong việc chia sẻ thông tin giữa các bên liên quan là rất quan trọng để giảm thiểu tâm lý e ngại và nghi kỵ, đặc biệt là đối với người trung gian hòa giải.
Để đưa ra những phân tích và đánh giá chính xác về bản chất vụ việc, cần xem xét toàn diện các khía cạnh liên quan như chính trị, kinh tế, xã hội, pháp lý, văn hóa, phong tục, tập quán và yếu tố giới.
• Sử dụng thành thạo các công cụ phân tích, đánh giá, bao gồm phân tích Cây vấn đề và phân tích các bên liên quan;