Tư tưởng hồ chí minh về đời sống mới với vấn đề xây dựng đời sống mới tại thành phố cần thơ hiện nay

Những công trình nghiên cứu như “Cần Thơ 20 năm xây dựng và phát triển: 1975 - 1995” của Cục Thống kê Cần Thơ, xuất bản năm 1995; bài báo “Cần Thơ thủ phủ miền Tây” của Thịnh hát đăng

-

LƯƠNG THỊ HOÀI THANH

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐỜI SỐNG MỚI VỚI VẤN ĐỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG MỚI TẠI

THÀNH PHỐ CẦN THƠ HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

TP HỒ CHÍ MINH - 2014

-

LƯƠNG THỊ HOÀI THANH

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐỜI SỐNG MỚI VỚI VẤN ĐỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG MỚI TẠI

THÀNH PHỐ CẦN THƠ HIỆN NAY

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Tấn Hưng Các số liệu trong luận văn là trung thực, những kết luận khoa học trong luận văn chưa từng được ai công bố trên bất kỳ công trình nào khác

Tp Hồ Chí Minh, ngày 10 tháng 01 năm 2014

Tác giả luận văn

Lương Thị Hoài Thanh

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 3

Chương 1 ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐỜI SỐNG MỚI 11

1.1 H G ĐI I TI Đ H H TH H T T G HỒ CH I H Ố G I 11

1.1.1 Điều kiện lịch sử - xã hội hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới 11

1.1.2 Những tiền đề lý luận hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới 19

1.1.3 Phẩm chất và tài năng của Hồ Chí Minh 28

1.2 C Đ CH I D G T T G HỒ CH I H Đ I Ố G I 30

1.2.1 Mục đích của việc xây dựng đời sống mới 30

1.2.2 Nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới 34

Kết luận chương 1 61

Chương 2 VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH TRONG XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG MỚI Ở THÀNH PHỐ CẦN THƠ TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 63

2.1 H I T CH H H TH H H T T I C TH H HỐ CẦ TH 63

2.1.1 Lịch sử hình thành và đặc điểm tự nhiên của thành phố Cần Thơ 63

2.2.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội, văn hóa và con người thành phố Cần Thơ 68

2.2 TH C T Ạ G D G T T G HỒ CH I H Đ I Ố G I TH H HỐ CẦ TH 84

2.2.1 Những thành tựu trong công tác vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh

về xây dựng đời sống mới ở thành phố Cần Thơ 84

2.2.2 Những tồn tại trong công tác vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống mới ở thành phố Cần Thơ 116

2.3 H G H G GIẢI H G HẦ G C HI Ả ĐỐI I C G T C D G Đ I Ố G I TH H HỐ CẦ TH THE T T G HỒ CHÍ MINH 121

2.3.1 hương hướng góp phần nâng cao hiệu quả đối với công tác xây dựng đời sống mới ở thành phố Cần Thơ 121

2.3.2 Một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả trong xây dựng đời sống mới ở thành phố Cần Thơ 122

Kết luận chương 2 127

PHẦN KẾT LUẬN 128

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 130

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chủ tịch Hồ Chí Minh, người có công rất lớn trong sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước, đã để lại những di sản tinh thần vô giá cho các thế hệ người iệt Nam nghiên cứu và học tập Trong kho tàng

tư tưởng của gười, tư tưởng về đời sống mới là một trong những tư tưởng sâu sắc và nổi bật

hi nước nhà mới thoát khỏi ách đô hộ của đế quốc thực dân Pháp, Nhật

và chế độ phong kiến, Chủ tịch Hồ Chí inh đã đề ra phong trào xây dựng Đời sống mới để phù hợp với nước Việt am độc lập, đồng thời nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân ăm 1947, gười đã viết tác phẩm

Đời sống mới dưới dạng hỏi đáp với bút danh Tân inh để diễn tả cụ thể

những việc cần làm đối với mỗi người, mỗi gia đình, mỗi cơ quan, tổ chức nhằm làm cho mỗi con người ngày càng tiến bộ, mỗi gia đình ngày càng đầm

ấm, hạnh phúc, mỗi cơ quan, tổ chức ngày một văn minh, từ đó làm cho đất nước ta ngày càng vững mạnh Trong lời tựa, Chủ tịch Hồ Chí inh đã khẳng định ý nghĩa của tác phẩm là giúp nhân dân ta thực hành đời sống mới để cứu

quốc và kiến quốc: “Trong lúc kháng chiến cứu quốc chúng ta phải đồng thời

kiến quốc Thực hành đời sống mới là một điều cần kíp cho công cuộc cứu quốc và kiến quốc Anh Tân Sinh viết quyển “Đời sống mới” một cách vắn tắt, rõ ràng, thiết thực, dễ hiểu Đó là một quyển sách nhỏ, chỉ rõ bước đường đời sống mới Tôi mong đồng bào ta mỗi người có một quyển Đời sống mới

để xem, để hiểu, để thực hành đời sống mới Như thế, chúng ta nhất định sẽ tiến bộ hơn” [65, tr.111]

Đời sống mới bao gồm đời sống mới riêng cho từng người và đời sống mới chung cho cộng đồng, tập thể như các gia đình, làng xã, các bộ đội, các

nhà máy, trường học, các công sở,…Theo gười thì “làm thế nào cho đời

sống của dân ta, vật chất được đầy đủ hơn, tinh thần được vui mạnh hơn, đó

là mục đích của đời sống mới” [65, tr.113]

Đảng Cộng sản Việt Nam với tư cách là người lãnh đạo cách mạng, đã vận dụng và phát triển sáng tạo quan điểm về đời sống mới của Hồ Chí Minh vào thực tiễn cách mạng nước ta gay từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

I (1976), Đảng ta đã xác định: “Vận động một cách kiên trì và sâu rộng để

tạo ra nếp sống mới có văn hóa trong xã hội; đưa cái đẹp vào đời sống hàng ngày, vào lao động sản xuất” [38, tr.110 - 111] Đặc biệt, từ khi tiến hành đổi

mới, Đảng ta rất quan tâm đến vấn đề xây dựng đời sống mới trong toàn xã

hội Tiêu biểu nhất có thể kế đến là Cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây

dựng đời sống văn hóa khu dân cư” (từ năm 1995), được thực hiện một cách

sâu rộng trong toàn xã hội và đã có những thành tựu đáng kể

Hiện nay, đất nước ta đang xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh toàn cầu hóa, bên cạnh những thuận lợi, chúng ta cũng phải chịu không ít khó khăn và thách thức Có nhiều cơ hội

mở ra cho chúng ta, có thể đưa nước ta trở nên giàu mạnh, sánh vai với các cường quốc năm châu, nhưng nước ta cũng chịu ảnh hưởng không ít những

tư tưởng, lối sống thực dụng, chạy theo đồng tiền từ bên ngoài Bên cạnh đó, một bộ phận cán bộ, đảng viên bị tha hóa về đạo đức, lối sống, tệ nạn tham

ô, lãng phí quan liêu ngày càng tăng dẫn đến nguy cơ chệch hướng chủ nghĩa xã hội Do vậy, vận dụng tốt tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới là điều rất cần cần thiết, cấp bách trong giai đoạn hiện nay nhằm đáp ứng được yêu cầu chung của công cuộc đổi mới, sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đáp ứng được sự mong đợi của đông đảo cán bộ, đảng viên và toàn thể nhân dân

Xây dựng đời sống mới ở thành phố Cần Thơ, bên cạnh tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại, bảo tồn phát huy giá trị văn hoá của mình, vừa sử dụng những thành quả kinh tế, chính trị - xã hội và đặc biệt là những thành quả của

khoa học công nghệ hiện đại nhằm đẩy mạnh sáng tạo các giá trị văn hoá truyền thống, để phát triển bền vững trước những tác động hai mặt của nền kinh tế thị trường, những hạn chế của việc thực hiện chính sách định cư, quy hoạch phát triển kinh tế… ì vậy, việc xây dựng đời sống mới ở thành phố Cần Thơ là nhiệm vụ cấp thiết bên cạnh các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ quốc phòng, an ninh trên địa bàn

Hưởng ứng cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ

Chí Minh”, cụ thể trong lĩnh vực xây dựng đời sống mới, thành phố Cần Thơ

đã đạt được nhiều thành tựu Bên cạnh đó, cũng còn nhiều hạn chế rất cần được tiếp tục nghiên cứu, đánh giá để có những định hướng kịp thời, góp phần làm cho công tác xây dựng đời sống mới ở thành phố Cần Thơ có hiệu quả hơn nữa trong thời gian tới Để nâng cao nhận thức và tìm ra các giải pháp thúc đẩy việc xây dựng đời sống mới tại thành phố Cần Thơ trong giai

đoạn hiện nay, chúng tôi lựa chọn vấn đề “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới với vấn đề xây dựng đời sống mới tại thành phố Cần Thơ hiện nay” làm luận văn luận văn thạc sĩ triết học của mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Đối với vấn đề tư tưởng Hồ Chí inh về văn hóa và đời sống mới nói chung và vấn đề xây dựng đời sống mới nói riêng, từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu ở những phương diện khác nhau với những kết quả nổi bật

Một là, nghiên cứu làm sáng tỏ tư tưởng Hồ Chí inh về đời sống mới

đã có các công trình được công bố có liên quan, trước hết phải kể đến như:

“Hồ Chí Minh nhà văn hóa kiệt xuất” của G Song Thành;“Tư tưởng

Hồ Chí Minh với vấn đề văn hóa trong phát triển” của T Đỗ Thị inh

Thúy (năm 2006), “Tư tưởng Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam về

xây dựng con người mới, văn hóa mới” của tác giả guyễn Trung Thu, xuất

bản năm 2013; “Cơ sở khoa học và nền tảng văn hoá của tư tưởng Hồ Chí

Minh” của PGS.TS Thành Duy do nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản

năm 1998,“Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nền văn hóa mới ở Việt

Nam”, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2001 và “Vận dụng và phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh trong sự nghiệp đổi mới” của G T Bùi Đình

Phong, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2007,… Các công trình này đã làm sáng

tỏ con đường hình thành và một số nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, trong đó có nội dung về đời sống mới

Công trình “Tư duy kinh tế Hồ Chí Minh” của tác giả Cao gọc Thắng, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2007; “Góp phần nghiên cứu văn hóa

Việt Nam dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh” của GS.TS Thành Duy,

Nxb Chính trị quốc gia, năm 2004; “Vận dụng và phát triển sáng tạo tư

tưởng Hồ Chí Minh trong sự nghiệp đổi mới” của G T Bùi Đình

Phong, Nxb Chính trị quốc gia xuất, năm 2007; “Văn hóa và triết lý phát

triển trong tư tưởng Hồ Chí Minh” của G T Đinh uân âm và

PGS.TS Bùi Đình hong, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2008; “Đạo đức

Bác Hồ tấm gương soi muôn đời” của T guyễn iết Hoàn, Nxb Chính

trị quốc gia, năm 2012; “Học tập tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh, xây dựng

nền văn hoá đạo đức ở nước ta hiện nay” của tác giả Thành Duy và Lê

uý Đức, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2007 Các công trình trên chủ yếu luận giải về quan điểm của Hồ Chí inh về những khía cạnh của vấn đề xây dựng đời sống mới trong xã hội

Hai là, trong thời gian gần đây cũng có rất nhiều công trình và hoạt động

liên quan đến việc xây dựng đời sống mới Trước hết có thể kể đến Cuộc vận

động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” do y ban Trung ương

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phát động từ năm 1995, có nội dung toàn diện trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc phòng, an ninh, có quy mô rộng lớn nhằm thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của hà nước tại địa bàn dân cư Bên cạnh đó, Đảng Cộng sản Việt

am đưa ra quan điểm “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên

tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” tại Nghị Quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa

III (1998), quan điểm này đã tạo ra bước ngoặt quan trọng trong quá trình xây dựng nền văn hóa mới, đời sống mới trên phạm vi cả nước trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay

Trong cuốn “Giá trị truyền thống trước những thử thách của toàn cầu

hoá”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2002, các tác giả Nguyễn Trọng

Chuẩn và Nguyễn ăn Huyên đã phân tích về vật chất của toàn cầu hoá dưới góc độ triết học, giá trị học; quan hệ của toàn cầu hoá với việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống, những giải pháp và dự báo về vị trí vai trò, khả năng của giáo dục truyền thống trong sự phát triển nền văn hoá nước

ta hiện nay

Ba là, vấn đề xây dựng đời sống mới còn được Đảng và hà nước ta rất

chú trọng và đã đề ra đường lối, chủ trương, chính sách pháp luật cụ thể Có thể thấy rõ nhất trong các văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng Đó

là những chỉ dẫn quý báu mang tính phương pháp luận quan trọng, soi sáng việc tìm tòi và nghiên cứu của luận văn

goài ra, còn có hàng trăm bài viết mỗi năm, đã được đăng tải trên các sách báo, tạp chí nghiên cứu về những khía cạnh của vấn đề xây dựng đời sống mới trong cơ chế thị trường hiện nay

Về phía thành phố Cần Thơ, đã có nhiều công trình tìm hiểu khá sâu sắc đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội, văn hóa và con người thành phố Cần Thơ

và những khía cạnh của vấn đề xây dựng đời sống mới Cụ thể như sau:

Nhóm những công trình nghiên cứu về lịch sử hình thành, đặc điểm tự

nhiên, kinh tế - xã hội, văn hóa của thành phố Cần Thơ có “Địa chí Cần

Thơ” do nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản năm 2002; “Cần Thơ xưa

và nay” của nhà nghiên cứu Huỳnh Minh, xuất bản năm 1966; “Văn hóa sông nước Cần Thơ” do Trần ăn am chủ biên, xuất bản năm 2008; “Văn

hóa văn nghệ dân gian Cần Thơ” của Tô Hoàng ũ và Trần ăn am chủ

biên, xuất bản năm 2008; bài báo “Từ Trấn Giang đến thành phố Cần Thơ”

đăng tại Tạp chí Khoa học Cần Thơ số 1, năm 2004 và nhiều công trình khác

đã làm nổi bật những nội dung này

Những công trình nghiên cứu như “Cần Thơ 20 năm xây dựng và phát

triển: 1975 - 1995” của Cục Thống kê Cần Thơ, xuất bản năm 1995; bài báo

“Cần Thơ thủ phủ miền Tây” của Thịnh hát đăng trên Báo ảnh Việt Nam

năm 2005; bài báo “Cần Thơ - Thành phố trẻ đầy sức sống” của Nguyễn Tấn

uyên đăng trên tạp chí Cộng sản năm 2006…cùng với những báo cáo tổng

kết của phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, phong trào “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”; Báo cáo tổng

kết 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, các văn kiện đại hội

của Đảng ủy thành phố Cần Thơ đã đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau về công tác xây dựng đời sống mới tại thành phố Cần Thơ

hư vậy, từ trước tới nay đã có không ít công trình đề cập đến quan điểm về đời sống mới của Chủ tịch Hồ Chí Minh và sự vận dụng của Đảng ta trong sự nghiệp đổi mới Đó là những tư liệu quý để tác giả kế thừa và phát triển trong quá trình thực hiện luận văn Tuy nhiên, vấn đề vận dụng tư tưởng

về đời sống mới của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại thành phố Cần Thơ trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa hiện nay, vẫn chưa có công trình nào chuyên sâu nghiên cứu

Vì vậy, công trình “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới với vấn đề xây dựng đời sống mới tại thành phố Cần Thơ hiện nay” sẽ góp phần làm sáng

tỏ những vấn đề trên

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh về đời

sống mới và sự vận dụng của Đảng ta, luận văn đưa ra một số giải pháp để

tiếp tục phát huy hơn nữa hiệu quả công tác xây dựng đời sống mới tại thành

phố Cần Thơ trong giai đoạn hiện nay

Nhiệm vụ nghiên cứu: Từ mục đích nghiên cứu trên, luận văn tập trung

giải quyết những nhiệm vụ chủ yếu sau:

Một là, phân tích điều kiện và những tiền đề hình thành tư tưởng Hồ Chí

Minh về đời sống mới

Hai là, phân tích nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về đời

sống mới

Ba là, khái quát lịch sử hình thành, phát triển, các đặc điểm về tự nhiên,

kinh tế, văn hóa - xã hội và con người thành phố Cần Thơ

Bốn là, phân tích thực trạng, xác định phương hướng và luận chứng các

giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả vận dung tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới tại thành phố Cần Thơ

Phạm vi nghiên cứu: Tác giả luận văn không nghiên cứu toàn bộ tư

tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa mà chỉ tập trung nghiên cứu làm rõ tư tưởng

Hồ Chí Minh về đời sống mới và sự vận dụng tư tưởng của gười trong xây dựng đời sống mới về kinh tế và văn hóa tại thành phố Cần Thơ từ năm 2000 đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

Cơ sở lý luận: Luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa ác -

ênin, tư tưởng Hồ Chí inh và các quan điểm của Đảng và hà nước về văn hóa và xây dựng đời sống mới

Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng những phương pháp

nghiên cứu của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Ngoài ra, tác giả còn sử dụng các phương pháp như thu thập thông tin, điều tra khảo sát, phương pháp phân tích và tổng hợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa, văn bản học…

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Ý nghĩa khoa học: Luận văn góp phần làm sáng tỏ những tư tưởng cơ

bản của Hồ Chí Minh về đời sống mới, đồng thời góp phần cụ thể hóa quan điểm của Đảng về xây đời sống mới tại thành phố Cần Thơ trong giai đoạn hiện nay

Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn góp phần đề xuất những giải pháp thúc đẩy

công cuộc xây đời sống mới tại thành phố Cần Thơ hiện nay

Nội dung nghiên cứu và những kết quả đạt được của luận văn được dùng làm tư liệu cho việc giảng dạy tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống mới về chính trị, kinh tế, văn hóa và đạp đức

Luận văn cũng làm tài liệu tham khảo để nghiên cứu những công trình tiếp theo về lĩnh vực này, góp phần tích cực vào công tác xây dựng đời sống mới ở Việt Nam hiện nay…

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu thành 2 chương 5 tiết

Chương 1 ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐỜI SỐNG MỚI

hư ai, guyễn Xuân Ôn, Phan Đình hùng ở miền Trung đến Nguyễn Thiện Thuật, Nguyễn Quang Bích ở miền Bắc và nổi bật là phong trào Cần ương do vua Hàm ghi và Tôn Thất Thuyết khởi xướng hưng do đường lối kháng chiến không còn phù hợp nên trước sau các phong trào đều thất bại

Rõ ràng ngọn cờ cứu nước theo hệ tư tưởng phong kiến đã không đáp ứng được trước đòi hỏi giành lại độc lập cho dân tộc Chính điều đó đã đẩy nước

ta từ một nước độc lập trở thành một đất nước thuộc địa, nửa phong kiến Dưới ách thống trị của thực dân Pháp, nhân dân Việt Nam bị áp bức, bóc lột nặng nề, bị gây chia rẽ và làm suy đồi nòi giống Với Hiệp ước atơnốt (1884), triều đình hà guyễn đã chính thức dâng miền am nước ta cho Pháp, chịu sự bảo hộ của Pháp ở miền Trung và miền Bắc Việt Nam hoàn toàn mất độc lập

ang đầu thế kỷ XX, trước chính sách khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp, xã hội Việt Nam bắt đầu có sự biến chuyển và phân hoá sâu sắc, các tầng lớp tiểu tư sản và mầm mống giai cấp tư sản bắt đầu xuất

hiện Đồng thời, do ảnh hưởng của các cuộc vận động cải cách của Khang Hữu i, ương hải Siêu từ Trung Quốc vào Việt Nam, phong trào chống Pháp của nhân dân ta chuyển dần sang xu hướng dân chủ tư sản với sự xuất hiện của các phong trào Đông Du, Duy Tân, Đông inh ghĩa Thục, Việt Nam Quang phục hội Các phong trào chưa lôi cuốn các tầng lớp nhân dân

và chủ yếu vẫn do các sĩ phu phong kiến cựu học dẫn dắt, nên còn nhiều hạn chế và kết cục là tất cả đều bị dìm trong bể máu, đất nước ta rơi vào tình trạng khủng hoảng về đường lối cứu nước

Đứng trước tình cảnh đó, mỗi người dân yêu nước Việt am đều nhận thấy sứ mệnh của mình là phải tìm ra con đường cứu nước, cứu dân tộc thoát khỏi ách thống trị của thực dân Pháp Là một người Việt am yêu nước, Nguyễn Tất Thành đã ra đi tìm con đường cứu nước và từng bước hình thành

tư tưởng của mình, và đáp ứng đòi hỏi bức thiết của dân tộc và thời đại đặt ra Sau khi tiếp nhận chủ nghĩa Mác - Lênin, Nguyễn Ái Quốc tích cực vận động thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam Sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 3-2-1930 đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử cách mạng nước ta, đưa phong trào cách mạng trong nước từ tự phát sang tự giác, từ đó Đảng đã lãnh đạo cách mạng Việt am đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác Thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945 là thắng lợi có

ý nghĩa rất lớn đối với cách mạng Việt Nam Thắng lợi này đã đưa nước ta từ một nước nô lệ trở thành nước tự do; từ một nước thuộc địa, nửa phong kiến trở thành nước độc lập, dân chủ Thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm

1945 đã xóa bỏ chế độ phong kiến tồn tại hàng ngàn năm, chế độ thực dân hơn 80 năm và chế độ phát xít 5 năm ở nước ta Sau Cách mạng tháng Tám, đất nước ta đứng trước những khó khăn rất lớn, bởi vì hơn 80 năm thực dân háp lợi dụng lá cờ Tự do - Bình đẳng - Bác ái đến cướp đất nước ta, áp bức đồng bào ta làm cho nền kinh tế, chính trị, văn hóa nước ta rơi vào khủng khoảng, trì trệ nghiêm trọng

Về kinh tế, “chúng bóc lột dân ta đến xương tủy, khiến cho dân ta nghèo

nàn, thiếu thốn, nước ta xơ xác, tiêu điều Chúng bóc lột công nhân ta một cách vô cùng tàn nhẫn” [64, tr.2] Điều này được thể hiện rõ ở những hành động như: thiết lập hệ thống ngân hàng, độc quyền phát hành in giấy bạc và cho vay nặng lãi gân hàng Đông Dương là một tập đoàn tư bản tài chính có thế lực nhất làm chúa tể và chi phối mọi ngành kinh tế ở Đông Dương Thực dân Pháp không từ bỏ bất kỳ chính sách bóc lột nào kể cả những hình thức bóc lột kinh tế thời Trung cổ Đó là “chế độ thuế khóa nặng nề và hết sức vô lý: thuế thân, thuế chợ, thuế đò, thuế vỉa hè, thuế môn bài, thuế xe, thuế lưu trú, nộp thuế cho ngân sách Đông Dương, thuế nộp cho ngân sách xứ, cho tính phần trăm (%) nộp cho quan lại, kỳ hào trong thôn xã cùng hàng trăm thứ thuế khác Thuế má nặng oằn lưng và luôn luôn thay đổi có lợi cho thực dân

và phong kiến tay sai Hậu quả của chính sách độc quyền về kinh tế và chính sách thuế nặng nề làm cho đa số nông dân mất dần ruộng đất Dưới thời thuộc háp, ước tính 50% nông dân Việt Nam không có ruộng” [105, tr.168] Thêm vào đó, chúng bóc lột công nhân Việt Nam một cách vô cùng tàn nhẫn Đặc biệt, thực dân háp đã tiến hành các kế hoạch khai thác thuộc địa (1897 - 1914) và tiếp đó là kế hoạch khai thác thuộc địa lần thứ hai (1919 - 1929) Những cuộc khai thác thuộc địa để thỏa mãn cơn khát thiếu hụt năng lượng và lòng tham vô đáy của thực dân Pháp, càng làm cho mâu thuẫn giữa các tầng lớp nhân dân ta với thực dân Pháp trở nên sâu sắc hơn Đồng thời cũng đã dẫn đến những biến đổi trong cơ cấu kinh tế, đó là quan hệ kinh tế nông thôn bị phá vỡ, hình thành nên những đô thị mới, những trung tâm kinh tế và tụ điểm dân cư mới Trong xã hội, nhiều ngành kinh tế mới ra đời như ngành kinh tế công nghiệp, khai thác mỏ, giao thông vận tải, thương nghiệp Trong nông nghiệp đã xuất hiện kinh tế đồn điền kinh doanh theo lối tư bản Tuy nhiên, thực dân Pháp không du nhập một cách hoàn chỉnh phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa vào nước ta, mà vẫn duy trì quan hệ kinh tế phong kiến Chúng

kết hợp hai phương thức bóc lột tư bản và phong kiến để thu lợi nhuận một cách tối đa Chính vì thế, nước Việt Nam cũng không thể phát triển lên chủ nghĩa tư bản một cách bình thường được, nền kinh tế Việt Nam bị kìm hãm trong vòng lạc hậu

hư vậy, với chính sách bóc lột nặng nề của thực dân của Pháp, với sự thống trị của chế độ phong kiến lỗi thời cùng với sự vơ vét đến kiệt quệ của phát xít Nhật tất yếu dẫn đến kết quả một nền kinh tế Việt Nam què quặt, đất nước nghèo nàn, lạc hậu, nhân dân bị bần cùng hóa, cực khổ, lầm than Chính những nhu cầu của thực tiễn nền kinh tế đất nước đã tác động đến sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống mới, phải làm sao giải quyết được nạn đói trước mắt, làm sao cho kinh tế nước ta phục hồi và phát triển, từng bước nâng cao đời sống cho nhân dân?

Về chính trị - xã hội, năm 1858 thực dân háp nổ súng xâm lược iệt

am, triều đình nhà guyễn từng bước ký hòa ước với háp, nước ta bị chia cắt làm 3 miền Bắc, Trung, am với ba chế độ chính trị khác nhau Trong đó, miền am chính thức trở thành thuộc địa của háp, Bắc kỳ là xứ bảo hộ và Trung kỳ là xứ nửa bảo hộ đó, triều đình nhà guyễn vẫn tiếp tục tồn tại nhưng dưới sự điều khiển của viên khâm sứ người háp Đây chính là âm mưu hòng thực hiện chế độ “chia để trị” của thực dân háp, muốn nhân dân ta nghi ngờ lẫn nhau, gây mất đoàn kết nội bộ để không thể chống lại sự xâm lược của họ

Dưới chế độ cai trị của thực dân háp, dân ta sống trong cảnh đói rách, lầm than, những quyền tự do, dân chủ cơ bản như đi lại, ngôn luận, hội họp… đều bị ràng buộc và hạn chế Thực dân háp còn thi hành những luật pháp dã man, xem thường tính mạng của người dân iệt am, những tòa án bao giờ cũng bênh vực những người da trắng và thẳng tay đàn áp người dân chống đối

Từ khi bị thực dân háp xâm lược và đô hộ, nước ta xuất hiện thêm nhiều giai cấp và tầng lớp mới Bên cạnh giai cấp địa chủ phong kiến và nông

dân, đã hình thành giai cấp tư sản, giai cấp công nhân và nhiều tầng lớp trung gian khác ự phân hóa giai cấp trong xã hội cuối thế kỷ I , đầu thế kỷ dẫn đến hai mâu thuẫn cơ bản: một là, mâu thuẫn giữa nông dân với địa chủ phong kiến; hai là mâu thuẫn giữa toàn thể dân tộc iệt am với thực dân háp xâm lược Trong đó, nổi lên hàng đầu là mâu thuẫn thứ hai, bởi mỗi người dân iệt am đều chịu sự đàn áp, bóc lột thậm tệ của thực dân háp, đặc biệt là nông dân và công nhân, họ phải chịu nhiều tầng áp bức, đời sống

vô cùng cực khổ

Trong khi đó, người dân iệt am không chỉ chịu sự áp bức của thực dân và của địa chủ phong kiến, kể từ năm 1940 thực dân Pháp đã rước phát xít hật vào nước ta ước ta lại thêm một tầng xiềng xích mới, làm cho đời sống người dân iệt am đã cực khổ lại càng cực khổ hơn, đã nghèo nàn lại càng nghèo nàn hơn, đã bị hạn chế quyền tự do dân chủ nay càng trở nên tồi

tệ hơn Điều đó đã tác động mạnh mẽ đến tư tưởng Hồ Chí inh để rồi sau cách mạng Tháng Tám thành công, gười chủ trương xây dựng một nền chính trị thật sự dân chủ, trong đó Đảng và hà nước phải phục vụ cho lợi ích của nhân dân, phải làm sao chăm lo đến đời sống nhân dân, tất cả hoạt động của Đảng và hà nước đều vì quyền và lợi ích của nhân dân

Về văn hóa - đạo đức, thực dân háp chủ trương phát triển nền giáo dục

có giới hạn, chủ yếu đào tạo những người hợp tác, những công chức bản xứ, lương trả ít tốn hơn cho ngân sách thuộc địa Bên cạnh việc duy trì ho học với chế độ khoa cử cũ, thực dân háp triển khai tổ chức thí điểm nền giáo dục Pháp - iệt, đào tạo công chức thuộc địa ảnh hưởng của nền văn hóa háp, nhưng chỉ mang tính nhỏ giọt ì vậy, đến năm 1908, cả 3 kỳ mới có 25 trường tiểu học, 3 trường trung học và 1 trường đại học Thực tế này được Hồ Chí inh tố cáo là thực dân háp lập ra nhà tù nhiều hơn trường học, hơn 80 năm háp khai hóa văn minh ở nước ta đã làm cho hơn 95% dân số nước ta

mù chữ Cùng với giáo dục, thực dân Pháp còn mở thêm một số viện nghiên

cứu như iện Vi trùng, Viện Quang học, Viện Hải dương học, Sở hí tượng,

Sở Địa lý, Sở Địa chất, Sở Kiểm lâm, Sở Thú y… nhưng thực chất là để phục

vụ cho công cuộc khai thác thuộc địa Thực dân Pháp còn phát hành báo chí

với các tờ báo như Gia định báo, tờ báo đầu tiên phát hành năm 1865, sau đó

là Nhựt trình Nam Kỳ, Thông loại khóa trình, Phan Yên báo, Lục tỉnh tân văn,

Phụ nữ tân văn, Đuốc nhà nam, Thực nghiệp dân báo,…với âm mưu là dùng

văn hóa háp để tấn công đi đến xóa bỏ nền văn hóa cổ truyền của người Việt

am Tuy nhiên, văn hóa iệt am đã trải qua nhiều thử thách của các cuộc chiến tranh và xâm lược từ phương Bắc đã tô điểm cho mình một bản sắc văn hóa riêng biệt Giờ đây, đứng trước nguy cơ đồng hóa văn hóa háp, văn hóa Việt Nam lại vươn lên, phản kháng mạnh mẽ Chính đặc điểm này đã ngấm sâu vào tâm hồn Hồ Chí inh, tác động mạnh mẽ đến sự hình thành tư tưởng của gười về đời sống mới

Có thể nói hơn 80 năm khai hóa nước ta, chính sách ngu dân thâm độc của thực dân háp đã khiến cho văn hóa iệt Nam ngày càng kiệt quệ, chúng giam hãm dân ta trong vòng ngu dốt Những truyền thống tốt đẹp đều bị bóp nghẹt hoặc xuyên tạc, mọi văn hóa nô dịch, trụy lạc, hủ tục, mê tín… được khuyến khích phát triển và gieo rắc khắp nơi, tinh thần dân tộc, truyền thống tốt đẹp của dân tộc bị nhấn chìm Đứng trước thực trạng nền văn hóa của đất nước, trước yêu cầu của công cuộc xây dựng xã hội mới, khôi phục lại những giá trị tốt đẹp của truyền thống dân tộc, cổ vũ lòng yêu nước, Hồ Chí inh đã tích cực vận động xây dựng Đời sống mới, gười đã đưa ra nhiều phương pháp, biện pháp thực hiện nhằm đưa nước ta thoát khỏi tình trạng nghèo nàn, lạc hậu, từng bước trở nên văn minh, tiến bộ

Bên cạnh đó, thù trong giặc ngoài đang tìm mọi cách nhằm lật đổ chính quyền của ta, nước ta rơi vào tình trạng “ngàn cân treo sợi tóc”, với chính quyền non trẻ nhưng phải đảm đương những trọng trách rất nặng nề, Chủ tịch

Hồ Chí inh đã đề ra hàng loạt những giải pháp để giải quyết khó khăn ới

tinh thần đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề ra phong trào xây dựng Đời sống mới để nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân nhằm xây dựng

xã hội mới và sau này đã trở thành phong trào rộng khắp trong cả nước

Cùng với bối cảnh trong nước, tình hình thế giới đầu thế kỷ cũng đầy biến động

1.1.1.2 Tình tình thế giới những năm đầu thế kỷ XX

Vào cuối thế kỷ I , đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản đã phát triển mạnh mẽ và chuyển từ giai đoạn tự do cạnh tranh sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa úc bấy giờ chỉ với chín nước đế quốc đã chi phối tình hình thế giới, trong đó hầu hết các nước châu Á, Châu Phi, Châu Mỹ đã trở thành thuộc địa của đế quốc hân dân các nước thuộc địa và phụ thuộc bị các nước đế quốc tước đoạt hết tự do, đảo lộn các giá trị truyền thống dân tộc, tước đoạt cả quyền lợi kinh tế và địa vị xã hội,…mạng sống của người dân thuộc địa bị xem thường và đôi khi bị bắt ra làm trò tiêu khiển Cùng với mâu thuẫn cơ bản trong xã hội tư bản - mâu thuẫn giữa quan hệ sản xuất mang tính chất tư bản tư nhân về tư liệu sản xuất với lực lượng sản xuất mang tính chất xã hội hóa ngày càng cao, chủ nghĩa đế quốc đã làm phát sinh một mâu thuẫn mới,

đó là mâu thuẫn giữa các dân tộc thuộc địa với chủ nghĩa đế quốc thực dân Mâu thuẫn này ngày càng gay gắt dẫn đến phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa ngày càng phát triển

phương Đông, mâu thuẫn này càng trở nên sâu sắc dẫn đến những cuộc cách mạng giải phóng dân tộc diễn ra đầu thế kỷ XX Trung Quốc, những phong trào đấu tranh dẫn đến cuộc cách mạng Tân Hợi năm 1911 Lãnh tụ Tôn Trung ơn đã xây dựng một chế độ mới với chủ trương là “Dân tộc độc lập - Dân quyền tự do - Dân sinh hạnh phúc” Trong khi đó, sự phát triển không đồng đều của các nước đế quốc, một số nước đế quốc muốn phân chia lại thuộc địa và thị trường thế giới Đây chính là nguyên nhân dẫn đến cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914 - 1918), cuộc chiến tranh diễn ra

rất ác liệt, với quy mô toàn thế giới này đã làm gay gắt thêm mâu thuẫn giữa các nước tư bản chủ nghĩa với nhau và giữa những nước đế quốc, thực dân với các nước thuộc địa và phụ thuộc Trong bối cảnh ấy, V.I Lênin và Đảng Bônsêvích đã lãnh đạo Cách mạng Tháng ười Nga (7 - 11 - 1917) giành thắng lợi Thắng lợi này mở ra một thời đại mới của lịch sử loài người - thời đại quá độ lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới

Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng ười Nga đã tạo tiền đề và điều kiện

cơ bản thúc đẩy phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa phát triển mạnh mẽ Sau cách mạng Tháng ười, chủ nghĩa Mác - Lênin được truyền bá mạnh mẽ và rộng rãi ở các nước thuộc địa và Hồ Chí inh là người có công lao

to lớn trong việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt am ăm 1920, Hồ

Chí inh đã đọc “Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và

vấn đề thuộc địa” của V.I Lênin được thông qua tại Đại hội II của Quốc tế

Cộng sản (1920) Từ đó, gười đã quyết định lựa chọn con đường cho cách mạng giải phóng dân tộc Việt Nam, đó là con đường cách mạng vô sản

Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, một số nước đế quốc chưa hài lòng với sự phân chia thuộc địa và thị trường thế giới, cùng với phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc đang phát triển mạnh mẽ ở các nước thuộc địa và phụ thuộc đã dẫn đến Chiến tranh thế giới lần thứ hai (1939 - 1945) Cuộc chiến tranh này diễn ra ác liệt hơn, kéo dài hơn và tốn hao nhiều sức người sức của hơn so với cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ nhất Sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai, hàng loạt các nước xã hội chủ nghĩa ra đời và trở thành một

hệ thống đối lập với hệ thống tư bản chủ nghĩa trên phạm vi thế giới Những nước xã hội chủ nghĩa, đứng đầu là Liên Xô, đã ra sức giúp đỡ các nước thuộc địa và phụ thuộc trong công cuộc giải phóng đất nước, trong đó có iệt Nam, chống lại chủ nghĩa đế quốc, thực dân trên thế giới Đồng thời, khôi phục và phát triển kinh tế, xây dựng và phát triển văn hóa, xã hội để từng bước xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới

1.1.2 Những tiền đề lý luận hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới

Tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới được hình thành trên cơ sở kế thừa những di sản văn hóa tinh thần dưới đây:

1.1.2.1 Những giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam

Lịch sử dựng nước và giữ nước lâu đời đã hình thành nên những giá trị tinh thần truyền thống hết sức đặc sắc của dân tộc Việt Nam, là hành trang quý báu để Hồ Chí inh ra đi tìm đường cứu nước là tiền đề để hình thành nên hệ thống các quan điểm về con đường cách mạng iệt am Trước hết,

có thể nói đến sự ảnh hưởng của truyền thống lịch sử, văn hóa quê hương của gười, bởi đây là nơi mà tuổi thơ gười đã trải qua và lớn lên, để từ đó hình thành nên một nhân cách, tâm hồn và tư tưởng vĩ đại

Hồ Chí Minh sinh ra tại xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, một vùng đất có truyền thống yêu nước kiên cường, truyền thống đấu tranh anh hùng, bất khuất gay trong gia đình, guyễn Tất Thành đã học hỏi sự cần cù, chịu khó của mẹ (bà Hoàng Thị oan (1968 - 1901)), sự chăm chỉ học hành, một lòng vì nước vì dân của cha (ông guyễn inh ắc (1962 - 1929)), cùng với đạo đức của một nhà nho yêu nước…Truyền thống quê hương, gia đình là cội nguồn hun đúc lòng yêu nước, chống ngoại xâm của

Hồ Chí inh, cũng như hình thành tư tưởng về xây dựng một đời sống mới tốt tươi cho đất nước

Bên cạnh đó, Hồ Chí Minh đã tiếp thu vốn văn hóa quý báu của dân tộc Trước hết là lòng yêu nước và ý chí kiên cường trong đấu tranh dựng nước và giữ nước mấy ngàn năm của dân tộc iệt am òng yêu nước đó không chỉ là một tình cảm, một phẩm chất tinh thần của người dân Việt Nam

mà nó đã được phát triển thành chủ nghĩa yêu nước, thành dòng tư tưởng xuyên suốt lịch sử của dân tộc Việt Nam Trong lịch sử iệt am, từ nhân vật truyền thuyết đến các tên tuổi anh hùng dân tộc sáng ngời như: Hai Bà

Trưng, gô uyền, Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi, Quang Trung…cũng như

từ tư tưởng và hành động của toàn thể dân tộc đều phản ánh tinh thần của chủ nghĩa yêu nước Chủ nghĩa yêu nước đã trở thành đạo lý sống, niềm tự hào và là nhân tố đứng đầu trong bảng giá trị tinh thần của người Việt Nam,

để rồi trước những khó khăn của thiên tai, trước những kẻ thù hung bạo và lớn mạnh thì tinh thần ấy lại được nhân lên gấp bội, khiến cho kẻ địch dù có hung hăng, tàn bạo đến đâu, nhất định nhân dân ta sẽ đánh đuổi được Chủ nghĩa yêu nước đã trở thành động lực, sức mạnh truyền thống, đạo lý làm người của người Việt Nam nói chung và Hồ Chí Minh nói riêng Sau này,

Chủ tịch Hồ Chí inh đã viết: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó

là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ

và to lớn, nó lướt qua mọi nguy hiểm khó khăn, nó nhấn chìm tất cả bè lũ bán nước và cướp nước” [67, tr.38]

êu nước cũng chính là động lực chi phối mọi suy nghĩ, mọi hành động trong cuộc đời hoạt động của Hồ Chí Minh Chủ nghĩa yêu nước đã thôi thúc gười ra đi tìm đường cứu nước và cũng chính chủ nghĩa yêu nước đã đưa gười đến với chủ nghĩa ác - Lênin một cách tự nhiên Sau này, gười đã

viết:“Lúc đầu chính chủ nghĩa yêu nước, chứ chưa phải chủ nghĩa cộng sản

đã đưa tôi tin theo Lênin, tin theo Quốc tế thứ ba” [72, tr.563]

Cùng với chủ nghĩa yêu nước, Hồ Chí Minh còn hấp thụ tinh hoa dân tộc qua truyền thống tinh thần nhân nghĩa, truyền thống đoàn kết, tương thân tương ái; những truyền thống này của dân tộc cũng được hình thành cùng với

sự hình thành của dân tộc, từ hoàn cảnh và nhu cầu đấu tranh quyết liệt với thiên nhiên và với giặc ngoại xâm của dân tộc ta Hồ Chí inh đã thể hiện tập trung trong bốn chữ “đồng” (đồng tình, đồng sức, đồng lòng và đồng minh) gười nhiều lần nhấn mạnh, nhân dân ta từ lâu đã sống với nhau có tình có nghĩa, đó là những lẽ phải, là lòng ngay thẳng, là không lùi bước trước những

khó khăn, thử thách, chăm lo cuộc sống của nhân dân, như câu nói của

Nguyễn Trãi “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân”

Truyền thống lạc quan, yêu đời cũng là văn hóa truyền thống của dân tộc Việt am và đã được Hồ Chí Minh tiếp thu một cách sáng tạo Tinh thần lạc quan đó được hun đúc từ bề dày của lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta, tạo cơ sở niềm tin tất thắng vào chân lý, chính nghĩa

Truyền thống dân tộc còn được thể hiện qua những đức tính như: cần cù, dũng cảm, thông minh, sáng tạo ham học hỏi và chủ động mở cửa đón nhận tinh hoa văn hóa nhân loại Bởi người Việt xưa rất xa lạ với óc hẹp hòi, thủ cựu, thói bài ngoại cực đoan mà trên cơ sở giữ vững bản sắc văn hóa dân tộc, nhân dân ta đã biết chọn lọc, tiếp thu, cải biến những cái hay, cái tốt, cái đẹp của người biến thành những giá trị riêng của mình và Hồ Chí inh cũng chính là hình ảnh sinh động và trọn vẹn của truyền thống đó

Tất cả những truyền thống tốt đẹp đó đã trở thành triết lý nhân sinh, đạo

lý sống của mỗi người Việt Nam, trở thành bản sắc văn hóa đặc trưng của dân tộc ta Thấm nhuần những truyền thống đó, trong sự nghiệp cách mạng - cả chiến đấu cũng như xây dựng xã hội mới, Hồ Chí inh đã có những quan điểm chỉ đạo hết sức sâu sắc, đến nay vẫn còn ý nghĩa trong quá trình xây dựng một đời sống văn hóa mới ở Việt Nam

Có thể thấy rằng, không phải ngẫu nhiên khi tôn vinh gười là nhà văn hóa kiệt xuất và anh hùng giải phóng dân tộc, tổ chức E C đã ghi nhận:

“ hà văn hóa kiệt xuất Hồ Chí Minh là kết tinh của truyền thống văn hóa ngàn năm của dân tộc Việt Nam và những tư tưởng của gười là hiện thân của những khát vọng của những dân tộc trong việc khẳng định bản sắc của mình và tiêu biểu cho việc thúc đẩy, hiểu biết lẫn nhau” [100, tr.5 - 6] Bên cạnh đó, gười còn hấp thụ cả tinh hoa văn hóa phương Đông và phương Tây

để hình thành nên tư tưởng về đời sống mới của mình

1.1.2.2 Tinh hoa văn hóa phương Đông và phương Tây

Ngay từ nhỏ, Hồ Chí inh đã được tiếp thu tinh hoa văn hoá phương Đông; lớn lên gười bôn ba khắp thế giới và đã đến với nền văn hóa phương Tây Với trí tuệ mẫn tiệp, tinh thần ham học hỏi nên ở gười đã biết chọn lọc, tiếp thu tinh hoa văn hoá Đông - Tây kim cổ gười đã dẫn lời ênin: “Chỉ có những người cách mạng chân chính mới thu hái được những hiểu biết quý báu của các đời trước để lại” [66, tr.357]

Tinh hoa văn hóa phương Đông

Một là, tư tưởng Nho giáo Hồ Chí Minh tiếp thu Nho giáo ngay từ nhỏ

và có vốn hiểu biết sâu sắc về ho giáo gười nhận xét về Khổng Tử tuy là phong kiến nhưng Cụ có những cái hay cần phải học Điểm phong kiến lạc hậu của ho giáo là duy tâm, đẳng cấp nặng nề, khinh thường lao động chân tay, coi khinh phụ nữ được Hồ Chí Minh phê phán triệt để hưng những yếu tố tích cực của ho giáo như triết lý hành động, tư tưởng nhập thế, hành đạo, giúp đời; lý tưởng về một xã hội thái bình thịnh trị, một “thế giới đại đồng”; triết lý nhân sinh: tu thân dưỡng tính; tư tưởng đề cao văn hóa, lễ giáo, tạo ra truyền thống hiếu học đã được Hồ Chí inh khai thác để phục vụ nhiệm vụ cách mạng nước ta lúc bấy giờ

Những kiến thức Nho học đã ăn sâu vào tâm trí Hồ Chí inh, nên gười cho rằng đạo đức là cái gốc của người cách mạng gười luôn nhấn mạnh

“Cần, Kiệm, iêm, Chính, Chí công vô tư” và suốt đời kiên trì, nêu gương về đạo đức gười còn thay đổi về bản chất các khái niệm cũng như các mệnh đề đạo đức của Nho giáo, khiến nó trở nên thích hợp với tình hình mới của đất nước ta hư trước đây, Trung và Hiếu được xem là hai chuẩn mực đạo đức

cơ bản trong xã hội phong kiến, trong đó Trung là trung với vua, còn Hiếu là hiếu với cha mẹ Hồ Chí inh đã mở rộng ra là “Trung với nước, Hiếu với dân” Có thể nói, Hồ Chí inh đã vận dụng rất tinh tế tư tưởng ho giáo để đưa ra quan điểm của mình Đó là nét rất đặc sắc trong tư tưởng Hồ Chí

Minh Bên cạnh Nho giáo, Hồ Chí Minh còn tiếp thu tư tưởng từ bi, bác ái của Phật giáo ở phương Đông

Hai là, Phật giáo Phật giáo được du nhập vào Việt Nam từ rất sớm Trải

qua hàng trăm năm ảnh hưởng, Phật giáo đã đi vào đời sống tinh thần Việt Nam, từ tư tưởng, tình cảm, tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống đến tư tưởng chính trị Hồ Chí inh đã chỉ ra nhiều điều hay của Phật giáo cần được khai thác để góp vào việc thực hiện nhiệm vụ cách mạng như tư tưởng vị tha,

từ bi, bác ái, cứu khổ, cứu nạn, thương người như thể thương thân, một tình yêu bao la đến cả chim muông, cỏ cây Phật giáo dạy con người nếp sống có đạo đức, trong sạch, giản dị, chăm lo làm điều thiện Phật giáo chủ trương tinh thần bình đẳng, dân chủ chất phác, chống lại mọi phân biệt đẳng cấp Hoặc như hật giáo Thiền tông đề ra luật “Chấp tác”: “nhất nhật bất tác, nhất nhật bất thực”, đề cao lao động, chống lười biếng Đặc biệt là từ truyền thống yêu nước của dân tộc đã làm nảy sinh nên Thiền phái Trúc Lâm Việt Nam (thời Trần), chủ trương không xa đời mà sống gắn bó với nhân dân, với đất nước, tham gia vào cộng đồng, vào cuộc đấu tranh của nhân dân, chống kẻ thù dân tộc Có thể thấy rằng, những mặt tích cực của Phật giáo đã đi vào đời sống tinh thần dân tộc Việt Nam, và Hồ Chí inh cũng đã thấm nhuần tinh thần đó để rồi góp phần hình thành nên tư tưởng của gười về đời sống mới Bên cạnh đó, chúng ta còn tìm thấy rất nhiều trích dẫn khác của các nhà

tư tưởng phương Đông như hổng Tử, Lão Tử, Mạnh Tử, Quản Tử….trong suy nghĩ, hành động, bài nói, bài viết của Hồ Chí Minh về văn hóa, đạo đức, cũng như sau này, khi đã trở thành người mácxít, Hồ Chí Minh vẫn tìm hiểu

về Chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung ơn Đặc biệt là chính sách “Thân

Nga, liên Cộng, hỗ trợ công nông” của Tôn Trung ơn là rất tiến bộ, có thể

vận dụng vào Việt am gười nhận xét chủ nghĩa ấy có “những điều thích

hợp với điều kiện nước ta” Những tiêu chí của chủ nghĩa Tam dân là Dân tộc

độc lập - Dân quyền tư do - Dân sinh hạnh phúc, sau này được Hồ Chí Minh

rút gọn trong quốc hiệu iêt am “Độc lập - Tư do - Hạnh phúc” Tuy nhiên,

Hồ Chí inh cũng nhận thấy chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung ơn cơ bản vẫn là tư tưởng dân chủ tư sản, nằm trong hệ tư tưởng tư sản nên có nhiều hạn chế,… Cho nên khi cụ Phan Bội Châu chuyển Việt Nam Quang Phục Hội thành Việt Nam Quốc dân Đảng, theo cương lĩnh của Tôn Trung ơn thì Hồ Chí inh đã có lời khuyên chân thành là không thể dừng lại ở những chủ trương của Quốc dân Đảng

hư vậy, Hồ Chí inh là người am hiểu sâu sắc triết học và tư tưởng văn hóa phương Đông, nhất là Nho giáo và những tư tưởng này không chỉ thể hiện ở văn hóa ứng xử mà còn ở phương pháp, phong cách tư duy và hành động, từ đó Hồ Chí inh đã biết khai thác những yếu tố tích cực của tư tưởng văn hóa phương Đông để phục vụ cho sự nghiệp cách mạng nước ta, nhất là trong việc xây dựng một đời sống văn hóa mới cho dân tộc Cùng với vốn kiến thức mang đậm nét văn hóa phương Đông, năm 1911 guyễn Tất Thành

đã ra đi tìm đường cứu nước và bắt đầu tiếp cận trực tiếp với nền văn hóa rực

rỡ phương Tây

Tinh hoa văn hóa phương Tây

Ngay từ khi học ở trường Pháp - Việt, gười đã biết đến khẩu hiệu “Tự

do - Bình đẳng - Bác ái” của đại cách mạng háp năm 1789 và sau đó, gười bắt đầu tìm đọc những tác phẩm của những nhà tư tưởng tiến bộ phương Tây

Có thể nói, tư tưởng “Tự do - Bình đẳng - Bác ái” có một tác động lớn lao đối với Hồ Chí Minh, từ việc chọn phương hướng đến quá trình hình thành và phát

triển tư tưởng Sau này, Hồ Chí inh đã kể lại: “Vào độ 13 tuổi, lần đầu tiên

tôi được nghe ba chữ Pháp: Tự do - Bình đẳng - Bác ái… Từ thủa ấy, tôi rất muốn làm quen với nền văn minh Pháp, muốn tìm xem những gì ẩn chứa đằng sau những chữ ấy…” [61, tr.461] Việt Nam lúc bấy giờ là một nước thuộc địa

chìm trong đêm tối với những bất công, đau khổ và tội ác, gười đã quyết tâm

đi tìm một con đường mới cho dân tộc Việt am ăn minh phương Tây với

những thành tựu khoa hoc kỹ thuật và những tư tưởng tiến bộ là lựa chọn để hướng tới sự tìm tòi con đường cứu nước của gười lúc bấy giờ

Trên hành trình tìm đường cứu nước, Hồ Chí inh đã từng đến các nước Pháp, Mỹ, nh…là những trung tâm văn minh của nhân loại lúc bấy giờ Trong các bài viết sau này, Hồ Chí inh thường nhắc tới ý chí đấu tranh cho

tự do, độc lập, quyền được sống của con người được ghi trong Tuyên ngôn

độc lập năm 1776 của nước Mỹ à gười cũng sớm ghi nhận những gì mà

cuộc cách mạng háp (1789) đã làm được như xóa bỏ chế độ phong kiến, giải phóng nông nô, đấu tranh cho sự tự do của con người, lập hiến pháp… Đó là

“sự nghiệp rất nhân đạo”, một trong những cội nguồn của “Tự do - Bình đẳng

- Bác ái” Tuy nhiên, bằng sự nhạy bén về chính trị và nhãn quan văn hóa qua chứng kiến thực tế của nhân loại đau khổ, Hồ Chí inh đã thấy rõ sự thật đằng sau của cái khẩu hiệu “Tự do - Bình đẳng - Bác ái” là sự bất công, áp bức, bóc lột và đàn áp tàn bạo nhân dân lao động

Hồ Chí inh đã tìm đến những tác phẩm của những nhà tư tưởng dân chủ khai sáng với những nhà tư tưởng điển hình như: onte (Voltaire), Rútxô (Rousseau), ôngtetxkitơ (Montesquieu) … và sự có mặt của gười ở những hội thảo về văn hóa, triết học, chính trị, ở các câu lạc bộ của phương Tây, những cuộc hội ngộ, những buổi sinh hoạt câu lạc bộ có tính chất văn hóa, tư tưởng, nghệ thuật đã đem lại cho Hồ Chí Minh những hiểu biết về văn hóa phương Tây như chủ nghĩa lãng mạn, sự phân tích khoa học và lý tính của văn hóa phương Tây ghiên cứu về tinh hoa tư tưởng, văn hóa phương Tây trong việc hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh, thấy rõ dấu ấn của

nó trong bản Tuyên ngôn độc lập, ngày 2 tháng 9 năm 1945 của gười

ói đến tư tưởng, văn hóa phương Tây góp phần vào việc hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới còn phải kể đến những cuộc gặp gỡ, tiếp xúc của Hồ Chí Minh với các nhà hoạt động chính trị, xã hội nổi tiếng của phương Tây như Hăngri Bácbuyt (Henri Barubusse), ôn aiăng

Cutuyariê (Paul Vaillant Couturier), Maxen Casanh (Marcel Cachin), êvơrin ( éverin)… từ đó Hồ Chí inh đã chắt lọc một cách kỹ lưỡng với một thái độ khách quan, khoa học, trân trọng và với tầm nhìn rộng mở của mình và cũng chính việc thông qua Hồ Chí Minh, những tri thức đó được vận dụng, bổ sung

và trở thành những giá trị vĩnh hằng của nhân loại tiến bộ

Có thể thấy, Hồ Chí Minh đã biết làm giàu trí tuệ của mình bằng vốn trí tuệ của thời đại, cả phương Đông lẫn phương Tây, vừa thâu hái, vừa gạn lọc

để có thể từ tầm cao tri thức nhân loại mà suy nghĩ và lựa chọn, kế thừa và đổi mới, vận dụng và phát triển để tạo ra phong cách tư duy đặc sắc của mình

Chủ nghĩa Mác – Lênin Một bước ngoặt quan trọng trong việc hình

thành tư tưởng Hồ Chí inh là khi gười đã bắt gặp chủ nghĩa Mác - Lênin

Bắt đầu bằng sự kiện tháng 7 năm 1920, gười đọc “Sơ thảo lần thứ nhất

những luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa” của V.I Lênin Chính luận

cương của V.I Lênin đã nâng cao nhận thức của Hồ Chí Minh về con đường giải phóng dân tộc, nó phù hợp và đáp ứng những tình cảm, suy nghĩ, hoài bão được ấp ủ từ lâu, nay đang trở thành hiện thực Theo chủ nghĩa Mác - Lênin, con đường cách mạng của thời đại là cách mạng vô sản, giai cấp công nhân có sứ mệnh lịch sử là xây dựng chế độ cộng sản chủ nghĩa trên toàn thế giới Những mục tiêu đẹp đẽ đó đã thu hút mạnh mẽ các dân tộc thuộc địa đi vào con đường cách mạng vô sản hi đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, nghiên cứu bản chất khoa học và cách mạng của học thuyết này, gười quyết định

“tin theo ênin, tin theo Quốc tế thứ ba” [72, tr.562] và đi đến khẳng định

“muốn cứu nước và giải phóng dân tộc không có con đường nào khác con đường cách mạng vô sản” Cần phải thấy được rằng với bản lĩnh độc lập, tự chủ, sáng tạo cùng vốn sống thực tiễn đã nâng cao khả năng tiếp thu và vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin, gười không rơi vào sự sao chép, giáo điều, rập khuôn mà biết tiếp thu vận dụng có chọn lọc những nguyên lý của chủ nghĩa

Mác - Lênin để giải quyết những vấn đề thực tiễn của cách mạng Việt Nam, chứ không đi tìm những kết luận có sẵn trong sách vở

Sự kiện gười tham gia Đảng Xã hội Pháp và trở thành một trong những người sáng lập Đảng Cộng sản háp đánh dấu một bước ngoặt mới trong cuộc đời hoạt động cách mạng của gười, từ một người yêu nước gười đã thành người cộng sản; từ chủ nghĩa yêu nước chân chính gười đã đến với chủ nghĩa quốc tế vô sản

Chủ nghĩa Mác - Lênin là một học thuyết tiến bộ, phản ánh nhiều khía cạnh của đời sống xã hội một cách khoa học, biện chứng Trong đó, có những

tư tưởng về xây dựng nền kinh tế thời chiến và thời bình, tiêu biểu là Chính

sách kinh tế mới (NEP) của ênin Trong đó chỉ rõ các thành phần kinh tế trong

thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội, các biện pháp phát triển kinh tế, cơ cấu kinh

tế, các biện pháp quản lý điều hành của nhà nước vô sản,… Bên cạnh đó, gười còn tiếp thu tư tưởng về xây dựng hà nước, xây dựng Đảng Cộng sản

và các tổ chức quần chúng để vận dụng vào thực tế Việt Nam Điều đặc sắc trong chủ nghĩa Mác - Lênin là xây dựng một nền văn hóa mới, một nền văn hóa tiên tiến, hiện đại, đoạn tuyệt với những tư tưởng bảo thủ, mê tín dị đoan, trọng nam khinh nữ với nhiều hủ tục lạc hậu của xã hội trước để lại Đồng thời, xây dựng lối sống văn hóa cho người dân, xây dựng tư tưởng vì cộng đồng, vì lợi ích của toàn dân tộc cho mọi người để từng bước xây dựng xã hội văn minh Đây là những tư tưởng rất quan trọng, tác động mạnh mẽ đến Hồ Chí Minh trong quá trình hình thành tư tưởng về đời sống mới của gười

Thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin đã giúp

Hồ Chí Minh tổng kết kiến thức và kinh nghiệm thực tiễn để tìm ra con đường đưa đất nước tiến lên gười cho rằng “trong cuộc đấu tranh, vừa nghiên cứu

lý luận Mác - Lênin, vừa làm công tác thực tế, dần dần tôi hiểu được rằng chỉ

có chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới giải phóng được các dân tộc bị

áp bức và những người lao động trên thế giới khỏi ách nô lệ” [70, tr.128]

hư vậy, gười đã nhận thấy chủ nghĩa Mác - Lênin là chủ nghĩa nhân đạo, nhân văn cao cả với mục tiêu hướng đến giải phóng cho con người, xây dựng một xã hội văn minh, giàu mạnh, mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau cùng phát triển Điều này đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến tư tưởng Hồ Chí Minh, đặc biệt là trong giai đoạn xây dựng và phát triển đất nước khi nước nhà mới độc lập, gười luôn tìm ra những giải pháp để xây dựng một đời sống mới nhằm nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân ta

Tóm lại, Hồ Chí inh đã tiếp thu những tinh hoa văn hóa phương Đông lẫn phương Tây, giữa truyền thống và hiện đại để làm phong phú tư tưởng của mình và vận dụng một cách sáng tạo để từ đó phục vụ cho sự nghiệp cách mạng Việt Nam, giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người Có thể nói, mỗi tiền đề lý luận góp phần hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới đều có vị trí, vai trò quan trọng riêng; nhưng nổi bật và quan trọng hơn cả là những quan điểm cách mạng và tiến

bộ của chủ nghĩa Mác - Lênin

1.1.3 Phẩm chất và tài năng của Hồ Chí Minh

Sinh ra trong cảnh đất nước đã rơi vào tay thực dân Pháp, Nguyễn Tất Thành đã vượt lên trên các nhà yêu nước khác ở chỗ gười biết nhìn xa trông rộng, có tư chất và tài năng hơn hẳn Ngay từ thuở nhỏ, Nguyễn Tất Thành đã được kế thừa ở người cha sự thông minh, tinh thần nhân ái, tính khẳng khái, có chí lớn và phẩm chất của một nhà nho yêu nước Chính điều

đó đã tạo nên ở người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành một đầu óc quan sát, biết phê phán, phân tích sâu sắc sự việc, một bản lĩnh độc lập, kiên cường gười còn học ở người mẹ đức tính chung thủy, đảm đang, hết lòng

vì chồng con để hình thành nên một nhân cách cao quý, luôn quan tâm tới người khác, trong suy nghĩ và hành động lúc nào cũng đặt lợi ích của đất nước, của dân tộc lên hàng đầu

Những phẩm chất và tài năng của Hồ Chí Minh có ý nghĩa đối với việc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới có thể khái quát ở những điểm cơ bản sau:

Trước hết, ở Hồ Chí Minh có một tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo cộng với đầu óc phê phán tinh tường sáng suốt trong việc nghiên cứu, tìm hiểu những tinh hoa tư tưởng, văn hoá và cách mạng cả trên thế giới và trong

nước Điều này thể hiện rõ khi gười đưa ra luận điểm cách mạng giải phóng

dân tộc ở thuộc địa có thể giành thắng lợi trước cách mạng vô sản ở chính quốc để rồi vượt lên trên những nhà cách mạng khác giúp cho Quốc tế Cộng

sản hiểu đúng vai trò của cách mạng ở thuộc địa

Hai là, sự khổ công học tập của Nguyễn Ái Quốc đã chiếm lĩnh được vốn tri thức phong phú của thời đại, với kinh nghiệm đấu tranh của phong trào giải phóng dân tộc, phong trào công nhân quốc tế để có thể tiếp cận với chủ nghĩa Mác - Lênin khoa học và cách mạng

Ba là, Hồ Chí Minh có tâm hồn của một nhà nho yêu nước, một chiến sĩ cộng sản nhiệt thành cách mạng, một trái tim yêu nước, thương dân, thương yêu những người cùng khổ, sẵn sàng chịu đựng những hy sinh cao nhất vì độc lập của Tổ quốc, vì tự do, hạnh phúc của đồng bào

gười còn là một con người có lòng tin mãnh liệt vào nhân dân, có ý chí, nghị lực phi thường, lý luận gắn liền với thực tiễn, nói đi đôi với làm, có tác phong giản dị, khiêm tốn, gần gũi, hòa mình với quần chúng, có sức cảm hóa đối với mọi người Những phẩm chất ấy được phát huy trong suốt cuộc đời hoạt động của gười để rồi tiếp nhận, chọn lọc, chuyển hoá phát triển tinh hoa dân tộc và thời đại thành tư tưởng đặc sắc của mình

hư vậy, ở Hồ Chí Minh có sự hội tụ đầy đủ những yếu tố của người cách mạng, có khả năng đi trước thực tiễn, dự báo tương lai, dẫn dắt phong trào cách mạng của quần chúng từ tự phát lên tự giác Có được tầm nhìn chính trị rộng lớn để giải quyết thành công mọi vấn đề chiến lược cũng như sách

lược của cách mạng; thành công trong việc tổ chức một chính đảng cách mạng có sức chiến đấu mạnh mẽ, lãnh đạo quần chúng đứng lên chống ngoại xâm gay sau khi giành được độc lập, gười đã phát động phong trào xây

dựng Đời sống mới và viết sách “Đời sống mới” để hướng dẫn nhân dân thực

hiện hong trào này đã tạo ra một sự biến đổi lớn trong toàn xã hội để đất nước ta xóa bỏ dần những hủ tục, những tàn dư của xã hội phong kiến và thực dân để xây dựng xã hội mới trên tất cả các lĩnh vực từ kinh tế đến chính trị, văn hóa, đạo đức để làm cho nước ta trở thành một nước giàu mạnh, dân chủ, văn minh

1.2 MỤC ĐÍCH VÀ NỘI DUNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐỜI SỐNG MỚI

1.2.1 Mục đích của việc xây dựng đời sống mới

Trước hết nói về khái niệm đời sống, từ trước đến nay đã có nhiều quan

niệm khác nhau về vấn đề này Theo Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn hư

Ý, đời sống là “sự sinh sống, hoạt động diễn ra trong cơ thể một sinh vật, hay

hoạt động của con người về một lĩnh vực nào đó nói chung” [106, tr.670]

Nguyễn ăn Đạm lại cho rằng đời sống là “hoạt động về một hoặc nhiều mặt

(vật chất, tinh thần…) của một xã hội, một cá nhân” [25, tr.297]

phương Tây từ cuối thế kỷ I , đầu thế kỷ đã xuất hiện trường phái triết học đời sống Khái niệm trung tâm của triết học này là khái niệm

“đời sống”, song lại không phải là vật chất và ý thức, mà là một bản nguyên tuyệt đối, vô hạn của thế giới có tính tích cực, đa dạng, vận động vĩnh viễn Đồng thời, “đời sống” không thể nhận thức được bằng cảm giác hay tư duy logic, mà chỉ có thể nhận thức bằng trực giác, bằng cảm xúc, chủ yếu là cảm xúc tôn giáo Về đại thể, có thể nhận thấy triết học đời sống có hai nhóm chính: một nhóm [Becxon (H Bergson)] quan niệm đời sống theo nghĩa sinh học và phổ hóa các đặc tính sinh học cho toàn bộ hiện thực; một nhóm [Nitsơ (F ietzsche), Đinthây (W.Dilthey)] thì lại quan niệm đời sống như là ý chí,

cảm xúc bên trong Đặc điểm tiêu biểu của triết học đời sống là chủ nghĩa phi

lý trí và chủ nghĩa trực giác Triết học này có ảnh hưởng đến chủ nghĩa Hêghen mới, chủ nghĩa hiện sinh, chủ nghĩa nhân cách,…[53]

hư vậy có nhiều quan niệm khác nhau về đời sống, ở đây luận văn tập trung bàn về đời sống xã hội Thanh Lê cho rằng “đời sống xã hội là một khái niệm chỉ rõ các hiện tượng phát sinh do sự tác động lẫn nhau giữa các

cá thể và cộng đồng tồn tại trong một khoảng không gian nhất định với việc

sử dụng chung các tài nguyên hiện có Nó bao hàm tất cả những hiện tượng tác động có ý thức và thích nghi không có ý thức Đó là tổng thể các cơ chế ràng buộc nhau bởi sự tác động qua lại giữa các quá trình sống của chúng và tác động vào môi trường” [59, tr.48] Mục tiêu cơ bản của các xã hội là phồn vinh và hạnh phúc cho nhân dân, như Đảng Cộng sản iệt am luôn nhấn mạnh mục tiêu xây dựng xã hội là “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh” Đời sống xã hội phản ánh tác động qua lại giữa xã hội và con người nhằm mục tiêu hạnh phúc cho con người Các yếu tố của đời sống xã hội là kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục và đào tạo, những yếu

tố này tác động lẫn nhau, biểu hiện một trình độ phát triển của xã hội trong những giai đoạn nhất định

Đời sống xã hội nước ta khi mới giành được độc lập năm 1945 còn rất nhiều bất cập Đời sống vật chất khó khăn, đời sống tinh thần thiếu thốn, những tàn dư của xã hội thuộc địa nửa phong kiến còn đó, dân số đa phần bị

mù chữ, lương thực thiếu thốn, ngân sách trống rỗng, thù trong giặc ngoài… Đứng trước tình hình đời sống xã hội như thế, Chủ tịch Hồ Chí inh đã phát động phong trào xây dựng Đời sống mới trong phạm vi toàn quốc

Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần nói rằng mục tiêu xây dựng chủ nghĩa

xã hội là không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân Toàn bộ quan tâm của gười là lo làm sao cho dân đủ ăn, mặc, ở, học hành,

đi lại, chữa bệnh, giải trí sao cho mỗi người dân lao động đều được ấm no,

hạnh phúc Đó là mục tiêu đồng thời cùng là thước đo tính đúng đắn, ý nghĩa, giá trị của mỗi chính sách, biện pháp, chủ trương của Đảng và hà nước ta Khi nước nhà được độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm đến vấn

đề xây dựng xã hội mới, xây dựng đời sống mới Điều này càng thấy rõ trong phong trào xây dựng Đời sống mới do Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động vào tháng 1 năm 1946 và đặc biệt tháng 4 năm 1946, gười đã ký ắc lệnh thành lập y ban Trung ương vận động Đời sống mới Tháng 3 năm 1947, gười

đã viết cuốn sách “Đời sống mới” để hướng dẫn việc xây dựng Đời sống mới

trong các tầng lớp nhân dân và trong toàn xã hội Cuộc vận động ngay sau đó trở thành một phong trào quần chúng sôi nổi, rộng khắp ngay cả lúc cách mạng mới thành công và nhân dân ta phải đi ngay vào cuộc kháng chiến chống ngoại xâm hết sức khốc liệt, cuộc sống còn trăm bề thiếu thốn

Trả lời câu hỏi: Đời sống mới là gì? Người viết: “Đời sống mới không phải cái gì cũ cũng bỏ hết, không phải cái gì cũng làm mới” [65,

tr.112] Người phân tích: “Cái gì cũ mà xấu, thì phải bỏ, cái gì cũ mà không

xấu, nhưng phiền phức thì phải sửa đổi lại cho hợp lý, cái gì cũ mà tốt, thì phải phát triển thêm, cái gì mới mà hay, thì ta phải làm” [65, tr.112 -

113] Theo gười, đổi mới chính là sự kế thừa có chọn lọc truyền thống dân tộc và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại Cách tư duy này tránh được sự không tưởng; tránh được sự lãng phí sức lực, tiền của, thời gian không cần thiết; tránh được sự vòng vo, lặp lại vô ích Điều căn bản là làm thế nào để

phân biệt, xác định được cái xấu, cái không xấu, cái tốt và cái hay để “làm

cho đời sống của dân ta, vật chất được đầy đủ hơn, tinh thần được vui mạnh hơn Đó là mục đích đời sống mới” [65, tr.113]

Mục đích của việc xây dựng đời sống mới, theo cách nói của Hồ Chí inh, cũng là mục đích của cách mạng - cách mạng dân tộc dân chủ và cách mạng xã hội chủ nghĩa - mà Đảng ta lãnh đạo nhân dân ta thực hiện suốt hơn bảy mươi năm qua

Người nói rõ hơn: Đời sống mới “ ó chỉ sửa đổi những việc rất cần thiết, rất phổ thông, trong đời sống của mọi người, tức là sửa đổi cách ăn, cách mặc, cách ở, cách đi lại, cách làm việc Sửa đổi được những điều đó, thì mọi người đều được hưởng hạnh phúc Mà chắc sửa đổi được, vì nó không có

gì là gay go, khó làm” [65, tr.113]

Tuy việc sửa đổi có tính chất phổ thông như vậy, nhưng lại là sự sửa đổi căn bản, sửa đổi tận gốc ý thức con người Nó là nền tảng cho sự nhận thức mới Vì vậy, đổi mới là một quá trình sửa đổi liên tục sự nhận thức (đổi mới

tư duy), không cho phép thỏa mãn với những gì đã đạt được Nó phù hợp với quy luật phát triển xã hội, với chính nhu cầu (vật chất và tinh thần) của bản thân mỗi cá nhân con người trong quá trình tự hoàn thiện mình

Do hoàn cảnh thực tế của cách mạng và cũng do trình độ dân trí ở thời điểm đó, Hồ Chí inh đã lựa chọn hình thức diễn đạt phổ thông nhất nội

dung và cách thực hiện đời sống mới Thực chất, tác phẩm “Đời sống mới” và

những bài viết, bài nói của Hồ Chí Minh về đời sống mới, là học thuyết về đổi mới, bao gồm trong đó cả phương pháp luận và cả phương pháp khoa học, được phát triển trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin một cách độc

đáo và sáng tạo Trong bài “Khổng Tử” viết ngày 20 tháng 2 năm 1947, đăng

trên báo thanh niên số 80, gười phê phán Chính phủ Trung Hoa dân quốc ra quyết định xóa bỏ những nghi lễ tưởng niệm Khổng Tử - một nhà tư tưởng vĩ đại, gười viết: “ ới việc xóa bỏ những nghi lễ tưởng niệm Khổng Tử, Chính phủ Trung Quốc đã làm mất đi một thể chế cũ và trái với tinh thần dân chủ Còn những người An Nam chúng ta hãy tự hoàn thiện mình, về mặt tinh thần bằng cách đọc các tác phẩm của Khổng Tử, và về mặt cách mạng thì cần đọc các tác phẩm của ênin” [62, tr.563]

Kế thừa có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại từ cổ chí kim, cả Đông và Tây, gười chỉ ra cách “tự hoàn thiện mình” cho người Việt Nam Sự vận dụng những cái hay cái đẹp của học thuyết Khổng Tử và học thuyết Lênin là một

sáng tạo độc đáo đã nâng tư tưởng đổi mới của gười lên tầm thời đại Việc sửa đổi bao quát toàn bộ đời sống kinh tế và xã hội, văn hóa, đạo đức, đời sống vật chất và tinh thần của toàn bộ các tầng lớp dân cư, không phân biệt già trẻ, nam nữ, thành phần xuất thân, tôn giáo, dân tộc, trình độ nhận thức, miễn là ai

ai cũng vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, vì mục tiêu hòa bình, độc lập, dân chủ và giàu mạnh Với ý nghĩa đó, đời sống mới do Chủ tịch Hồ Chí Minh

đề xướng đã trở thành cái gốc, cái nền của một nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa và một nền đạo đức xã hội chủ nghĩa - hai nhân tố không thể thiếu trong

quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế xã hội chủ nghĩa

hư vậy, với mục đích vì cuộc sống của nhân dân, phấn đấu để thỏa mãn nhu cầu ngày càng tăng về vật chất và tinh thần của nhân dân lao động,

tư tưởng Hồ Chí Minh thể hiện rõ: “làm sao cho nhân dân được đủ ăn, đủ mặc, ngày càng sung sướng, ai nấy được đi học, ốm đau có thuốc, già không lao động thì được nghỉ Tóm lại, xã hội ngày càng tiến, vật chất ngày càng tăng, tinh thần ngày càng tốt” [73, tr.438]

1.2.2 Nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới

1.2.2.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nền kinh tế mới

Khi nước ta xóa bỏ chế độ thực dân phong kiến cũng là lúc nhà nước dân chủ nhân dân phải giải quyết một loạt những nhiệm vụ để đưa đất nước nhanh chóng thoát khỏi sự bần cùng, lạc hậu Trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ, gười đã phát biểu: “Chúng ta tranh được tự do, độc lập rồi mà dân cứ chết đói, chết rét, thì tự do, độc lập cũng không làm gì Dân chỉ biết rõ giá trị của tự do, của độc lập khi mà dân được ăn no, mặc đủ Chúng ta phải thực hiện ngay:

1 àm cho dân có ăn

2 Làm cho dân có mặc

3 Làm cho dân có chỗ ở

4 Làm cho dân có học hành” [64, tr.175]

Chủ tịch Hồ Chí Minh vận động toàn dân “Thực hiện đời sống mới” để đưa dân tộc từng bước vượt qua khó khăn, đưa nước ta thoát dần khỏi nghèo nàn lạc hậu Trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, khi mà nhiệm vụ phát triển kinh tế trở thành vấn đề trọng tâm của mọi chủ trương, chính sách của Đảng và hà nước ta thì Hồ Chí Minh càng nhấn mạnh “phải luôn nhớ rằng: Điều quan trọng nhất trong kế hoạch của chúng ta hôm nay là nhằm cải thiện đời sống của nhân dân” [70, tr.314]

Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nền kinh tế mới thể hiện ở một số điểm chủ yếu sau:

Về cơ cấu kinh tế

Cơ cấu kinh tế được hiểu là “tổng thể các bộ phận hợp thành, cùng với vị trí, tỷ trọng và quan hệ tương tác phù hợp giữa các bộ phận trong hệ thống kinh tế quốc dân” [11, tr.208] Ngay từ rất sớm, Chủ tịch Hồ Chí inh đã quan tâm đến mối quan hệ và tỷ lệ giữa các yếu tố hợp thành của nền kinh tế quốc dân gười đã có ý kiến về cơ cấu của hầu hết các cấp, các ngành, các lĩnh vực kinh tế, từ cơ cấu kinh tế cả nước đến cơ cấu kinh tế từng ngành, cơ cấu vùng (đồng bằng, trung du, miền núi, miền biển), cơ cấu các thành phần kinh tế v.v

Về cơ cấu kinh tế ngành

Chúng ta biết rằng thời kỳ Chủ tịch Hồ Chí inh lãnh đạo công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế của đất nước từ 1945 đến 1969, cơ cấu kinh tế ngành của Việt am lúc đó bao hàm bốn ngành kinh tế lớn là nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp và giao thông vận tải Các ngành kinh tế khác như du lịch, dịch vụ… còn chiếm một vị trí rất nhỏ trong cơ cấu kinh tế quốc dân Do vậy, Chủ tịch Hồ Chí inh thường xuyên quan tâm nhiều hơn đến

cơ cấu kinh tế công - nông ong, trong điều kiện của Việt Nam sau khi cách mạng tháng Tám thành công, nông nghiệp luôn là lĩnh vực quan trọng nhất, nông nghiệp cung cấp lương thực, thực phẩm thỏa mãn nhu cầu cơ bản của

con người là ăn, mặc Đối với nước ta là nước nông nghiệp thì Hồ Chí Minh khẳng định rằng trong cơ cấu các ngành thì “nghề nông là gốc” Trong Thư gửi điền chủ nông gia Việt am đăng trên báo Cứu quốc, số 229, ngày 1/5/1946, Hồ Chí Minh viết: “ iệt Nam là một nước sống về nông nghiệp Nền kinh tế của ta lấy canh nông làm gốc Trong công cuộc xây dựng nước nhà, Chính phủ trông mong vào nông dân, trông cậy vào nông nghiệp một phần lớn ông dân ta giàu thì nước ta giàu, nông nghiệp ta thịnh thì nước ta thịnh” [64, tr.246]

Để phát triển kinh tế, theo Hồ Chí Minh, phải phát triển toàn diện các ngành công nghiệp, thương nghiệp, tài chính ngân hàng, giao thông, kiến trúc, văn hóa, y tế… ong, các ngành này phải lấy phục vụ nông nghiệp làm nhiệm vụ trọng tâm Một mặt khẳng định vai trò to lớn của nông nghiệp đối với việc xây dựng và phát triển kinh tế xã hội, mặt khác gười cũng nêu rõ giữa nông nghiệp và công nghiệp có mối quan hệ mật thiết với nhau và thúc đẩy nhau cùng phát triển gười cho rằng “công nghiệp và nông nghiệp phải giúp đỡ lẫn nhau và cùng nhau phát triển, như hai chân đi khỏe và đi đều thì tiến bước sẽ nhanh và nhanh chóng đi đến mục đích” [73, tr.376]

Về cơ cấu kinh tế nhiều thành phần

Thành phần kinh tế được hiểu là khu vực kinh tế, kiểu quan quan hệ kinh tế được đặc trưng bởi hình thức sở hữu nhất định về tư liệu sản xuất Do

đó, cơ cấu các thành phần của một nền kinh tế phụ thuộc vào các hình thức

sở hữu, các kiểu quan hệ sản xuất, vào trình độ lực lượng sản xuất của sản xuất hàng hóa trong thời kỳ quá độ hư .I ênin đã từng cho rằng nền kinh tế trong thời kỳ quá độ, xét về toàn bộ, nó là nền kinh tế quá độ, còn tồn tại nhiều hình thức sở hữu do đó sự tồn tại nhiều thành phần kinh tế là một tất yếu khách quan Mỗi thành phần kinh tế còn phát huy tác dụng tích cực, có đóng góp vào nền kinh tế thì không thể dùng sắc lệnh, mệnh lệnh hành chính

mà xóa bỏ ngay một lúc được

Khi nghiên cứu Chính sách kinh tế mới của V.I Lênin (NEP) để vận dụng vào hoàn cảnh cụ thể của Việt Nam, trong tác phẩm “Thường thức chính trị”, Chủ tịch Hồ Chí inh đã nói rõ, ở vùng tự do của ta, còn tồn tại sáu thành phần kinh tế, đồng thời gười chỉ ra tính tích cực và mặt hạn chế của từng thành phần kinh tế như sau:

“- Kinh tế địa chủ phong kiến bóc lột địa tô, nhưng vì để thuận tiện

chính sách đại đoàn kết dân tộc, Đảng và hà nước ta chưa chủ trương xóa

bỏ ngay thành phần kinh tế này, mà chỉ thực hiện giảm tô, giảm tức để tập hợp mọi lực lượng của dân tộc, đưa kháng chiến đến thành công

- Kinh tế quốc doanh, có tính chất chủ nghĩa xã hội Vì tài sản các xí

nghiệp ấy là của chung của nhân dân, của nhà nước, chứ không phải của riêng trong các xí nghiệp quốc doanh thì xưởng trưởng, công trình sư và công nhân đều có quyền tham gia quản lý, đều là chủ nhân Việc sản xuất thì do sự lãnh đạo thống nhất của Chính phủ nhân dân

- Các hợp tác xã tiêu thụ và hợp tác xã cung cấp, có tính chất nửa chủ

nghĩa xã hội hân dân góp nhau để mua những thứ mình cần dùng hoặc để bán những thứ mình sản xuất không phải kinh qua các thương buôn, không bị

họ bóc lột

- Kinh tế cá nhân của nông dân và của thủ công nghiệp, họ thường tự

túc, ít có gì bán và cũng ít khi mua gì Đây là một kiểu kinh tế lạc hậu

- Kinh tế tư bản tư nhân Họ bóc lột công nhân, nhưng đồng thời họ

cũng góp phần vào xây dựng kinh tế

- Kinh tế tư bản nhà nước là hà nước chung vốn với tư bản tư nhân để

kinh doanh và do Nhà nước lãnh đạo Trong loại này, tư bản của tư nhân là chủ nghĩa tư bản Tư bản của hà nước là chủ nghĩa xã hội” [68, tr.266] Khi chế độ dân chủ mới ở nước ta ra đời và phát triển, giai cấp địa chủ phong kiến ngày càng bị thu hẹp, thành phần kinh tế địa chủ phong kiến bóc lột địa tô ngày càng mất dần vị trí và sẽ bị thủ tiêu trong xã hội Bên cạnh đó,