một cách có đạo đức dành cho các doanh nghiệp (Xin xem thêm tại: Singapore releases framework on ethical use of AI, https://www.straitstimes.com/singapore/singapore-releases-framew[r]
Trang 1TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ XU HƯỚNG ỨNG DỤNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG HOẠT ĐỘNG HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC
Ở VIỆT NAM
Trương Thế Nguyễn – Phạm Vân Anh
(Trường Chính trị tỉnh Sóc Trăng)
Dẫn nhập
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0) đang có xu hướng lan tỏa mạnh mẽ trên toàn thế giới Sự tác động của nó sẽ gây nên những ảnh hưởng không nhỏ đến các lĩnh vực của đời sống xã hội trên nhiều phương diện khác nhau
ở cả khu vực tư lẫn khu vực công Khoa học, công nghệ tiên tiến là mấu chốt của những tác động này thông qua sự xuất hiện và vận hành ngày càng phổ biến của hệ thống dữ liệu lớn (Big Data), Internet kết nối vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence, sau đây viết tắt là: AI), rô bốt thông minh….v.v Trong số đó, sự phát triển và xu hướng ứng dụng AI vào đời sống là một vấn đề đang được quan tâm rất nhiều ở các quốc gia Nhưng có lẽ mối quan tâm này đang có chiều hướng được tiếp cận đối với khu vực tư nhiều hơn là đối với khu vực công Vì vậy, việc nghiên cứu và làm rõ khả năng phát triển và ứng dụng AI vào hoạt động của các cơ quan công quyền là điều rất cần thiết
Bài viết này đề cập đến xu hướng phát triển của AI hiện nay và khả năng ứng dụng chúng vào hoạt động của khu vực công ở Việt Nam, cụ thể là đối với hoạt động hành chính nhà nước, qua đó, đề xuất một số giải pháp, khuyến nghị có liên quan
1 Làn sóng trí tuệ nhân tạo và những tác động mang tính lan tỏa đến nền hành chính nhà nước
Thuật ngữ “trí tuệ nhân tạo” đang được nhắc đến khá nhiều ở Việt Nam thời gian qua AI là một trong số các yếu tố cốt lõi của kỹ thuật số (một trong ba lĩnh vực chính thuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 gồm: kỹ thuật số; vật lý; công nghệ sinh học) Và hiện tại, chưa có định nghĩa thống nhất về AI mà tồn tại nhiều khái niệm của nhiều tổ chức, cá nhân Một vài khái niệm coi AI như một hệ thống máy
vi tính thể hiện hành vi thường đòi hỏi trí thông minh Một vài khái niệm khác lại xác định AI là một hệ thống có khả năng giải quyết hợp lý những vấn đề phức tạp hoặc hành động thích hợp để đạt được mục đích trong các tình huống thực tế134
Tuy nhiên, về “lai lịch” thật sự của thuật ngữ này, có nhiều ý kiến đã đồng thuận cho rằng: thuật ngữ AI lần đầu tiên được đưa ra bởi John McCarthy năm 1956 tại hội thảo Darmouth ở Mỹ (hội thảo do John McCarthy và các cộng sự chủ trì và
134 Đặng Thị Thu Hương, Ứng dụng AI trong việc cung cấp dịch vụ công tại Hồng Kông,
http://aita.gov.vn/ung-dung-tri-tue-nhan-tao-trong-viec-cung-cap-dich-vu-cong-tai-hong-kong, ngày 11/12/2018
Trang 2đây cũng là hội thảo đầu tiên trên thế giới về chủ đề này) Sau một quá trình dài theo đuổi về AI, năm 2007, John McCarthy đã đưa ra khái niệm riêng của mình AI:
“là khoa học và kỹ thuật sản xuất máy móc thông minh, đặc biệt là các chương trình máy tính thông minh Nó liên quan đến việc sử dụng máy móc để hiểu trí tuệ của con người, nhưng không giới hạn chỉ là những phương pháp mà chúng ta có thể quan sát được một cách sinh học”135
Như vậy, có thể hiểu một cách khái quát, AI là sản phẩm của khoa học, kỹ thuật ở trình độ tiên tiến, với những chương trình thông minh, có thể cảm nhận, hiểu biết và thực hiện nhiệm vụ giống như trí tuệ con người
Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu, những ý kiến bàn luận sôi nổi về
AI, nhưng đa phần các ý kiến đó đều là những dự đoán, nên còn rất khó hình dung được một cách đầy đủ về tốc độ, mức độ cũng như phạm vi phát triển của AI trong thời gian tới sẽ ra sao Dẫu vậy, từ những gì đã trải qua và đang tồn tại liên quan đến AI, chúng ta hoàn toàn có thể có căn cứ để cho rằng AI sẽ có những tác động một cách mạnh mẽ, sâu rộng và mang tính hệ thống đến đời sống kinh tế - xã hội của con người, với những ảnh hưởng tích cực lẫn tiêu cực
Dẫn chứng cho điều này, Giáo sư Klaus Schwab136 đưa ra nhận xét: AI là
một trong những nhân tố sẽ tạo nên những chuyển dịch sâu sắc 137, tác động mạnh
mẽ đế nhiều lĩnh vực “AI có nhiều ưu thế trong việc so sánh các mô hình và tự động hóa các quy trình, khiến cho công nghệ đáp ứng được nhiều chức năng hơn nữa trong các tổ chức lớn Có thể thấy, AI có thể thay thế con người đảm nhiệm được một loạt các chức năng khác nhau trong tương lai”138 Cụ thể hơn, những tác động tích cực của AI mang lại cho đời sống xã hội có thể kể đến như: đưa ra quyết định lý tính hơn; dựa vào dữ liệu, ít thiên vị; loại bỏ những hành vi “bồng bột cảm tính”139 v.v
Trên thực tế, AI đã được ứng dụng trên nhiều lĩnh vực khác nhau ở khu vực
tư lẫn khu vực công như: y học, an ninh, trật tự, quản lý giao thông công cộng Từ những lợi ích mang lại khi ứng dụng AI vào đời sống xã hội, một số quốc gia đã bắt đầu có những chuẩn bị tích cực hơn nhằm dung hòa AI và ứng dụng AI vào cuộc sống thường nhật Đơn cử như: ở Nhật Bản, vào tháng 6 năm 2016, Chính phủ Nhật Bản đã công bố “Chiến lược phát triển Nhật Bản 2017”, trong đó vạch ra kế hoạch
135 PGS.TS Trần Thị Vân Hoa, Cách mạng công nghiệp 4.0 vấn đề đặt ra cho phát triển kinh tế - xã hội và
hội nhập quốc tế của Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, HN, 2017, tr.96-97
136 Là người sáng lập Diễn đàn Kinh tế thế giới
137 Có hơn 20 chuyển dịch mang tính sâu sắc nhất được chỉ ra trong “Báo cáo Chuyển dịch sâu sắc: Điểm bùng phát và tác động của công nghệ đến xã hội” do Diễn đàn Kinh tế thế giới công bố vào năm 2015 Trong đó, có 02 chuyển dịch có liên quan trực tiếp đến AI Xin xem thêm Báo cáo này tại địa chỉ: http://www.weforum.org/docs/WEF_GAC15_Technological_Tipping_Points_report_2015.pdf
138 Klaus Schwab, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Nxb Chính trị Quốc gia, HN, 2018, tr.247
139 Klaus Schwab, sđd, tr.245
Trang 3xây dựng một xã hội siêu thông minh, được gọi là Xã hội Nhật Bản 5.0 Chiến lược
này bao gồm các kế hoạch chi tiết để hội nhập những công nghệ hiện đại như AI, rô bốt, dữ liệu lớn…nhằm giải quyết tốt những vấn đề về kinh tế - xã hội của Nhật Bản140 Trong khi đó, nhiều quốc gia khác cũng đã xây dựng cho riêng mình những chiến lược phát triển và ứng dụng AI trong nhiều ngành, lĩnh vực khác nhau như:
Mỹ, Trung Quốc, Hàn quốc…v.v
Tuy nhiên, có một vấn đề cần phải được làm rõ và nhất quán, đó chính là với
xu hướng phát triển được xem như là tất yếu hiện nay, chúng ta cần phải tạo một không gian cho AI tồn tại và phát triển ra sao? Đây thực sự là một câu hỏi khó? Khó
là vì chúng ta chưa tiên lượng được mức độ phát triển của AI một cách cụ thể Nhưng có lẽ, đây là câu hỏi cần thiết phải có câu trả lời một cách thực sự nghiêm túc Nói cách khác, con người cần phải vạch ra một ranh giới với những cột mốc rõ ràng cho sự tồn tại và phát triển của AI, thiết lập các chính sách phát triển và kiểm soát AI một cách tốt nhất có thể Vì bên cạnh những ưu thế vượt trội, những lợi ích
to lớn mang lại, AI luôn luôn tiềm ẩn những nguy cơ, hệ lụy gây ảnh hưởng xấu, thậm chí làm xáo trộn đến bình diện trật tự chung của xã hội Đây là điều mà một số nhà nghiên cứu về AI thật sự quan ngại
Năm 2014, nhà khoa học Stephen Hawking tuyên bố sự phát triển toàn diện của AI có thể gây khó khăn ngược lại cho nhân loại, bởi AI có thể “đạt tới mức độ hình thành loại hình sống mới vượt trội hơn con người”141
Sự phát triển thiếu kiểm soát đối với AI sẽ đồng nghĩa với xu hướng AI đối
trọng với con người trong tương lai Vì vậy, để ngăn chặn khả năng đó trở thành hiện thực, thì con người buộc phải kiểm soát chặt chẽ quá trình phát triển của AI Trên cơ sở các tiêu chí về mức độ phát triển và hiện đại, AI có thể được phân thành
3 loại142: (i) ANI - có năng lực tính toán yếu, tập trung vào một lĩnh vực hẹp nhất định; (ii) AGI - có năng lực xử lý tương đương với não của con người, và (iii) ASI - trí thông minh nhân tạo cấp cao nhất, thông minh hơn tất cả những bộ não uyên bác nhất ở mọi lĩnh vực
Do đó, để hạn chế sự phát triển quá mức cần thiết của AI, thì chỉ nên phát triển và ứng dụng những AI có mức độ thông minh vừa phải, cẩn trọng trong việc phát triển những AI cao cấp thông qua việc thiết lập các nguyên tắc, cơ chế pháp lý, đạo đức liên quan đến vấn đề sử dụng AI, rô bốt143 Vì thế, chúng ta cũng nên tin
140 PGS.TS Trần Thị Vân Hoa, sđd, tr.153
141 Thanh Phương, AI len lỏi mọi ngóc ngách cuộc sống, liệu có đáng lo ngại?,
https://www.vietnamplus.vn/ai-len-loi-moi-ngoc-ngach-cuoc-song-lieu-co-dang-lo-ngai/522731.vnp
142 Hà An, AI dưới góc nhìn của những nhà nghiên cứu hàng đầu Xin xem thêm tại: Trang tin nội bộ của
Tập đoàn FPT, ngày 06/12/2018
143 Mới đây, Singapore là quốc gia đầu tiên ở Châu Á đã công bố việc thiết lập một khuôn khổ sử dụng AI một cách có đạo đức dành cho các doanh nghiệp (Xin xem thêm tại: Singapore releases framework on ethical use of AI,
Trang 4https://www.straitstimes.com/singapore/singapore-releases-framework-on-ethical-use-tưởng rằng không thể nào các quốc gia sẽ đứng nhìn AI phát triển một cách toàn diện vượt mức kiểm soát, thống trị lại con người Chúng ta không nên quá bi quan
về một thế giới có quá đông “cư dân” AI âm thầm tạo dựng nên những tập đoàn chống lại con người Điều quan trọng hơn là chúng ta nên có những sách lược phát triển và ứng dụng AI thực tế hơn và hợp lý hơn trong một tầm kiểm soát có giới hạn, đảm bảo an toàn144, phục vụ cho cuộc sống con người được tốt đẹp hơn
Trở lại vấn đề ứng dụng AI vào hoạt động của cơ quan nhà nước, Giáo sư
Klaus Schwab cho rằng: AI sẽ giúp “tái cơ cấu bộ máy hành chính lỗi thời”145 Trên thực tế, bộ máy hành chính luôn có xu hướng “già nua” so với nhu cầu giải quyết các vấn đề thực tại của xã hội; đặc trưng cố hữu của bộ máy hành chính là cơ cấu tổ chức đồ sộ, nhiều tầng nấc, đầu mối trung gian; các mối liên hệ công tác lại rất phức tạp, đan xen nhiều lớp Vì vậy, quá trình tổ chức và vận hành bộ máy hành chính nhà nước luôn là một công việc rất khó khăn kể cả ở những quốc gia phát triển, đang phát triển hay kém phát triển
Trong xu thế phát triển của AI, nền hành chính nhà nước sẽ có nhiều cơ hội
để chuyển mình nhanh chóng Xu hướng phát triển AI sẽ mang đến nhiều triển vọng
để các quốc gia tận dụng nhằm xây dựng và phát triển hệ thống chính phủ điện tử, chính phủ số hiện đại, chuyên nghiệp hơn
Điều này không những xuất phát bởi lý do cần thiết phải tái cấu trúc lại bộ máy chính quyền đã dần lỗi thời mà còn xuất phát từ nhu cầu của xã hội ngày càng một gia tăng Dưới tác động của cuộc CMCN 4.0, các mối quan hệ, tương tác trong đời sống xã hội có chiều hướng được giao dịch và thực hiện với tốc độ nhanh chóng, chính xác hơn Còn trong mối quan hệ giữa nhà nước và công dân, thì dân chúng ngày càng sẽ đặt lên vai các cơ quan công quyền những đòi hỏi “nặng” hơn
và “lớn” hơn về khả năng phản ứng trước những nhu cầu, nhất là những nhu cầu thiết yếu của họ Các nhà hoạch định và thực thi chính sách cũng như chính quyền địa phương các cấp buộc phải thuyết phục, giữ vững niềm tin từ người dân của mình và đảm bảo một cách chắc chắn rằng: bộ máy thực thi công vụ luôn phải đáp ứng được một cách nhanh chóng nhất và có chất lượng nhất các yêu cầu đó từ phía
of-ai) Đối với rô bốt, tác giả Isaac Asimow đưa ra 03 nguyên tắc pháp lý có tính chất đạo đức như sau: (1) Rô bốt không thể làm hại con người hoặc, bởi không hành động, để con người bị tổn hại; (2) Rô bốt nhất thiết phải tuân thủ theo các mệnh lệnh của loài người trừ khi các mệnh lệnh đó mâu thuẫn với nguyên tắc thứ nhất nói trên; (3) Rô bốt nhất thiết phải bảo vệ sự tồn tại của chính nó trong chừng mực
sự bảo vệ đó không xung đột với nguyên tắc thứ nhất và nguyên tắc thứ hai nói trên (Xin xem thêm:
PGS.TS Nguyễn Thị Quế Anh, PGS.TS Ngô Huy Cương (đồng chủ biên), Cách mạng công nghiệp lần
thứ tư và những vấn đề đặt ra đối với cải cách pháp luật Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, HN,
2018, tr.26)
144 Thực tế cho thấy AI vẫn có nguy cơ bị đánh lừa và có thể gây nên những hậu họa nghiêm trọng (Xin tham khảo cụ thể về các nguy cơ này và các giải pháp đảm bảo an toàn trong ứng dụng AI: Nguyễn Anh Tuấn
(lược dịch), Đảm bảo an toàn trong ứng dụng AI,
http://antoanthongtin.gov.vn/giai-phap-khac/dam-bao-an-toan-trong-ung-dung-tri-tue-nhan-tao-104780)
145 Klaus Schwab, sđd, tr.245
Trang 5người dân Vì thế, phản ứng nhanh chóng, linh hoạt trong quản trị quốc gia, quản trị địa phương, ứng phó với những sự kiện bất ngờ (quản trị sự thay đổi) là điều không thể thiếu đối với các cơ quan công quyền trong môi trường của cuộc CMCN 4.0 và
AI là chìa khóa quan trọng để giúp nền công vụ có thể khẳng định và làm tốt vai trò quản lý, điều hành, phục vụ và kiến tạo xã hội trong tương lai
Những năm gần đây, đã có một số nơi bắt đầu ứng dụng AI vào hoạt động hành chính nhà nước như: Mỹ, Đan Mạch, Dubai146, Hồng Kông…v.v; nổi bật nhất đó là việc ứng dụng AI vào quy trình tư vấn, cung ứng các dịch vụ, hàng hóa công, quản lý giao thông công cộng Như ở Mỹ, Sở Nhập tịch và di trú Mỹ hiện nay đang sử dụng một trợ lý ảo trực tuyến dựa trên công nghệ AI để trả lời các câu hỏi của công dân và người nhập cư147 Hay như tại Hồng Kông, AI đã được ứng dụng trong việc cung ứng các dịch vụ công của chính quyền Cụ thể: “hệ thống AI được triển khai để hợp lý hóa toàn bộ quy trình xử lý hồ sơ với sự hỗ trợ quyết định tự động bất cứ khi nào có thể Các mục tiêu chính của mô-đun AI là: (1) tự động đánh giá các trường hợp đơn giản, (2) cung cấp hỗ trợ ra quyết định cho các trường hợp phức tạp và cần thêm thông tin để
xử lý, và (3) học tập các “thực hành hiện tại” từ con người”148
Còn tại Dubai, AI được ứng dụng vào việc đánh giá mức độ hài lòng của công dân đối với sự phục vụ của cơ quan nhà nước khi người dân đến thực hiện thủ tục hành chính tại cơ quan công quyền thông qua việc nhận diện cảm xúc trên khuôn mặt của người dân bằng một chương trình AI lắp đặt tại cửa ra vào
Đặc biệt, còn có những nơi đang nghiên cứu về khả năng ứng dụng AI để phòng chống tội phạm, thậm chí là phòng, chống tham nhũng149, rửa tiền150 (Không những được ứng dụng đối với lĩnh vực hành chính nhà nước, AI còn được nghiên cứu để tiếp cận với các lĩnh vực khác như tố tụng, thi hành án hình sự Chẳng hạn: đối với hoạt động truy tố, điều tra, AI giúp cho người có thẩm quyền điều tra xây dựng các giả thuyết điều tra toàn diện hơn, khách quan hơn, các chi tiết nhỏ không bị bỏ qua một cách vô ý hoặc cố ý do nhận định chủ quan hay tư duy kinh nghiệm của người tiến hành tố tụng151)
Một số nhà nghiên cứu khác còn đưa ra những nhận định xa hơn khi việc
146 Xem thêm: Chương trình “Nền hành chính AI tại Dubai”, phát trên kênh VTV24, ngày 14/12/2018
147 Linh Anh, Trợ lý đắc lực của cơ quan công quyền,
http://www.daibieunhandan.vn/default.aspx?tabid=77&NewsId=412183
148 Đặng Thị Thu Hương, tlđd
149 Như ở Brazil, Ai Cập, Ấn độ…v.v (Xin xem thêm: Lê Hoàng Anh Tuấn, Áp dụng AI trong công tác
phòng, chống tham nhũng toàn cầu,
https://baomoi.com/ap-dung-tri-tue-nhan-tao-trong-cong-tac-phong-chong-tham-nhung-toan-cau/c/27480552.epi)
150 Trong năm 2018, Ủy ban Giám sát tài chính Hàn Quốc tuyên bố sẽ sử dụng công nghệ AI nhằm tự động
hóa một số hệ thống điều tra quốc gia trong công tác chống rửa tiền (Xin xem thêm: Nguyễn Hòa, Hàn
Quốc quyết tâm trở thành cường quốc về AI,
http://www.qdnd.vn/thoi-su-quoc-te/su-kien/han-quoc-quyet-tam-tro-thanh-cuong-quoc-ve-tri-tue-nhan-tao-539370, ngày 19/5/2018)
151 PGS.TS Nguyễn Thị Quế Anh – PGS.TS Ngô Huy Cương (đồng chủ biên), sđd, tr.227
Trang 6ứng dụng AI vào hoạt động hành chính nhà nước sẽ hướng đến việc hình thành nên những “chính phủ trí tuệ nhân tạo”152 (Chính phủ AI) Theo đó, “chính phủ AI, là một chính phủ ứng dụng AI vào quản trị, điều hành, phát triển đất nước, AI hỗ trợ việc ra quyết định của chính phủ ở các cấp, AI hỗ trợ cung cấp dịch vụ công thông minh và tự động hoá để phục vụ tốt cho công dân”153 Hình dung ở một mức độ tiên tiến hơn, khi AI và rô bốt ngày càng hiện đại thì sẽ có thể dẫn đến sự xuất hiện của những “công chức rô bốt” thay thế vào vị trí việc làm của những công chức như hiện nay Khả năng này không phải là viễn tưởng mà hoàn toàn có thể xảy ra Trường hợp rô bốt Sophia được Ả-rập Xê-út quyết định công nhận tư cách công dân chính là một động thái cho thấy khả năng hiện hữu đó
Như vậy, ứng dụng AI vào hoạt động hành chính nhà nước là một xu hướng
thực tế hiện nay Tận dụng những ưu điểm ở một mức độ phù hợp của AI sẽ giúp bộ
máy hành chính ngày càng cải thiện hơn chất lượng tổ chức và hoạt động của mình
2 Xu hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động hành chính nhà nước ở Việt Nam
Thời gian qua, Việt Nam là một trong những quốc gia đã có rất nhiều mặt tiến bộ trong việc ứng dụng các thành tựu khoa học, kỹ thuật trong hoạt động phát triển kinh tế - xã hội Đáng lưu ý là nền hành chính nhà nước cũng đã có những chuyển biến rất tích cực nhờ áp dụng thành tựu khoa học kỹ thuật ngày càng hiện đại hơn Nghị quyết 36a/NQ-CP154 của Chính phủ đã đề ra mục tiêu: “Đẩy mạnh phát triển Chính phủ điện tử, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước, phục vụ người dân và doanh nghiệp ngày càng tốt hơn Nâng vị trí của Việt Nam về Chính phủ điện tử theo xếp hạng của Liên Hợp Quốc Công khai, minh bạch hoạt động của các cơ quan nhà nước trên môi trường mạng” Gần đây, các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước cũng đã rất lưu tâm đến vấn đề xây dựng Chính phủ điện tử, Chính phủ số, xây dựng nền kinh tế số đón đầu và không bỏ lỡ chuyến tàu của cuộc CMCN 4.0155
GS Jason Furman (thuộc Đại học Harvard, Chủ tịch Hội đồng Cố vấn kinh
tế cho Tổng thống Mỹ Barack Obama; người chủ trì Chiến lược Kinh tế AI Hoa Kỳ) cũng đã đưa ra gợi ý là Việt Nam nên nghiên cứu xây dựng và phát triển Chính
152 Khái niệm “Chính phủ AI” được đưa ra bởi nhóm tác giả gồm: Michael Dukakis, Nguyễn Anh Tuấn, Thomas Patterson, Nazli Choucri
153 Bảo Trung, Chính phủ AI sẽ tạo ra bước ngoặt lớn cho Việt Nam, https://dantri.com.vn/khoa-hoc-cong-nghe/chinh-phu-tri-tue-nhan-tao-se-tao-ra-buoc-ngoat-lon-cho-viet-nam-20180827155409287.htm
154 Chính phủ đang chuẩn bị ban hành một Nghị quyết mới về Chính phủ điện tử
155 Nghị quyết Số: 18-NQ/TW, ngày 25-10-2017 về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả đã xác định: “Tiếp tục cải cách hành chính mạnh mẽ, ứng dụng sâu rộng khoa học - công nghệ, nhất là công nghệ thông tin; đẩy mạnh xây dựng chính phủ điện tử,
đô thị thông minh”; Chỉ thị số: 16/CT-TTg, ngày 04/05/2017 của Thủ tướng Chính phủ cũng đã nêu rõ:
“Tập trung thúc đẩy phát triển, tạo sự bứt phá thực sự về hạ tầng, ứng dụng và nhân lực công nghệ thông tin - truyền thông,… khẩn trương triển khai xây dựng chính phủ điện tử”…v.v
Trang 7phủ AI và “Văn hóa thời đại AI” Đó là xây dựng một đất nước ứng dụng toàn diện thành quả AI vào quản trị, điều hành, phát triển đất nước, hỗ trợ việc ra quyết định cho tất cả các chức năng của các lĩnh vực công chính yếu156
Các vấn đề liên quan đến phát triển và ứng dụng AI cũng đã được dần khởi phát Đơn cử như: cuối năm 2018, “Kế hoạch triển khai nghiên cứu và phát triển AI
ở Việt Nam đến năm 2025” đã chính thức được ban hành (do bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì) Dự thảo Khung Kiến trúc Chính phủ điện tử của Việt Nam (Dự thảo lần 2 - phiên bản 2.0) cũng đã nhắc đến việc ứng dụng điện toán đám mây, dữ liệu lớn, AI, IoT vào hoạt động của cơ quan hành chính cũng như thiết lập hệ thống dịch
vụ dữ liệu lớn, AI, IoT phục vụ phát triển đô thị thông minh Hay như Luật An ninh mạng (Luật số 24/2018/QH14) cũng đã xác định hệ thống AI là một bộ phận của cơ
sở hạ tầng không gian mạng quốc gia…v.v
Đối với các bộ, ngành, vấn đề ứng dụng AI vào công tác chuyên môn cũng đã rất được quan tâm Đơn cử như: theo Nghị quyết số 02-NQ/BCSĐ ngày 09-3-2018 của Ban Cán sự Đảng Bộ Tài chính cũng đã đề ra nhiệm vụ: cung cấp các chương trình chăm sóc khách hàng, tư vấn thủ tục hành chính tự động, triển khai giải pháp AI và chuỗi khối, trợ lý ảo hỗ trợ đối với các thủ tục như: thuế, hải quan, kho bạc
Ở cấp địa phương, thành phố Hà Nội đã có kế hoạch sẽ dành 3.000 tỷ đồng
để xây dựng thành phố thông minh và đặc biệt, trong thời gian tới Thủ đô sẽ ứng dụng AI trong giải đáp, hướng dẫn công dân, doanh nghiệp về dịch vụ hành chính công157 Hay như, thành phố Đà Nẵng cũng đã xúc tiến chương trình xây dựng thành phố thông minh Theo đó, thành phố cũng sẽ xây dựng cơ sở dữ liệu hiện đại, phát triển và ứng dụng AI vào các hoạt động của chính quyền
Qua đây, có thể thấy rằng, sách lược phát triển và ứng dụng AI là rất có triển vọng và ngày càng được định hình rõ nét hơn ở Việt Nam AI sẽ giúp hệ thống hành chính thực hiện tốt chức năng quản lý, điều hành và phục vụ trên nhiều phương diện của nền hành chính nhà nước Đơn cử như: đối với việc ban hành văn bản pháp luật:
AI sẽ hỗ trợ việc xây dựng và ban hành các văn bản pháp luật tránh sự mâu thuẫn, chồng chéo, đảm bảo tính thống nhất hơn, chặt chẽ hơn Hay AI cũng có thể kết hợp, hỗ trợ ở một số vị trí công tác của công chức nhằm nâng cao chất lượng cung ứng các dịch vụ công; đảm nhiệm một số công tác văn phòng…; hoặc AI cũng có thể ứng dụng trong việc quản lý và khai thác tài nguyên, bảo vệ môi trường dựa trên quá trình phân tích các nguồn dữ liệu một cách khách quan, chính xác hơn…v.v
156 Trần Nam, Xây dựng Chính phủ AI: Tạo đột phá trong phát triển,
http://baodauthau.vn/thoi-su/xay-dung-chinh-phu-tri-tue-nhan-tao-tao-dot-pha-trong-phat-trien-75345.html
157 Phú Khánh, Hà Nội ứng dụng AI trong dịch vụ hành chính công,
https://anninhthudo.vn/chinh-tri-xa-hoi/ha-noi-ung-dung-tri-tue-nhan-tao-trong-dich-vu-hanh-chinh-cong/750334.antd, ngày 05/12/2017
Trang 83 Những vấn đề đặt ra trước xu hướng phát triển và ứng dụng AI vào hoạt động hành chính nhà nước ở Việt Nam
Thứ nhất, về thể chế, chính sách Thể chế, chính sách về phát triển AI nói
chung và ứng dụng AI trong hoạt động hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay nói riêng chưa được tiếp cận một cách đầy đủ Bởi thể chế, chính sách có liên quan đến AI là vấn đề còn khá mới mẻ; do vậy mà chính sách, pháp luật về ứng dụng AI trong hoạt động hành chính lại càng mới mẻ hơn Chính vì lẽ đó, vấn đề hoạch định, xây dựng chính sách, pháp luật về phát triển AI và ứng dụng AI trong hoạt động hành chính nhà nước sẽ đặt ra nhiều thách thức không nhỏ đối với các nhà hoạch định chính sách, các nhà làm luật cũng như các địa phương trong thời gian tới Chẳng hạn, trong tương lai, một vấn đề đặt ra cần phải được quy định một cách tường minh là mức độ ứng dụng AI vào hoạt động quản lý của các cơ quan công quyền Bởi sẽ dễ xuất hiện khả năng lạm dụng AI trong quá trình quản lý của các cơ quan hành chính Và điều này có thể gây ảnh hướng ít nhiều đến quyền con người,
quyền công dân, đơn cử như quyền riêng tư
Nhiều vấn đề cụ thể phức tạp khác sẽ tiếp tục đặt ra trong tương lai như: vai trò chủ thể liên quan đến AI sẽ như thế nào, khi các chương trình AI được vận hành thông qua những loại rô bốt thông minh? tính chất pháp lý, đạo đức được xác định
ra sao? các vấn đề này nếu không được phân định một cách rõ ràng sẽ khó xác định rạch ròi, tường minh trách nhiệm liên quan đến AI trong thực thi công vụ Giả sử trong quá trình cung ứng các dịch vụ công cho công chúng, nếu AI mắc lỗi, hiểu nhầm dẫn đến kết quả tư vấn, hành động sai, gây hậu quả thiệt hại đến công dân, tổ chức hay chính cơ quan hành chính nhà nước thì trách nhiệm sẽ được xác định như thế nào? trách nhiệm này có được xác định là của của cơ quan, đơn vị, công chức vận hành, hay đó là trách nhiệm phải bảo đảm về chất lượng sản phẩm của nhà sản xuất hoặc đó phải là trách nhiệm hoàn toàn của chính rô bốt thông minh (trường hợp nếu xem rô bốt là một chủ thể khi được ứng dụng các chương trình AI vượt trội
so với trí tuệ con người) Vì vậy, vấn đề xác định về mức độ ứng dụng, tư cách chủ thể, trách nhiệm liên quan đến AI là một vấn đề rất lớn đặt ra cần phải có câu trả lời thỏa đáng trong thời gian tới khi ứng dụng AI vào hoạt động hành chính nhà nước
Thứ hai, về năng lực đầu tư công nghệ Nếu hạ tầng công nghệ kém phát
triển thì không thể có một chính phủ số hay chính phủ ứng dụng tốt AI Vì vậy, muốn ứng dụng AI vào hoạt động hành chính thì hạ tầng kỹ thuật của các cơ quan hành chính nhà nước phải được tập trung một cách mạnh mẽ Tuy nhiên, đây sẽ là một trở ngại lớn đối với Việt Nam Vì hiện nay, hạ tầng kỹ thuật về công nghệ của nền hành chính Việt Nam vẫn chưa được phát triển một cách đồng bộ, toàn diện
Đơn cử, theo Chỉ số phát triển Chính phủ điện tử (E-Government Development Index - EGDI) của Liên hiệp quốc (LHQ) năm 2014, Việt Nam xếp hạng thứ 99 trên
Trang 9thế giới (giảm 16 bậc so với năm 2012) và đứng thứ 5 trong khối ASEAN sau Singapore, Malaysia, Brunei và Philippines Chỉ số về cung cấp dịch vụ công trực tuyến của Việt Nam được đánh giá thấp, chỉ đạt 0,41 điểm (thang điểm 1), trong khi đó của Singapore là 0,992 điểm và Malaysia là 0,677 điểm; chỉ số về hạ tầng viễn thông của Việt Nam đạt 0,38 điểm, trong khi đó của Singapore là 0,879 điểm và Malaysia là 0,446 điểm158…v.v
Qua những số liệu trên, có thể thấy rằng, mặc dù có những bước tiến đáng trân trọng thời gian qua, nhưng hạ tầng công nghệ thông tin ở Việt Nam vẫn còn nhiều nút thắt cần phải tháo gỡ một cách nhanh chóng hơn nữa trong thời gian tới
Thứ ba, về đội ngũ công chức Chất lượng đội ngũ công chức là một trong
những yếu tố rất quan trọng quyết định đến sự thành công của quá trình ứng dụng
AI vào hoạt động hành chính nhà nước Tuy nhiên, một bộ phận công chức ở nước
ta hiện nay vẫn chưa theo kịp xu thế phát triển của khoa học, công nghệ trong môi trường mới với những hạn chế về công nghệ thông tin cả về số lượng và kỹ năng sử dụng Đơn cử như: hiện nay chúng ta đang trong tình trạng thiếu hụt nhân lực chất lượng cao về công nghệ thông tin trong các cơ quan hành chính nhà nước, thiếu thốn đội ngũ chuyên gia về AI nói chung và chuyên gia trong việc ứng dụng công nghệ AI vào hoạt động công vụ Sự thiếu hụt này sẽ đặt ra nhiều cản trở về năng lực
hoạch định và thực thi chính sách ứng dụng AI trong hoạt động hành chính
Song song với điều đó, trong tương lai, vấn đề lao động, việc làm trong cơ quan hành chính nhà nước sẽ có nhiều biến đổi Việc ứng dụng AI vào nền hành chính sẽ tác động đến các mối quan hệ lao động, việc làm ở nhiều mức độ khác nhau, ứng với từng vị trí việc làm riêng biệt mà AI có thể hoặc không thể thay thế công chức hay ở những vị trí cần phải có sự kết hợp giữa AI và công chức; kéo theo đó, tình hình tinh giản biên chế sẽ lại khó khăn và phức tạp hơn…v.v
Thứ tư, về nguy cơ tin tặc, tội phạm công nghệ cao CMCN 4.0 mang đến rất
nhiều cơ hội cho các quốc gia nhưng ẩn mình đó là những thách thức không nhỏ, trong đó có vấn đề an toàn thông tin, an ninh mạng Khoa học kỹ thuật về AI phát triển trên một tầm cao mới kéo theo là những nguy cơ phát sinh cần phải giải quyết, đối mặt Trong số đó, tội phạm công nghệ cao luôn là một nguy cơ tiềm ẩn đối với các quốc gia trong tình hình mới và Việt Nam chúng ta cũng không ngoại lệ Nếu tội phạm công nghệ cao tấn công vào hệ thống AI, vào hệ thống dữ liệu trong các
cơ quan nhà nước thì những hậu quả sẽ khôn lường so với việc tấn công vào hệ thống máy tính như hiện nay
4 Một số kiến nghị
Một là, đổi mới tư duy và nâng cao nhận thức về những tác động của AI đến
158 Nghị quyết 36a/NQ-CP của Chính phủ về Chính phủ điện tử
Trang 10nền hành chính nhà nước Muốn nâng cao năng lực quản trị khu vực công trong bối
cảnh mới, thì trước tiên cần phải có tư duy hệ thống, chiến lược về xây dựng và phát triển nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp, phát triển vượt bậc trong thời kỳ của cuộc CMCN 4.0 mà then chốt là việc ứng dụng AI vào hoạt động hành chính nhà nước, xây dựng chính phủ điện tử, chính phủ số Chỉ có chính phủ điện tử, chính phủ số phát triển một cách mạnh mẽ, bắt kịp xu thế phát triển chung thì mới có thể giúp nền hành chính nhanh chóng chuyển sang một thời kỳ hưng thịnh mới, phục vụ người dân ngày một tốt hơn Điều đó, buộc phải đổi mới tư duy lãnh đạo, quản lý, nâng cao nhận thức về những thay đổi của hoạt động hành chính nhà nước
trong môi trường của cuộc CMCN 4.0
Hai là, xây dựng thể chế, chính sách về phát triển và ứng dụng AI vào hoạt
động hành chính nhà nước Thể chế, chính sách về phát triển và ứng dụng AI trong hoạt động hành chính nhà nước phải được quan tâm, nghiên cứu một cách tích cực
và mạnh mẽ ngay từ bây giờ, để tránh những bỡ ngỡ, lỡ nhịp trong thời gian tới159 Việc hoạch định và thực thi chính sách về AI phải được bảo đảm trong một không gian an toàn, nhằm tránh những nguy cơ thất bại Chính sách phải có được sự tham gia của nhiều phía, nhiều chủ thể khác nhau Đồng thời, cũng rất cần phải thực hiện tốt công tác truyền thông chính sách và nâng cao năng lực tiếp nhận chính sách về phát triển và ứng dụng AI dành cho công chúng Đây là một nội dung rất quan trọng, vì nếu chỉ quan tâm đến năng lực hoạch định, thực thi chính sách từ phía cơ quan nhà nước mà ít quan tâm đến năng lực tiếp nhận của công chúng thì khả năng thành công của chính sách là rất thấp
Bên cạnh đó, nhà nước cần phải thay đổi về cách thức tiếp cận trong việc xây dựng và ban hành luật lệ của mình Về vấn đề này, Giáo sư Klaus Schwab cho rằng:
“Chính phủ buộc sẽ thay đổi cách tiếp cận khi thiết lập, sửa đổi và thực thi luật lệ Trước đây, các nhà hoạch định chính sách có đủ thời gian để nghiên cứu một vấn đề
cụ thể, sau đó hình thành phản ứng cần thiết hoặc khung khổ pháp lý thích hợp Toàn bộ quá trình có xu hướng diễn ra tuyến tính và cơ học, theo cách tiếp cận cứng nhắc từ trên xuống Vì nhiều lý do, cách tiếp cận này không còn khả thi nữa”160
Vì vậy, chính sách, pháp luật về phát triển AI nói chung và ứng dụng AI trong hoạt động hành chính nhà nước buộc phải xác định rõ những cơ hội và thách thức trong việc phát triển và ứng dụng AI theo một khuôn khổ linh động phù hợp; xác định những kỳ vọng ở mức vừa phải, không quá xa vời so với thực tế, với điều kiện thực tiễn ở Việt Nam Nói cách khác, việc hoạch định, xây dựng chính sách,
159 Ở Việt Nam, gần đây đã có một số nghiên cứu đề cập về vấn đề cải cách pháp luật trong bối cảnh cuộc CMCN 4.0 nói chung và các vấn đề pháp lý liên quan đến AI nói riêng Nhưng nổi bật nhất có thể kể đến là các bài viết trong sách chuyên khảo “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và những vấn đề đặt ra đối với cải cách pháp luật ở Việt Nam”
160 Klaus Schwab, sđđ, tr.121-122