Bài viết tìm hiểu về TP Hồ Chí Minh một đô thị sông nước; đô thị phát triển cùng sông nướ; những thành tựu ban đầu và thách thức với hệ thống kênh rạch; tăng cường khai thác lợi thế sông rạch đối với sự phát triển của thành phố; đề xuất một số định hướng thiết kế đô thị cho không gian sông nước.
Trang 1KIẾN NGHỊ MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ
VÀ THIẾT KẾ ĐÔ THỊ ĐỐI VỚI HỆ THỐNG
SÔNG RẠCH TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ
Lê Văn Năm
Huỳnh Xuân Thụ
I TP Hồ Chí Minh, đô thị sông nước:
Thành phố Hồ Chí Minh hình thành trong khu
vực đồng bằng hạ lưu sông Đồng Nai – Sài Gòn,
giữa khu vực chuyển tiếp từ cực Nam Trung Bộ
sang đồng bằng sông Cửu Long Đây là khu vực
có địa hình đồng bằng thấp (nơi cao nhất không
Tham Lương, Cầu Bông, Nhiêu Lộc-Thị Nghè, Bến Nghé, Lò Gốm, Kênh Tẻ, Tàu Hũ, Kênh Ðôi
và ở phần phía Nam Thành phố thuộc địa bàn các huyện Nhà Bè, Cần Giờ mật độ kênh rạch dày đặc; cùng với hệ thống kênh cấp 3-4 của kênh
Trang 2II Đô thị phát triển cùng sông nước :
Quá trình lịch sử hình thành và phát triển
của Thành phố Sài Gòn – Bến nghé - Chợ Lớn
luôn gắn với sông nước Từ hơn ba thế kỷ
trước, các đồn binh, thành lũy, chợ búa, công
xưởng cùng các khu dân cư đông đúc đã hình
thành và phát triển ngày càng quy mô, sầm uất
dọc theo các tuyến sông rạch lớn của thành phố
Nhờ vào vị trí địa lý thuận lợi và hệ thống sông
rạch kết nối giữa các tuyến vận tải nội địa và
các tuyến thương thuyền quốc tế, đến đầu thế
kỷ 20 thành phố Sài Gòn đã là một thương
cảng hàng đầu của vùng Viễn Đông, là cửa ngõ
ra thế giới cho 75% lượng hàng hóa xuất khẩu
của xứ Đông Dương Hoạt động kinh tế cảng,
đóng và sửa chữa tàu thuyền, dịch vụ vận tải và
giao nhận hàng hóa, thương mại trên bền dưới
thuyền, du lịch…là trụ cột kinh tế của Thành
phố qua nhiều thế kỷ Những cái tên như Cảng
Sài Gòn, Tân Cảng, cảng Bến Nghé, Khánh
Hội, Nhà Rồng cho đến các cảng sông như : bến
Bình Đông, bến Hàm Tử, Vân Đồn, Mễ Cốc, Lò
Gốm…đã đi vào lịch sử của Thành phố như
những trung tâm hàng hóa, kinh tế dịch vụ chủ
yếu
Cùng với các hoạt động kinh tế và thương
mại, không gian đô thị thành phố qua các thời
kỳ cũng phát triển mạnh mẽ gắn liền với các
tuyến sông rạch Trong đó đáng kể nhất là trục
Sông Sài gòn với cảng Ba Son, bến Bạch Đằng,
cảng Sài Gòn, cảng Nhà Rồng, Tân Thuận; trục
kênh Tàu Hủ - Bến Nghé; kênh Đôi kênh Tẻ
chảy qua khu vực Chợ Lớn với bến Chương
Dương, bến Vân Đồn, bến Hàm Tử, Bình Đông
rất sầm uất; trục Nhiêu Lộc- Thị Nghè, trục
Tham Lương- Bến Cát…Quá trình phát triển đó
đã tạo nên diện mạo một đô thị trung tâm kinh tế
sầm uất với đặc trưng sông nước rất riêng biệt
và lưu lại nhiều di sản đô thị đáng trân trọng, là
nền tảng để thành phố tiếp nối và phát triển rực
rỡ hơn trong tương lai
Trang 3III Những thành tựu ban đầu và thách thức với hệ thống kênh rạch:
Qua nhiều thăng trầm của đất nước nói chung và thành phố nói riêng, hệ thống sông rạch đã phát huy mạnh mẽ các thế mạnh đối với sự phát triển nhiều mặt của thành phố về kinh tế và xã hội Bên cạnh đó, hệ thống sông rạch của thành phố cũng gánh chịu rất nhiều áp lực về nhiều mặt gây ra tình trạng ô nhiễm môi trường, nhà cửa công trình tự phát lấn chiếm kênh rạch, hệ thống thoát nước bị tắc nghẽn…Chính vì vậy, trong nhiều năm qua, Thành phố đã rất quan tâm, tăng cường công tác quy hoạch, quản lý, đầu tư cải tạo và chỉnh trang kênh rạch và đã đạt được nhiều thành quả rất đang khích lệ:
Trang 4• Nhận thức về vai trò của hệ thống sông rạch đối với sự phát triển thành phố đã lan tỏa khá rộng
trong các ngành, các cấp, trong rộng rãi người dân Thành phố
• Công tác quy hoạch, đặc biệt là quy hoạch chung Thành phố, việc bảo vệ, chỉnh trang và phát huy
hệ thống sông rạch đã được coi trọng và thể hiện trong định hướng phát triển không gian và bản đồ
quy hoạch chung Thành phố, quy hoạch chung quận huyện, cũng như quy hoạch phân khu và các
dự án đầu tư
• Thành phố đã nghiên cứu và ban hành quyết định 150/2004 và quyết định 22/2017 về quản lý và sử
dung hanh lang ven bờ sông, suối, kênh rạch
• Đầu tư phát triển hệ thống cảng biển đạt hiệu quả cao như cảng Cát Lái, cảng Tân Thuận, Hiệp
Phước
• Bước đầu tổ chức hệ thống giao thông hành khách đường thủy
• Tổ chức triển khai nhiều dự án đầu tư quy mô lớn nhằm cải tạo và chỉnh trang kênh rạch đem lại
nhiều kết quả như:
Giảm thiểu ô nhiễm môi trường nước
Cải tạo hệ thống giao thông đường thủy
Di dời các khu nhà ở lụp xụp và xây dựng nhà ở mới
Bổ sung không gian công viên cây xanh mặt nước
Trang 5Tuy nhiên, trong thời gian tới, hệ thống sông rạch của Thành phố phải đối mặt với rất nhiều thách thức, cụ thể như:
• Ngập úng ngày càng nặng nề hơn do biến đổi khí hậu, nước biển dâng, và quá trình đô thị hóa nhanh chóng Vì vậy, cần có những giải pháp căn cơ, bền vững, tổng thể về kinh tế và kỹ thuật để ứng phó lâu dài với các thác thức trong tương lai
• Ô nhiễm môi trường do sản xuất và đô thị hóa, lan tỏa ra các khu vực kênh rạch ngoại thành, thu giảm diện tích sông rạch do lấn chiếm và san lấp quá mức Những thách thức này đòi hỏi chính quyền thành phố phải tăng cường công tác quản lý, kiểm tra, giám sát; tăng cường nhận thức của cộng đồng và doanh nghiệp để cùng chung tay bảo vệ môi trường nói chung và môi trường sông rạch nói riêng
• Quản lý còn nhiều bất cập và thiếu nguồn lực đầu tư Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, khuôn khổ pháp lý và các uy định nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với sông rạch
• Chất lượng quy hoạch và thiết kế chưa tương xứng, còn nhiều tiềm năng để phát huy hơn nữa kinh nghiệm, chất xám, sự sáng tạo để có thêm nhiều giải pháp quy hoạch và thiết kế tốt hơn, nâng cao chất lượng các không gian mở công cộng theo sông rạch, nâng cao hiệu quả khai thác sử dụng sông rạch trong sự phát triển chung của thành phố, đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao của người dân Thành phố
IV Tăng cường khai thác lợi thế sông rạch đối với sự phát triển của Thành phố:
Ngày nay, đô thị Thành phố Hồ Chí Minh đã phát triển vượt bậc so với Sài Gòn năm xưa về diện tích, dân số và quy mô của nền kinh tế Nhưng hệ thống sông rạch vẫn đóng vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển của Thành phố Bên cạnh những chức năng chính về phát triển kinh tế, cảng,
Trang 6Với nhận thức đó, để hệ thống sông rạch đóng góp nhiều hơn nữa cho sự phát triển bền vững của Thành phố, chúng ta có thể nghiên cứu triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp sau đây:
1 Về các giải pháp chính sách :
a Đẩy mạnh hơn nữa việc xây dựng và hoàn thiện các khuôn khổ pháp lý về quản lý, bảo vệ
và phát huy giá trị của hệ thống sông rạch vào sự phát triển của Thành phố
b Tạo các cơ chế chính sách khuyến khích cộng đồng dân cư và doanh nghiệp tham gia tích cực bảo vệ và phát huy giá trị của kênh rạch vào cuộc sống đô thị
2 Về các giải pháp truyền thông
a Đẩy mạnh công tác tuyên tuyền, giáo dục, quảng bá về ý nghĩa Vai trò, giá trị, tiềm năng của sông rạch đối với sự phat triển bền vững của Thành phố, nhất là tuyên truền trong giới thanh thiếu niên thông qua các hoạt động dã ngoại, phong trào bảo vệ môi trường nói chung
và bảo vệ kênh rạch nói riêng
b Tổ chức các cuộc thi tìm hiểu về sông rạch, thi chụp ảnh, các hoạt động thể thao dưới nước nhằm thu hút sự quan tâm và sáng kiến của cộng đồng đối với các ấn đề của sông rạch
c Xây dựng các chương trình truyền thông về kênh rạch trên các phương tiện truyền thông đại chúng
d Lập website, facebook về bao vệ kênh rạch Lập các nhóm tình nguyện viên bảo vệ kênh rạch trong học sinh sinh viên
Trang 73 Nhóm giải pháp đầu tư:
a Tăng thêm mức đầu tư từ ngân sách thành phố cho các công tác liên quan đến bảo vệ, cải tạo chỉnh trang và phát huy lợi thế sông rạch Trước mắt tập trung cho công tác quy hoạch, thiết kế đô thị, lập dự án nhằm kêu gọi đầu tư theo hình thức PPP
b Xây dựng các cơ chế linh hoạt nhằm tăng cường thu hút các nguồn lực đầu tư tư nhân, xã hội hóa các dự án cải tạo chỉnh tranh sông rạch
c Lập danh mục các tuyến kênh rạch trọng điểm cần đầu tư cải tạo, nâng cấp, xây dựng kế hoạch tổng thể, phân kỳ đầu tư từng giai đoạn
4 Nhóm giải pháp quy hoạch và xây dựng:
a Lập Quy hoạch chung mạng lưới kênh rạch cấp quận Lập hồ sơ kiểm toán kênh rạch cấp quận huyện
b Tăng cường quy hoạch bảo vệ kênh rạch trong các đồ án quy hoạch nhất là quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết, thiết kế đô thị 1/500 các tuyến kênh rạch chính tiến tới lập các
dự án đầu tư cải tạo kênh rạch
c Xây dựng và ban hành hướng dẫn thiết kế đô thị, thiết kế kỹ thuật xây dựng cải tạo, nâng cấp kênh rạch cấp Thành phố
d Tăng cường kiểm tra và giám sát việc quản lý đất đai, môi trường vệ sinh kênh rạch
e Bổ sung chức năng quản lý kênh rạch cho thanh tra môi trường và xây dựng
V Đề xuất một số định hướng thiết kế đô thị cho không gian sông nước
Trang 82 Đặc trưng: các tuyến sông rạch cần được thiết kế để có thể phản ánh và phát huy những đặc trưng riêng biệt và những giá trị văn hóa của khu vực đô thị lân cận đồng thời cũng nhìn nhận những đặc trưng và giá trị đó luôn vận động Nó nhắm tới việc từng công trình kiến trúc trong đô thị có những đặc trưng riêng của chúng, hài hòa với cảnh quan đô thị xung quanh và bổ trợ cho những giá trị lịch sử Hệ thống sông rạch Thành phố Hồ Chí Minh rất dày đặc, đan xen trong khung cảnh đô thị với rất nhiều các khu vực có những yếu tố văn hóa, lịch sử và hình thái đô thị khác nhau Nếu đi sâu nghiên cứu, khai thác một cách tinh tế, khéo léo, có thể tạo ra những tuyến, không gian cảnh quan mở đô thị rất phong phú, sinh động và giàu bản sắc, hấp dẫn với người dân và du khách
Trang 93 Đa dạng: Thiết kế đô thị các tuyến cảnh quan sông nước cũng cần hướng đến hướng tới sự
đa dạng và tạo điều kiện cho cư dân đô thị có nhiều lựa chọn về sử dụng về hoạt động, khuyến khích tạo lập được nhiều chức năng khác nhau, tạo điều kiện tiếp cận nhiều loại phương tiện vận chuyển và nhà ở…đáp ứng yêu cầu của nhiều đối tượng cư dân khác nhau, nhất là người già, trẻ em và người tàn tật Sự linh hoạt cũng là một yếu tố quan trọng cho phép đô thị thay đổi đáp ứng với hoàn cảnh mới ngoài dự đoán trong tương lai
4 Kết nối: Các trục sông rạch là những không gian công cộng hết sức lý tưởng, các phương án thiết kế cần cố gắng cải thiện sự kết nối để nhằm nâng cao khả năng tiếp cận của cư dân đô thị, nâng cao khả năng lựa chọ các hoạt động và dịch vụ, tạo điều kiện cho sự giao tiếp và gắn kết xã hội, tạo nên các không gian đô thị sinh động và an toàn Thiết kế đô thị nhìn nhận tầm quan trọng của việc kết nối các hệ thống giao thông: cơ giới, xe đạp, đi bộ, giao thông công cộng, giao thông đường sông với các dịch vụ đô thị, các tiện ích công cộng để hoàn thiện các không gian đô thị, giúp giảm thời gian di chuyển và giúp cư dân đô thị, du khách
dễ dàng định hướng không gian, tiếp cận các dịch vụ một cách dễ dàng Các trục đường dọc theo các tuyến sông rạch, nhất là trục đường đi bộ cần bảo đảm được kết nối liên tục
Trang 105 Sáng tạo: thiết kế đô thị khuyến khích sự sáng tạo và những giải pháp mới Sáng tạo bổ sung cho đô thị sự đa dạng và phong phú và chuyển biến những không gian chức năng thành những nơi chốn đáng ghi nhớ, có giá trị về nghệ thuật Sự sáng tạo tạo điều kiện cho những lối suy nghĩ mới, thể nghiệm và thiết lập nên những chuẩn mực mới, thách thức công nghệ
và hiện thực hóa tương lai, nó làm cho môi trường văn hóa của đô thị phong phú hơn và làm cho bản sắc đô thị đậm nét hơn
Các giải pháp sáng tạo bao gồm nhiều thể loại, từ sáng tạo về phương án khai thác không gian mặt nước, các giải pháp thiết kế quy hoạch tổng thể đến các giải pháp về kỹ thuật, trang trí, thi công, cây xanh, chiếu sáng Các giải pháp sáng tạo trong khai thác, sử dung các không gian công cộng cũng được hoan nghênh, tạo nên sự sống động, hấp dẫn của các không gian công cộng, khuyến khích sự sáng tạo về văn hóa, nghệ thuật của người dân thành phố
6 Thân thiện: thiết kế đô thị làm giảm tác động môi trường thông qua các nguyên tắc thiết kế hướng tới bền vững về môi trường bao gồm đất đai, hệ sinh thái, cảnh quan thiên nhiên, những công trình có giá trị về văn hóa và lịch sử chuyển lại cho các thế hệ sau trong điều kiện tốt hoặc tốt hơn Thiết kế đô thị cũng nhắm tới việc tổ chức các không gian đô thị an toàn, có lợi cho sức khỏe cộng đồng