Bài viết tìm hiểu thực trạng sông Sài Gòn và các tuyến kênh rạch nội thành; các mô hình tham khảo; đề xuất nguyên tắc và cơ chế quy hoạch. Mời các bạn cùng tham khảo bài viết để nắm chi tiết hơn nội dung nghiên cứu.
Trang 1QUY HOẠCH VÀ PHÁT TRIỂN BỜ SÔNG
SÀI GÒN VÀ SÔNG – KÊNH – RẠCH NỘI
THÀNH VÀ GIẢI PHÁP ĐỂ HOÀN THÀNH
CƠ BẢN BỜ KÈ SÔNG SÀI GÒN SÔNG VÀ
KÊNH RẠCH NỘI THÀNH VÀO NĂM 2025
Ủy ban nhân dân Quận 8, TP.HCM
Không gian dọc sông Sài
Gòn và các tuyến kênh rạch
trên địa bàn Thành phố có
tiềm năng lớn về du lịch -
thương mại - dịch vụ, nhưng
Thành phố Hồ Chí Minh
đang phải đối mặt với các
thách thức về môi trường
cũng như biến đổi khí hậu
khiến các vấn đề về đô thị
như ngập úng, ô nhiễm môi
trường càng diễn biến phức
tạp Trong những năm gần
đây, hiện tượng sạt lở bờ
sông, kênh, rạch liên tục xảy
ra trên địa bàn thành phố gây
nhiều thiệt hại về tài sản, an
toàn của người dân; dẫn đến
nguy cơ mất ổn định khu dân
cư và các công trình, cơ sở
hạ tầng ven bờ sông, kênh,
rạch
Do đó, việc khai thác không gian dọc sông Sài Gòn cần được nghiên cứu toàn diện để đưa ra các định hướng, giải pháp phù hợp, hài hòa giữa mục tiêu phát triển kinh tế và đô thị bền vững
Hiện nay, tính định hướng, kết nối và khai thác cảnh quan không gian 2 bên bờ sông thời gian qua chưa được quan tâm đúng mức, chưa đặt dòng sông là trung tâm nghiên cứu phương án tổ chức không gian cảnh quan 2 bên bờ sông Một số đồ án quy hoạch chi tiết 1/500 gắn với dự án đầu tư xây dựng được duyệt trong nhiều giai đoạn theo các căn cứ pháp lý khác nhau nên thiếu đồng bộ, chất lượng một số đồ án quy hoạch 1/500 còn hạn chế, chưa có các giải pháp khai thác giá trị cảnh quan ven sông để phục vụ các công trình công cộng, như thiếu lối tiếp cận công cộng đến công viên hành lang bờ sông.Bên cạnh đó, các ngành thương mại - dịch vụ có tiềm năng phát triển lớn khi kết nối không gian cảnh quan dọc sông Sài Gòn và các tuyến kênh rạch với quy hoạch không gian ngầm đô thị, nối liền bờ sông với phố đi bộ Quá trình chuyển đổi chức năng các khu bến cảng, kho tàng cũ thành khu đô thị mới, nối kết với mạng lưới giao thông công cộng, hình thành các trung tâm thương mại - dịch vụ gắn với nhà ga Metro Tuy nhiên, thành phố Hồ chí Minh cũng đang đối mặt với các thách thức
về môi trường như ô nhiễm nguồn nước, ô nhiễm không khí, sụt lún đất… kết hợp với tác động của biến đổi khí hậu như nước biển dâng, thời tiết thất thường, xâm nhập mặn… khiến các vấn đề về ngập úng,
ô nhiễm môi trường đô thị càng diễn biến phức tạp Do đó, việc khai thác không gian dọc các tuyến sông, kênh, rạch nội thành cần nghiên cứu toàn diện để đưa ra định hướng, giải pháp phù hợp, hài hòa giữa mục tiêu phát triển kinh tế và phát triển đô thị bền vững
Trang 21 Thực trạng sông Sài Gòn và các tuyến kênh rạch nội thành:
Khoảng thời gian từ trước
năm 2004, Thành phố Hồ Chí
Minh lúc đó hầu như chưa có
quy chế về hành lang bảo vệ
sông Sài Gòn và các tuyến
kênh rạch khác Kể từ năm
2004, khi Ủy ban nhân dân
Thành phố ban hành Quyết
định 150/2004/QĐ-UBND về
quản lý, sử dụng hành lang an
toàn sông, kênh rạch, suối, hồ
công cộng, và mới nhất được
sửa đổi, thay thế bởi Quyết
định số 22/2017/QĐ-UBND,
thực trạng trên đã ít nhiều
được cải thiện
Qua đó, nhiều công trình
lấn chiếm đất hành lang sông
– kênh – rạch do cá nhân, tổ
chức vi phạm đã bị cơ quan
chức năng xử phạt, yêu cầu
tháo dỡ Động thái kịp thời
này, được đông đảo người dân
ủng hộ, bởi hành lang đất hai
bên bờ sông Sài Gòn, các
kênh rạch là nơi xây dựng các
công trình kè, cống, bờ bao, là
không gian để xây dựng các
công trình phục vụ sinh hoạt
cộng đồng
Tuy nhiên, thực tế gần đây
dọc sông Sài Gòn nhiều dự án
nhà cao tầng với hàng ngàn
căn hộ vẫn hình thành, nhiều
đoạn công trình kè bảo vệ
sông Sài Gòn đang có dấu
hiệu lấn sông Sài Gòn một
cách rõ rệt Trong thời gian
qua, chủ đầu tư các dự án
quan tâm tới lợi nhuận nhiều
hơn ý thức về an toàn bờ sông
Tình trạng các dự án xây dựng
ra tận mép sông, thậm chí lấn luôn lòng sông vẫn xảy ra Đây là điều hoàn toàn không phù hợp với quy định chung của thành phố, gây ra thiệt hại lâu dài
Không gian bờ sông phải thuộc về tài sản công cộng Tuy nhiên, với tình trạng các dự án án ngữ hai bên bờ sông Sài Gòn như hiện nay, không gian công cộng này đang bị thu nhỏ lại
Hệ thống sông Sài Gòn và các tuyến kênh rạch vừa đóng vai trò quan trọng trong hoạt động giao thông thủy vừa giúp đảm bảo tiêu thoát nước Những năm gần đây, do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và mực nước biển dâng, trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh thường xuyên xảy ra tình trạng ngập khi có mưa to kết hợp triều cường Trong bối cảnh ấy, chức năng tiêu thoát nước của sông Sài Gòn và các tuyến kênh, rạch là đặc biệt quan trọng đối với thành phố, bất kỳ một tác động nào để lấn chiếm dòng sông cũng đều mang lại những tác hại không thể lường được Nếu tình trạng các chủ đầu tư tiếp tục thực hiện lấn lòng sông, làm dự án, sẽ gây biến đổi dòng chảy; tình trạng sạt lở dọc bờ sông, kênh, rạch sẽ trở nên nặng nề, gây nhiều thiệt hại nghiêm trọng hơn
Với thực trạng sông Sài Gòn và các tuyến kênh rạch trên địa bàn thành phố, cần thiết phải có sự đánh giá ban đầu về hiện trạng, thực tiễn quản lý quy hoạch, đầu tư xây dựng và tiềm năng, lợi thế của cảnh quan, môi trường dọc các tuyến sông, kênh, rạch Sài Gòn Thành phố Hồ Chí Minh cần chủ trì, phối hợp với các tỉnh đầu nguồn sông Sài Gòn như Đồng Nai, Bình Phước, Tây Ninh, Bình Dương xây dựng quy định về quản lý, khai thác lưu vực sông Đồng Nai - sông Sài Gòn nhằm bảo vệ môi trường tự nhiên, chất lượng nguồn nước sông, cảnh quan dòng sông Đồng thời, các cơ quan chức năng cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, kiên quyết xử lý dứt điểm các sai phạm liên quan đến lấn chiếm hành lang bờ sông Đối với khu vực thuộc phạm vi các dự án đầu tư xây dựng, chủ đầu tư phải có trách nhiệm thực hiện đầu tư xây dựng và quản lý sử dụng theo quy hoạch hành lang bờ sông đã được phê duyệt Xây dựng cơ chế phối hợp giữa các
cơ quan quản lý ngành tài nguyên và môi trường, quy hoạch - kiến trúc, xây dựng, giao thông vận tải, chống ngập, nông nghiệp, du lịch với Ủy ban nhân dân các quận, huyện trong quá trình xem xét có ý kiến về các chương trình, đề án, dự án có tác động, ảnh hưởng đến cảnh quan, môi trường sông Sài Gòn
Trang 32 Các mô hình tham khảo:
Tại Châu Á, có rất nhiều mô
hình quy hoạch và phát triển
ven sông đô thị thành công
2.1 Đầu tiên có thể kể đến
chiến lược đô thị hóa sinh
thái khu vực ven sông Hàn
ở Thành phố Seoul (Hàn
Quốc) từ thập niên 1990
đến năm 2010:
Sông Hàn dài 514km và
rộng khoảng 1km, chảy qua
trung tâm Seoul Trong thế
kỷ 20, do dân số Thành phố
Seoul tăng nhanh nên hoạt
động đô thị hóa tác động
vào hai bên bờ sông Hàn
Đến thập niên 1980, sông
Hàn bị ô nhiễm nặng do
nước thải sinh hoạt và công
nghiệp của thành phố Các
bãi cát trắng biến mất và
môi trường sinh thái bị hủy
hoại Từ thập niên 1990,
chính quyền Thành phố
Seoul thực hiện hàng loạt
dự án cải tạo sông Hàn và quy hoạch lại khu vực ven sông theo hướng gần gũi với môi trường tự nhiên
Nhà chức trách bắt đầu xây hàng loạt công trình công cộng dọc bờ sông Hàn như: công viên, sân bóng, đường chạy bộ, bể bơi và các cơ
sở giải trí khác Các dự án quan trọng khác là phát triển rừng Seoul, đảo Seonyudo và đảo Bamseom làm khu sinh thái dọc sông Hàn Nghiên cứu của Đại học Quốc gia Singapore cho biết có rất nhiều yếu
tố tạo ra sự thành công cho nỗ lực cải tạo bờ sông Hàn của Thành phố Seoul Đó là ý chí chính trị và sự kết hợp của chính phủ với khối tư nhân Các dự án như rừng Seoul và đảo Seonyudo đều được phát triển thông qua nhiều vòng tham khảo ý kiến người dân và đấu thầu thiết kế cuối cùng một cách cạnh tranh, công khai, minh bạch
2.2 Vịnh Marina tại Singapore:
Đây là nơi sông Singapore tiếp nối với biển Từ thập niên
1960-1970, Chính phủ Singapore đã xác định biến khu vực này thành một trung tâm kinh doanh - giải trí - định cư mang tầm thế giới Chính phủ bắt đầu di dời các khu nhà gần cửa sông Singapore, dọn sạch các khu nhà kho, cơ sở công nghiệp tại đây
Nhà chức trách thực hiện kế hoạch phát triển với mục tiêu tạo một trung tâm đa chức năng, bao gồm nhà ở, văn phòng, khách sạn, trung tâm mua sắm, các trung tâm giải trí và không gian công cộng Dù đây
là dự án của chính phủ, nhưng các công ty tư nhân cũng được tạo điều kiện triển khai các dự án quan trọng góp phần tạo ra Vịnh Marina hiện đại
3 Đề xuất nguyên tắc và cơ chế quy hoạch:
3.1 Nguyên tắc:
Có năm yếu tố quan trọng
quyết định sự thành công
của việc quy hoạch và phát
triển khu vực ven sông đô
thị
Thứ nhất, tầm nhìn xa
tạo lực đẩy bền vững cho
nhiệm vụ phát triển Các
sáng kiến phát triển đô thị
thường kéo dài nhiều thập
kỷ Do đó, việc tạo ra một
tầm nhìn, kế hoạch phát
triển lâu dài, đảm bảo được
sự quan tâm của cộng đồng
Thứ hai, Sở Quy hoạch
– Kiến trúc là cơ quan chịu
trách nhiệm phát triển và
quy hoạch ven sông phải
đảm bảo được độc lập,
không bị ảnh hưởng bởi quyền lợi của các doanh nghiệp
Thứ ba, các dự án quy hoạch đất ven sông Sài Gòn phải đảm bảo
đa chức năng và chất lượng cao Việc sử dụng đất đai ven sông một cách bất hợp lý và không đồng bộ sẽ dẫn tới những thiệt hại tài chính nghiêm trọng đối với thành phố
Thứ tư, tiến trình phát triển và quy hoạch phải đảm bảo có sự tham
gia ngay từ đầu của cộng đồng cư dân và doanh nghiệp khu vực có liên quan Một trong những thách thức lớn nhất của việc phát triển vùng ven sông là việc cộng đồng dân cư và doanh nghiệp tại đây phải
di dời Do đó, nhà chức trách cần tham khảo ý kiến và đảm bảo quyền lợi của họ ngay từ ban đầu
Thứ năm, mô hình hợp tác công tư thường đem lại thành công cho
các dự án quy hoạch và phát triển khu vực ven sông đô thị Các cơ quan nhà nước thường gặp hạn chế về nguồn lực tài chính và con người Trong khi đó, các dự án chuyển đổi vùng ven sông từ giá trị thấp trở thành các khu giá trị cao luôn thu hút khối tư nhân Các thành phố có thể sử dụng khối tư nhân để nghiên cứu thị trường, đánh giá việc sử dụng đất, huy động tài chính
Trang 43.2 Mô hình thực hiện Quy
hoạch:
a Đối với các tuyến kênh
rạch nhỏ có chức năng tiêu
thoát nước:
- Hiện trạng: hầu hết các
tuyến kênh có chức năng tiêu
thoát nước trên địa bàn thành
phố nằm trong khu vực khu
dân cư hiện hữu, mật độ dân cư
cao Quỹ đất (nếu có) dọc các
tuyến rạch này rất nhỏ và khó
tạo được cảnh quan kiến trúc
Do đó nhằm đẩy nhanh công
tác chỉnh trang đô thị, thực
hiện các tuyến bờ kè phục vụ
tiêu thoát nước tránh sạt lở và
tránh lấn chiếm, các cơ quan
nhà nước có thẩm quyền phải
phối hợp tổ chức thực hiện
- Căn cứ Quyết định số
28/2016/QĐ-UBND ngày 12
tháng 8 năm 2016 của Ủy ban
nhân dân Thành phố ban hành
quy định về phân cấp quản lý
khai thác các tuyến sông, kênh,
rạch, trên địa bàn thành phố Hồ
Chí Minh; Căn cứ Quyết định
số 22/2017/QĐ-UBND ngày
18 tháng 4 năm 2017 của Ủy
ban nhân dân Thành phố Ban
hành về Quy định về quản lý,
sử dụng hành lang trên bờ
sông, suối, kênh rạch, mương
và hồ công cộng thuộc địa bàn
thành phố Hồ Chí Minh, cơ
quan chức năng xác định hành
lang các tuyến kênh rạch, thực
hiện xây dựng bờ kè kết hợp
chương trình chỉnh trang đô
thị, di dời và tái định cư, cải
thiện điều kiện sống cho các hộ
dân sống trên và ven kênh
rạch
- Nguồn vốn: ngân sách
nhà nước
b Đối với các tuyến kênh rạch lớn có chức năng thông thủy và có thể khai thác cảnh quan đô thị:
b1 Đối với các tuyến kênh rạch có mật độ dân cư hiện hữu cao:
Hiện nay chúng ta đang thực hiện Chương trình Chỉnh trang đô thị, di dời
và tái định cư, cải thiện điều kiện sống cho các hộ dân sống trên và ven kênh rạch Đối với các tuyến kênh rạch có mật độ dân cư hiện hữu cao như kênh Đôi, kênh Tẻ, Sông Vàm Thuật, ngoài việc xác định phạm vi hành lang bảo
vệ bờ kênh, cần xác định và lập quy hoạch điều chỉnh tạo quỹ đất mới dọc các tuyến kênh rạch, mời gọi đầu tư thực hiện chỉnh trang đô thị
Thực hiện:
- Bồi thường, giải phóng mặt bằng, bố trí tái định cư, xây dựng bờ kè: Nhằm đẩy nhanh tiến độ, phải thực hiện bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước
- Các quỹ đất mới hình thành dọc kênh rạch: Sở Quy hoạch - Kiến trúc cần nghiên cứu tham mưu Ủy ban nhân dân Thành phố cho phép điều chỉnh quy hoạch với các chỉ tiêu quy hoạch xây dựng hoạch ưu đãi cho nhà đầu tư Thực hiện đấu giá theo quy định nhằm tăng nguồn thu cho nhà nước
b2 Đối với các tuyến kênh rạch có mật độ dân cư hiện hữu thấp:
- Thực hiện theo hình thức hợp tác công tư thường đem lại thành công cho các dự án quy hoạch và phát triển khu vực ven sông đô thị
- Ngoài ra, nhà nước có thể thực hiện công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, tạo quỹ đất sạch, mời gọi đầu tư, hợp tác đầu tư thực hiện theo quy hoạch Tuy nhiên, Sở Quy hoạch – Kiến trúc cần nghiên cứu lập quy hoạch cần chú ý đến cảnh quan và công tác bảo tồn sao cho các dự án chuyển đổi vùng ven sông từ giá trị thấp trở thành các khu giá trị cao nhằm thu hút đầu
tư
- Đối với khu vực kênh rạch xa trung tâm, có mật độ dân cư hiện hữu thấp, có thể nghiên cứu hình thành những khu đô thị đặc trưng sông nước
c Đối với Sông Sài Gòn:
Ngoài việc thực hiện xây dựng tuyến kè sông Sài Gòn theo quy định, Ủy ban nhân dân Thành phố chủ trì, phối hợp với các tỉnh đầu nguồn sông Sài Gòn như Đồng Nai, Bình Phước, Tây Ninh, Bình Dương xây dựng quy định
về quản lý, khai thác sông Sài Gòn nhằm bảo vệ môi trường tự nhiên, cảnh quan dòng sông, chất lượng nguồn nước Ngoài việc khai thác hiện quả sử dụng đất, cần xem xét nghiên cứu khu vực bảo tồn sông Sài Gòn
Đô thị ven sông đang trở thành thị phần bất động sản hấp dẫn sự quan tâm đầu tư của nhiều nhà phát triển bất động sản và giới đầu tư Để khai thác
và bảo tồn thật hiệu quả, Sở Quy hoạch - Kiến trúc đánh giá tổng thể các đồ
án quy hoạch phân khu đã được duyệt dọc hai bên bờ sông Sài Gòn từ huyện
Củ Chi đến Quận 7 Nội dung đánh giá là mối quan hệ, tính kết nối về giao thông, tổ chức không gian, kiến trúc cảnh quan và sử dụng đất hai bên bờ sông với đặc thù về cảnh quan, môi trường tự nhiên; làm rõ điểm nổi bật về
vị trí, cảnh quan và sử dụng đất của từng khu vực; xây dựng đề cương, kế hoạch nghiên cứu để lập điều chỉnh quy hoạch, thiết kế đô thị hoặc quy chế quản lý quy hoạch, kiến trúc cảnh quan dọc sông Sài Gòn nhằm hoàn thiện
cơ sở pháp lý, đảm bảo thống nhất về tổ chức và quản lý không gian cảnh quan trên toàn bộ tuyến sông