Bài giảng Luật học so sánh: Bài 2 - ThS. Phạm Quý Đạt

Bài giảng Luật học so sánh - Bài 2: Dòng họ civil law tìm hiểu sự hình thành và phát triển của dòng họ Civil law; cấu trúc pháp luật trong các hệ thống pháp luật của dòng họ Civil law; nguồn luật trong các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil law; Hệ thống pháp luật Pháp; sự hình thành và phát Hệ thống pháp luật Đức triển của dòng họ Civil law; cấu trúc pháp luật trong các hệ thống pháp luật của dòng họ Civil law; nguồn luật trong các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil law; hệ thống pháp luật Pháp.

2 v1.0014105220

BÀI 2 DÒNG HỌ CIVIL LAW

Giảng viên: ThS Phạm Quý Đạt

3 v1.0014105220

MỤC TIÊU BÀI HỌC

• Trình bày được sự hình thành và phát triển của

dòng họ Civil law

• Phân biệt được cấu trúc của các hệ thống pháp

luật thuộc dòng họ Civil law

• Xác định được các loại nguồn luật và thứ bậc

nguồn luật của các hệ thống pháp luật thuộc dòng

4 v1.0014105220

CÁC KIẾN THỨC CẦN CÓ

Để học được môn học này, sinh viên cần có các

kiến thức các môn học sau:

• Lý luận Nhà nước và pháp luật;

• Luật Hiến pháp

5 v1.0014105220

HƯỚNG DẪN HỌC

• Đọc tài liệu và tóm tắt những nội dung chính

của từng phần giáo viên đã yêu cầu đọc

• Liên hệ và lấy ví dụ thực tế khi học đến từng

vấn đề để nắm được nội dung các vấn đề đã

được nêu trong bài giảng

• Giải quyết tình huống và luyện thi trắc nghiệm

theo yêu cầu của bài

6 v1.0014105220

CẤU TRÚC NỘI DUNG

Cấu trúc pháp luật trong các hệ thống pháp luật của dòng họCivil law

7 v1.0014105220

2.1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA DÒNG HỌ CIVIL LAW

2.1.1 Sự hình thành vàphát triển của dòng họCivil law ở các nước châu Âu lục địa

2.1.2 Sự mở rộng của của dòng họ Civil law sang các khu vực khác

trên thế giới

8 v1.0014105220

2.1.1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA DÒNG HỌ CIVIL LAW Ở CÁC NƯỚC CHÂU ÂU LỤC ĐỊA

• Giai đoạn trước thế kỷ thứ XI

 Dòng họ Civil law chưa chính thức ra đời Luật pháp thời kỳ này chịu ảnh hưởngsâu sắc của tư tưởng tôn giáo và tập quán, nhiều quốc gia lấy luật lệ nhà thờilàm luật lệ nhà nước Đặc biệt, phần lớn các bộ tộc ở Tây Âu đã bị người La Mã

đô hộ trong suốt 4 thế kỷ nên luật La Mã cổ đại đã có ảnh hưởng lớn ở đây

 Năm 476 đế chế Tây La Mã bị tan rã nhưng đế chế Đông La Mã vẫn tồn tại

 Năm 528, Hoàng đế Đông La Mã là Justinian đã ra lệnh hệ thống hóa và củng cốluật La Mã Kết quả đã tạo nên công trình pháp luật lớn mang tên Corpus JurisCivilis có nghĩa là tập hợp các chế định luật dân sự

• Giai đoạn nghiên cứu Luật La Mã từ thế kỷ XI – XVIII

Đánh dấu sự ra đời và hoạt động của các trường phái nghiên cứu về luật La Mã

 Trường phái các nhà chú giải (giải thích Luật La Mã): Trường phái các vị giáo sựluật Glossators xuất hiện vào thế kỉ XIII ở Bologna – Italia Mục đích tìm hiểu ýnghĩa ban đầu của các quy phạm luật La Mã

 Trường phái các nhà bình luận: Commentator – Post Glossators (Italia – Thế kỷXIV) Mục đích tìm cách giải thích nó sao cho phù hợp với đòi hỏi của xã hộiđương thời

9 v1.0014105220

2.1.1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA DÒNG HỌ CIVIL LAW Ở CÁC NƯỚC CHÂU ÂU LỤC ĐỊA (tiếp theo)

 Trường phái nhân văn – lịch sử: Humanists (Italia – thế kỷ XV) – nghiên cứu lịch

sử nhằm khôi phục những khái niệm nguyên thủy của Luật La Mã cổ đại, do đókhông có nhiều ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu luật

 Trường phái Pandectists là trường phái của các nhà pháp điển hiện đại xuất hiện

ở Đức vào thế kỷ XVI – phát triển và cải cách Luật La Mã cổ đại phù hợp để ápdụng với điều kiện, hoàn cảnh mới của nước Đức (tương tự như trường pháiCommentator)

 Trường phái pháp luật tự nhiên – The Natural Law School xuất hiện vào thế kỷXVII – XVIII tại Hà Lan Trường phái này đấu tranh cho các quyền công dân vàquyền con người, chống lại sự lạm dụng quyền lực của các cơ quan nhà nước

Kế thừa Hummanist, phủ nhận Glossators và Commentators, đưa ra mô hình củacông pháp (luật công) Đây là sự phát triển cao hay nói cách khác là thế hệ thứ 2của Commentator – Post Glossators

10 v1.0014105220

2.1.1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA DÒNG HỌ CIVIL LAW Ở CÁC NƯỚC CHÂU ÂU LỤC ĐỊA (tiếp theo)

• Giai đoạn từ thế kỷ XIII đến XVIII là giai đoạn hình thành hệ thống pháp luật thốngnhất của châu Âu

 Vào đầu thế kỷ XIII, châu Âu và các nước thuộc của châu Âu không có một hệthống pháp luật thống nhất, mà là tồn tại hỗn hợp của luật thành văn, tập quanpháp và luật giáo hội

 Sự tiếp nhận Luật La Mã: Việc nghiên cứu và giảng dạy Luật La Mã nhằm đàotạo các thẩm phán, luật sư và các chuyên gia pháp luật khác trong các trườngđại học ở châu Âu trong nhiều thế kỉ dần dần đã tạo ra tư duy pháp luật chung vềpháp luật thống nhất, người ta gọi hệ thống pháp luật thống nhất của châu Âu lụcđịa là Jus Commune

• Giai đoạn từ cuối thế kỷ XVIII đến nay

 Đây là giai đoạn được đánh dấu bằng những văn bản pháp luật quan trọng, làcuộc cách mạng lớn trong sự phát triển tư tưởng pháp luật của nhân loại – giaiđoạn phục hồi và hưng thịnh pháp điển hóa

 So với các công trình pháp điển hóa của La Mã thì hệ thống pháp luật của cácquốc gia thuộc dòng họ pháp luật này có trình độ hệ thống hóa, pháp điển hóavượt bậc và cao nhất trong lịch sử và trong tất cả các hệ thống pháp luật lớn trênthế giới Các quốc gia này xây dựng khá nhiều bộ luật trên các lĩnh vực khácnhau của đời sống xã hội

11 v1.0014105220

2.1.2 SỰ MỞ RỘNG CỦA DÒNG HỌ CIVIL LAW SANG CÁC KHU VỰC KHÁC TRÊN THẾ GIỚI

• Nguyên nhân sự mở rộng: Có 2 nguyên nhân

 Do các cường quốc châu Âu mở rộng thuộc địa, đã mang theo sự ảnh hưởngcủa mình (pháp luật của mình) tới những nước đó Ví dụ: Nam Mỹ, Bắc Phi…

 Do các nước trên thế giới có xu hướng muốn học hỏi văn minh pháp lý phươngTây Ví dụ: Hai quốc gia ở châu Á chưa bị xâm chiếm đó là Nhật Bản vàThái Lan

Nhật Bản tổ chức nghiên cứu, biên dịch…các bộ luật ở phương Tây

Thái Lan: Tự nguyện tiếp nhận văn hóa pháp lý của các nước châu Âu lục địa đểtránh nguy cơ bị xâm chiếm, nô dịch trong khi các quốc gia láng giềng đều bịxâm chiếm

12 v1.0014105220

2.1.2 SỰ MỞ RỘNG CỦA DÒNG HỌ CIVIL LAW SANG CÁC KHU VỰC KHÁC TRÊN THẾ GIỚI (tiếp theo)

• Phạm vi mở rộng:

 Châu Mỹ: Mang tính hỗn hợp, ảnh hưởng của cả Civil law và Common law

 Châu Phi + Madagasca gồm:

 Châu Á: Mô hình hệ thống pháp luật ở châu Á là phức tạp nhất

Một vài hệ thống pháp luật thuần Civil law: Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan,Thổ Nhĩ Kỳ

Theo Civil law

Civil law + Luật hồi giáo: Ả rập, Afganixtan, Iran…

Civil law + Dòng họ pháp luật XHCN: Việt Nam, Triều Tiên, Trung Quốc…

Civil law + Common law: Phillippin và Indonesia…

13 v1.0014105220

2.2 CẤU TRÚC PHÁP LUẬT TRONG CÁC HỆ THỐNG PHÁP LUẬT CỦA DÒNG HỌ CIVIL LAW

2.2.1 Sự phân chia pháp luật thành luật công

và luật tư

2.2.2 Hệ quả của sựphân chia pháp luật thành luật công và luật tư

14 v1.0014105220

2.2.1 SỰ PHÂN CHIA PHÁP LUẬT THÀNH LUẬT CÔNG VÀ LUẬT TƯ

Luật công

• Khái niệm: Luật công là toàn bộ các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xãhội mà các quan hệ xã hội này bao giờ cũng có sự tham gia của một chủ thể đặcbiệt là Nhà nước

• Bao gồm quan hệ giữa các cơ quan nhà nước với nhau; quan hệ giữa Nhà nước vớicác cá nhân, tổ chức phi nhà nước (luật hành chính, luật hiến pháp…)

• Đặc điểm

 Bảo vệ lợi ích chung, lợi ích toàn xã hội

 Sử dụng phương pháp điều chỉnh là mệnh lệnh hành chính (mệnh lệnhphục tùng)

 Luật công được sử dụng để giải quyết các vụ việc tại hệ thống các cơ quan tàiphán công

• Nguyên tắc cơ bản của luật công:

 Nguyên tắc đảm bảo quyền tự do bình đẳng cho mọi công dân

 Quyền lực tối cao của Nhà nước thuộc về nhân dân

 Nguyên tắc tôn trọng hiến pháp

 Nguyên tắc pháp chế – mọi cơ quan nhà nước, cá nhân, tổ chức đều phải tôntrọng hiến pháp pháp luật

 Nguyên tắc chịu trách nhiệm của Nhà nước: Mọi cơ quan nhà nước đều phảichịu trách nhiệm về hành động của mình

15 v1.0014105220

2.2.1 SỰ PHÂN CHIA PHÁP LUẬT THÀNH LUẬT CÔNG VÀ LUẬT TƯ (tiếp theo)

Luật tư

• Khái niệm: Là toàn bộ các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội mà nókhông có sự tham gia của chủ thể đặc biệt là Nhà nước Cụ thể là các quan hệ xãhội giữa:

 Cá nhân với cá nhân;

 Tổ chức với tổ chức (đều phi Nhà nước);

 Cá nhân với tổ chức (phi Nhà nước)

Ví dụ: Luật Thương mại, Luật Dân sự…

• Đặc điểm

 Mục đích bảo vệ lợi ích của cá nhân, tổ chức phi Nhà nước

 Phương pháp sử dụng là thỏa thuận và bình đẳng giữa các chủ thể

 Được sử dụng để giải quyết các vụ việc tại hệ thống các tòa án tư pháp

• Nguyên tắc cơ bản: Tự do ý chí là nguyên tắc bao trùm nhất

16 v1.0014105220

2.2.2 HỆ QUẢ CỦA SỰ PHÂN CHIA PHÁP LUẬT THÀNH LUẬT CÔNG VÀ LUẬT TƯ

• Ra đời một loạt các cơ quan tài phán công:

 Hệ thống tòa án hành chính, tài chính…

 Cơ quan bảo hiến

• Phân công lao động đặc trưng trong nghề luật đó là Luật sư công và Luật sư tư

• Thiết kế các môn học tại các khoa luật ở trường đại học

17 v1.0014105220

2.3 NGUỒN LUẬT TRONG CÁC HỆ THỐNG PHÁP LUẬT THUỘC DÒNG HỌ

CIVIL LAW

2.3.1 Luật thành văn 2.3.2 Phán quyết của

tòa án

2.3.3 Tập quán pháp luật

2.3.4 Học thuyết

pháp lý

2.3.5 Các nguyên tắc chung của pháp luật

18 v1.0014105220

• Hệ thống văn bản pháp luật thành văn

Các văn bản

Hiến phápĐiều ước quốc tế

Bộ luật/luậtCác văn bản khác (sắc lệnh, chỉ thị…)

19 v1.0014105220

2.3.2 PHÁN QUYẾT CỦA TÒA ÁN

• Định nghĩa: Phán quyết của tòa án là những bản án đã tuyên hoặc sự giải thích,

áp dụng pháp luật của tòa án được coi như tiền lệ làm cơ sở để các thẩm phánsau đó có thể áp dụng trong các trường hợp tương tự

• Vai trò: Không có giá trị bắt buộc áp dụng như luật thành văn, nó có thể bị hủy bỏhoặc sửa đổi bất kỳ lúc nào phụ thuộc vào vụ việc mới Các phán quyết của tòa ánchỉ được thẩm phán áp dụng khi thấy rằng nó phù hợp với vụ án đang xét xử Do

đó các phán quyết của tòa án không được coi là nguồn luật cơ bản

• Ý nghĩa: Lấp lỗ hổng của pháp luật thực định Ví dụ ở Pháp các quy định tronglĩnh vực bồi thường thiệt hại trong Bộ luật dân sự rất ít nên thường phải sử dụngcác phán quyết của tòa để giải quyết các vụ việc trên thực tế

• Hình thức tồn tại: Hiện nay, ở nhiều nước châu Âu đã có các tuyển tập nhữngphán quyết của tòa án chính thức như ở Pháp, Đức, Tây Ban Nha… và nhữngphán quyết này ngày càng được khẳng định là một trong những nguồn không thểthiếu của pháp luật

20 v1.0014105220

2.3.3 TẬP QUÁN PHÁP LUẬT

• Hiệu lực của tập quán

 Pháp, Ý, Áo… tập quán có hiệu lực thấp hơn văn bản pháp luật

 Đức, Thụy Sĩ, Hy Lạp coi tập quán và văn bản pháp luật có hiệu lực ngang nhau

• Vai trò của tập quán trong xã hội và pháp luật

 Xã hội là nguồn hình thành lâu đời và trở thành thói quen bắt buộc áp dụng củamột cộng đồng

 Hỗ trợ những lỗ hổng của pháp luật hiện đại (sự thiếu vắng của các văn bảnpháp luât thành văn)

• Phân loại tập quán pháp luật:

 Tập quán áp dụng đương nhiên: Nhà nước và Xã hội mặc nhiên thừa nhận và ápdụng khi có sự vật, hiện tượng xảy ra (con sinh ra mang họ bố, phụ nữ lấy chồngmang họ chồng, chồng chết vẫn mang họ chồng nếu không lấy chồng khác…)

 Tập quán áp dụng khi có sự dẫn chiếu của pháp luật (trực tiếp nói đến nó) Ví dụmột số lĩnh vực luật tư hoặc sở hữu như đất đai, hiệu lực hợp đồng, giải thíchhợp đồng…

 Tập quán trái pháp luật: Nhà nước buộc phải thừa nhận vì các tập quán nàyđược sử dụng rất phổ biến trong xã hội

21 v1.0014105220

• Cùng với sự thắng lợi của các tư tưởng dân chủ tư sản và sự ra đời của các bộ luật

cơ bản của Pháp vào đầu thế kỉ XIX, sự thống trị của học thuyết mới được thay thếbằng sự thống trị của luật

• Ngày nay, học thuyết không còn là nguồn chính của pháp luật nhưng nó vẫn đượccoi là nguồn quan trọng

• Vai trò của học thuyết

 Lập pháp: Học thuyết đã tạo ra ngân hàng những khái niệm và tư duy pháp luật

mà các nhà lập pháp sử dụng trong quá trình xây dựng pháp luật (các bảnHiến pháp )

 Hành pháp: Học thuyết đề ra các phương pháp để hiểu và giải thích pháp luậtmột cách đúng đắn trong quá trình áp dụng pháp luật

22 v1.0014105220

2.3.4 HỌC THUYẾT PHÁP LÝ (tiếp theo)

• Học thuyết tam quyền phân lập

• Học thuyết quyền lực nhân dân

Charles Montesquieu

Jean Jacques Rousseau

(1632 – 1704)

23 v1.0014105220

2.3.5 CÁC NGUYÊN TẮC CHUNG CỦA PHÁP LUẬT

• Định nghĩa: Nguyên tắc chung của pháp luật là các nguyên tắc được thừa nhận ởhầu hết trong pháp luật của các quốc gia trên thế giới

• Hình thức tồn tại:

 Tồn tại thành văn: Hiến pháp, Bộ luật và các luật;

 Tồn tại bất thành văn: Các phán quyết của tòa án hay trong Luật La Mã cổ đại

• Vai trò: Lấp các chỗ trống của pháp luật

• Ví dụ: Một số nguyên tắc chung của Luật La Mã cổ đại hiện nay được nhiều quốc giachâu Âu và thế giới thừa nhận:

 Động cơ của anh đặt tên cho hành vi của anh;

 Ai khẳng định, người đó phải chứng minh;

 Không ai có thể tự làm chứng cho mình;

 Không ai có thể bị trừng phạt vì suy nghĩ của mình

24 v1.0014105220

2.4 HỆ THỐNG PHÁP LUẬT PHÁP

2.4.1 Quá trình hình thành và phát triển

2.4.2 Bộ luật Dân sựNapoleon 1804

2.4.3 Hệ thống tòa án 2.4.4 Đào tạo luật và

hành nghề luật

25 v1.0014105220

2.4.1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN

• Cũng như dòng họ Civil law nói chung, hệ thống pháp luật Pháp chịu ảnh hưởng sâusắc của Luật La Mã, do điều kiện địa lý và chính trị có thể được chia thành ba giaiđoạn phát triển:

 Trước thế kỷ thứ XIII là giai đoạn pháp luật tập quán

 Từ thế kỷ XIII đến thế kỷ XVIII là giai đoạn phát triển pháp luật thành văn

 Từ thế kỷ XIX đến nay là giai đoạn pháp điển hóa pháp luật và phát triển sự ảnhhưởng của pháp luật Pháp sang các quốc gia khác

• Một đặc điểm khác của pháp luật Pháp là có sự khác nhau rõ rệt giữa hai vùng lãnhthổ miền Bắc và miền Nam nước Pháp Hai vùng này được ngăn cách bởi sôngLoire chảy trong khoảng giữa Geneva và bờ biển Atlantic

 Vùng phía Nam sông Loire: Vùng có diện tích nhỏ hơn được gọi là vùng phápluật thành văn, được phát triển trên cơ sở luật La Mã;

 Vùng phía Bắc sông Loire: Vùng tập quán, vùng này là vùng phát triển pháp luậttập quán như tập quán Paris, tập quán Normandy và tập quán Bretagne

• Theo Hiến pháp năm 1958, nước Pháp ngày nay là nhà nước đơn nhất, đa nguyênchính trị, có chính thể cộng hòa lưỡng tính, tổng thống do nhân dân trực tiếp bầu ravới nhiệm kỳ 5 năm Về phương diện hành chính nước Pháp có 22 vùng, 96 tỉnh(không kể 4 tỉnh và lãnh thổ hải ngoại), 329 quận, 3829 tổng và 36551 xã

26 v1.0014105220

2.4.2 BỘ LUẬT DÂN SỰ NAPOLEON 1804

a Sự ra đời của Bộ luật Dân sự Napoleon

• Dưới chế độ phong kiến nước Pháp có quá nhiều nguồn pháp luật: tập quán, phápluật hoàng gia, pháp luật giáo hội, pháp luật La Mã

• Hơn thế nữa, nước Pháp chia làm hai vùng lãnh thổ có chế độ pháp luật khác nhau:Miền Bắc là vùng pháp luật tập quán còn miền Nam là nơi áp dụng pháp luật thànhvăn – pháp luật La Mã

• Vào thế kỷ XV, XVI, XVII người Pháp đã có ý định pháp điển hóa pháp luật bằngviệc ban hành các sắc lệnh và luật:

 Sắc lệnh 1629 đã một phần thực hiện ý định pháp điển hóa bằng cách điều chỉnhrất nhiều lĩnh vực dân sự như tặng cho tài sản, thừa kế, chuyển nhượng, phá tàisản, cho vay lấy lãi…

 Luật Saint – German 1679 thể hiện trung thành tinh thần pháp luật tập quán củaPháp đã được đưa vào giảng dạy trong các trường đại học bên cạnh luật La Mã

và luật Giáo hội

27 v1.0014105220

2.4.2 BỘ LUẬT DÂN SỰ NAPOLEON 1804 (tiếp theo)

• Vào thế kỷ XVIII, linh mục Saint – Pierre và Gaguessau cũng đã có những hoạt độngnhằm thống nhất pháp luật nhưng không thành

• Theo giáo sư Andre Castaldo (Đại học Paris II), có một nguyên tắc xa xưa từ thờitrung cổ là nhà vua cần phải tôn trọng tập quán, vì thế các vị vua thường ít can thiệpvào các phong tục tập quán

• Các phong tục tập quán thường tồn tại chủ yếu trong các lĩnh vực luật tư vì thế cácsắc lệnh của các vua ban hành thường ít liên quan đến lĩnh vực luật tư này Ví dụ,các sắc lệnh của Vua Louis 14 chỉ giới hạn trong lĩnh vực tố tụng hình sự và dân sựhoặc chỉ liên quan đến lĩnh vực thương mại, không có sắc lệnh nào liên quan đếnluật dân sự

• Do đó Bộ luật dân sự Napoleon ra đời không phải là kết quả ngẫu nhiên mà ngượclại Bộ luật này chính là sự chuyển hóa thành hiện thực mong ước của người Pháptrong nhiều thế hệ và qua nhiều thế kỷ