Bài giảng Tài liệu bồi dưỡng HSGVăn -giá trị nhân đạo của Truyện Kiều

Nếu là một tâm hồn không bị sóng gió vùi dập, một trái tim không thổn thức trước những nỗi đắng cay của bức tranh thế sự, một lương tâm không phẫn nộ trước những thói đời vô nhân bạc ngh

Mộng Liên Đường Chủ Nhân (1820) bình luận: " Lời văn tả ra hình như máu chảy ở đầu ngọn bút, nước mắt thấm ở trên tờ giấy, khiến ai đọc đến cũng phải thấm thía ngậm ngùi, đau đớn đứt ruột Tố Như Tử dụng tâm đã khổ, tự sự đã khéo, tả cảnh đã hệt, đàm tình đã thiết, nếu không phải có con mắt trong thấu sáu cõi, tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời, thì tài nào có cái bút lực ấy".

Nếu là một tâm hồn không bị sóng gió vùi dập, một trái tim không thổn thức trước những nỗi đắng cay của bức tranh thế sự, một lương tâm không phẫn nộ trước những thói đời vô nhân bạc nghĩa, thì Nguyễn Du, dẫu có tài ba lỗi lạc đến đâu cũng không tìm ra được nhưng âm điệu, những vần thơ khiến cho người đọc trong cuộc nghe như khóc, như than, như uất ức, như oán hờn

• Quả đúng như vậy, Truyện

Kiều không chỉ là vấn đề số

phận con người bị áp bức

trong xã hội, mà còn là tiếng

nói nhân đạo chủ nghĩa cất

lên tha thiết từ xã hội đó Đó

là tiếng nói của tầng lớp

người đau khổ, đòi tự do yêu

đương, đòi công lý

• Tinh thần nhân đạo bao la

trong Truyện Kiều là sự kết

tinh truyền thống nhân đạo

cao đẹp của dân tộc hằng

bao thế kỷ

•Truyện Kiều là

tiếng nói thiết tha

bảo vệ quyền sống

con người Trong vô

số nạn nhân của xã

hội xưa; Nguyễn Du

đặc biệt trân trọng

và xót thương cho số

kiếp mỏng manh của

người phụ nữ có tài,

có sắc Với Nguyễn

Du, họ là hình ảnh

kết tinh về số kiếp bi

đát của con người

trong cuộc đời bế tắc.

Tiêu biểu là Thuý

Kiều, một người con

gái tài sắc vẹn toàn,

nhân hậu, thuỷ chung,

trong sạch, cao

thượng nhưng phải

ngụp lặn triền miên

trong vũng bùn ô

nhục của cuộc đời.

• Kiều đã từng trãi qua hầu hết những kiếp đời oan khổ

của người phụ nữ dười chế độ phong kiến : tình duyên tan vỡ, làm gái lầu xanh, làm nô tì, làm vợ lẻ, bị làm nhục khi chồng vừa chết … Và khi Từ Hải chết, lòng Kiều đã tắt

hết mọi niềm ước ao hạnh phúc trên cõi đời

“Còn chi nữa cánh hoa tàn

Tơ lòng đã đứt dây đàn Tiểu Lân

Rộng thương còn mảnh hồng quần

Hơi tàn được thấy gốc phần là may.”

• Người ngoài cuộc nghe tiếng nói của Kiều cũng phải thổn thức cùng nỗi niềm tuyệt vọng ẩn chứa trong ước mơ bé nhỏ ấy! Cuộc đời nàng được nhà thơ vĩ đại giàu lòng nhân đạo tổng kết bằng những lời thơ đau xót :

“Thương thay cũng một kiếp người

Hại thay mang lấy sắc tài làm chi

Những là oan khổ lưu li

Chờ cho hết kiếp còn gì là thân”.

• Tuy nhiên, Thuý Kiều không chỉ xuất hiện với tư

cách là một nạn nhân đau khổ mà còn là hình tượng tiêu biểu cho giá trị phẩm chất, cho tinh thần chiến đấu, tiêu biểu ở thái độ chống lễ giáo phong kiến, dám vươn lên tìm lấy hạnh phúc chính đáng

• Chỉ phút đầu gặp gỡ với chàng Kim; Kiều đã rung động, ước mơ thầm kín nhưng vô cùng tha thiết : “Người đâu gặp gỡ làm chi - Trăm năm biết có duyên gì hay

không?” mặc dù Kiều vẫn biết rằng : “Nên chăng thì cũng tại lòng mẹ cha” Khi Kim Trọng tỏ tình, Kiều

mạnh dạn nhận lời gắn bó

• Khi thuận lợi, Kiều chủ

động vượt rào sang nhà

người yêu tình tự “Xăm

xăm băng nẻo vườn

khuya một mình …Vì hoa

nên phải đánh đường

tìm hoa”.

• Mối tình vượt lễ giáo

phong kiến ấy lại là một

mối tình rất trong sạch,

thuỷ chung

Kiều chính là người phụ nữ trong trắng, đoan trang :

“Đã cho vào bậc bố kinh Đạo tòng phu lấy chữ trinh làm đầu

Ra tuồng trên bộc trong dâu

Thì con người ấy ai cầu làm chi”

• Khi buộc phải cách xa, nàng khắc sâu hình bóng chàng Kim … Tất cả đều nói lên rằng những thế lực hắc ám của chế độ phong kiến chỉ có thể làm tan nát hạnh phúc của Kiều nhưng không thể tiêu diệt tình yêu trong trái tim chung thuỷ ấy, đúng như lời Chu Mạnh Trinh đã viết :

• “Tấm lòng này như tuyết, như băng, mối sầu nọ qua ngày, qua tháng … Ngọc kia không vết, giá liên thành khôn xiết so bì Nước đã trôi xuôi, hồn cựu mộng hãy còn vơ vẩn … ”

• Mối tình Kim Trọng – Thuý Kiều là thiên diễm tình tuyệt đẹp trong văn học thời phong kiến !

• Chế Lan Viên viết : “Tố Như

ơi ! Lệ chảy quanh thân Kiều.”

• Quả vậy, tấm lòng thương

người cao cả, sâu sắc của nhà

thơ như “máu chảy ở đầu ngọn bút, nước mắt thấm ở trên tờ

giấy…”, như hoà trong từng

chữ, từng câu thơ xé ruột Ở

đoạn “Mã Giám Sinh mua

Kiều”, Thuý Kiều là hiện thân của con người bị chà đạp, của

sắc tài bị vùi dập thảm thương

• Miêu tả đúng tâm trạng của Kiều trong cảnh mua bán – đó là hiện thực; nhưng nói lên được nỗi đau xót khôn

cùng khi sắc tài bị vùi dập – đó lại là nhân đạo và nhân văn sâu sắc Nguyễn Du đã từng trân trọng tài sắc con người khi miêu tả chị em Thuý Kiều; giờ đây ông lại đau đớn lòng trước tài sắc bị vùi dập bởi những thế lực bạo tàn mà tiêu biểu chính là tên buôn người vô lương tàn ác với sức mạnh tàn nhẫn, lạnh lùng của đồng tiền trong xã hội cũ : “Tiền lưng đã sẵn, việc gì chẳng xong”

• Và, khi Kiều ở lầu Ngưng Bích, bị Tú Bà “khoá xuân”, trong cái nỗi buồn mênh mang vô tận, không thể gì làm vơi bớt, không có ai để sẻ chia – nỗi buồn của một con người hoàn toàn cô đơn giữa một khung cảnh cô đơn,

vắng lặng; Kiều chỉ còn biết nhớ về người thân Nhà thơ lại đảo tình lên hiếu, trái với trật tự cương thường của đạo lý phong kiến khi miêu tả Kiều nhớ Kim Trọng

trước, nhớ cha mẹ sau

• Nếu trước kia, Nguyễn Du đã không tiếc lời ngợi ca thiên

diễm tình tuyệt đẹp vượt lễ giáo phong kiến thì giờ đây, khi mối tình đầu trong sáng ấy “trâm gẫy bình tan”; chính ông lại đồng cảm hết sức với tâm sự của người con gái đang yêu buộc phải xa cách người yêu Nguyễn Du thật thấu hiểu nhân tình !

buồn rợn ngợp Buồn mà trông ra cảnh vật :

Buồn trông cửa biển chiều hôm

Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa Buồn trông ngọn nước mới sa

Hoa trôi man mác biết là về đâu

Buồn trông nội cỏ rầu rầu

Buồn trông gió cuốn mặt duềnh

• Tám câu thơ dựng lên bốn

bức tranh buồn được bắt

đầu bằng hai chữ “Buồn

trông” Dường như ở

đây không có con người,

chỉ có cái nhìn hay đúng

hơn, chỉ có tâm trạng Tâm

trạng của Kiều mà cũng là

tâm trạng của Nguyễn Du

Lòng nhà thơ tưởng như

cũng hoà vào với lòng nhân

vật, cùng đồng cảm, buồn

thương, đau xót với nhân

vật …

• Không dừng lại ở sự ca ngợi, đồng cảm với người trong

đồng Từ Hải – tượng trưng cho công bằng, công lý,

dân chủ trong xã hội phong kiến xấu xa, mục nát

thường về diện mạo, vóc dáng :

rộng thân mười thước cao

Phi thường cả về bản lĩnh, tài năng, phong độ, chí khí :

Đường đường một đấng anh hào

Côn quyền hơn sức lược thao gồm tài

Đội trời đạp đất ở đời

Họ Từ tên Hải vốn người Việt Đông

Giang hồ quen thói vẫy vùng

Gươm đàn nửa gánh, non sông một chèo

• Từ Hải chính là nhân vật phản ánh ước mơ tự do và công

lí Từ Hải là một người anh hùng cái thế, tài cao trí cả, dũng mãnh vô song, rất mực phóng túng ngang tàng,

sống chí khí “đội trời đạp đất”, “Dọc ngang trời rộng

vẫy vùng biển khơi” Từ Hải thiết tha với lí tưởng :

“Chọc trời khuấy nước mặc dầu – Dọc ngang nào biết trên đầu có ai”

Với giọng điệu anh hùng ca, Nguyễn Du kể về sự nghiệp anh hùng của Từ Hải :

“Thừa cơ trúc chẻ ngói tan

Binh uy từ ấy sấm ran trong ngoài

Triều đình riêng một góc trời

Gồm hai văn vũ, rạch đôi sơn hà!”

• Thái độ vô quân ấy, về nhiều mặt có ý nghĩa phản phong khá mạnh mẽ Hình tượng Từ Hải là một minh chứng cho sự sụp đổ của quyền lực phong kiến

• Đặc biệt, Từ Hải còn là con người có tấm lòng bao dung, nhân ái hào hiệp, tình cảm nhân văn bình dị tôn trọng phẩm giá con người, đường hoàng cứu vớt Kiều ra khỏi lầu xanh, đem lại cho Kiều cuộc sống hạnh phúc :

Vinh hoa bõ lúc phong trần Chữ tình ngày lại thêm xuân một ngày

• Từ Hải là ân nhân lớn nhất của Kiều, là người duy nhất có thể đem Kiều từ thân phận một cô gái lầu xanh lên địa vị một phu nhân ngồi ở ghế quan tòa để báo ân, báo oán :

Từ công sánh với phu nhân cùng ngồi

Tiên nghiêm, trống chửa dứt hồi

Điểm danh trước dẫn chực ngoài cửa viên

Từ rằng : “Ân oán hai bên

Mặc nàng xử quyết báo đền cho minh”

• Từ Hải đã thiết lập một toà án, một pháp trường để xét xử những kẻ gian manh, độc ác đã từng giày xéo, đọa

đày Kiều Phiên tòa ấy thể hiện khát vọng lẽ công bằng, công lí sẽ chiến thắng

• Từ Hải đến và đi trong cuộc đời Kiều như một ngôi sao vụt sáng; là giấc mơ dẹp tan mọi bất bình, xoá sạch

những bất công ngang trái, sống tự do ngoài khuôn khổ

chật hẹp của xã hội phong kiến GIẤC MƠ TỪ HẢI !

• Vừa đau xót, thông cảm; vừa ca ngợi đồng tình với

những con người bị chà đạp, áp bức; Nguyễn Du đã biểu lộ trong Truyện Kiều tinh thần nhân đạo sâu xa của một

nghệ sĩ thiên tài

Chính giá trị nhân đạo đã làm

cho Truyện Kiều trở thành

kiệt tác của nghìn đời

Xin cảm ơn các bạn đã lắng nghe

chúng tôi trình bày.